Xây dựng các cơ chế nhà nước bảo vệ hiến pháp ở nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam

  • 14 trang
  • file .pdf
Xây dựng các cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến
pháp ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
Việt Nam
Trịnh Phương Thảo
Khoa Luật
Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận&Lịch Sử nhà nước và pháp luật
Mã số: 60 38 01
Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Đăng Dung
Năm bảo vệ: 2011
Abstract: Hệ thống hóa những cơ sở lý luận cơ bản về cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến
pháp, vị trí, vai trò của các cơ quan nhà nước trong thực thi nhiệm vụ bảo hiến.
Nghiên cứu về thực trạng cơ chế nhà nước và nhận xét những điểm còn tồn tại, hạn
chế của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp ở nước ta. Phân tích những nhu cầu khách
quan đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm nâng cao hơn nữa vai trò, tổ
chức và hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, từ đó đề xuất những giải
pháp nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của cơ chế bảo hiến ở nước ta.
Keywords: Pháp luật Việt Nam; Hiến pháp; Cơ chế nhà nước
Content
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong pháp luật nước ta, từ lâu đã có các cơ chế bảo đảm thực thi và bảo vệ Hiến pháp
với những tính chất, mức độ và cách thức khác nhau. Trong đó, cơ chế bảo vệ hiến pháp có
tính chất Nhà nước do các cơ quan nhà nước khác nhau thực hiện như: Chủ tịch nước, Quốc
hội, Hội đồng nhân dân, Chính phủ, Ủy ban nhân dân, Tòa án, Viện kiểm sát. Tuy nhiên, bảo
vệ hiến pháp bằng các thiết chế có tính chuyên môn hay chuyên trách (Tòa án hiến pháp, Hội
đồng bảo hiến...) mới là sự thể hiện rõ rệt về tính chất pháp quyền của nhà nước. Song, tính
cho đến thời điểm hiện nay, một cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp có tính chuyên môn hay
chuyên trách vẫn chưa được tổ chức ở nước ta. Trong khi đó vấn đề bảo hiến hiện nay đang là
trọng tâm thu hút sự chú ý từ nhiều phía, không chỉ trong phạm vi nước ta. Đòi hỏi phải nâng
cao và phát huy hơn nữa vai trò của các cơ chế nhà nước trong vấn đề bảo vệ Hiến pháp đang
đặt ra bức thiết hơn bao giờ hết kể từ khi chúng ta quyết định xây dựng một nhà nước pháp
quyền theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Muốn làm được điều đó, chúng ta cần
phải khắc phục những điểm hạn chế còn tồn tại trong quá trình bảo vệ Hiến pháp mà các cơ
chế nhà nước bảo hiến hiện nay chưa đáp ứng được, song song với điều đó cần phải kiện toàn
lại tổ chức và hoạt động của các cơ chế nhà nước bảo hiến sao cho phù hợp với những thay
đổi trong điều kiện kinh tế - chính trị và xã hội của nước ta.
Bên cạnh đó, Đảng ta đã xác định một hướng bảo vệ Hiến pháp hết sức mới mẻ nhằm
đẩy mạnh hơn nữa việc tôn trọng và thực thi Hiến pháp nước ta đó là: "Xây dựng cơ chế
phán quyết về những vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp"
[8, tr. 127]. Thực hiện chủ trương của Đảng đồng nghĩa với việc chúng ta đang góp phần
củng cố hơn nữa cơ chế nhà nước bảo vệ hiến pháp, góp phần tăng cường hơn nữa ý thức
tuân thủ, tôn trọng và thực thi các quy định của Hiến pháp ở nước ta. Mặt khác, đó cũng là
một trong những yêu cầu đặt ra cho chúng ta cần phải xây dựng và hoàn thiện ở mức độ
cao hơn đối với cơ chế nhà nước bảo vệ hiến pháp. Đề tài luận văn "Xây dựng các cơ chế
nhà nước bảo vệ hiến pháp ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" được thực hiện
vì những lý do trên.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Tuy bảo vệ Hiến pháp là một nhiệm vụ có tầm vóc lớn lao, xây dựng cơ chế bảo hiến là
việc làm cấp bách, nhưng tài phán Hiến pháp mới chỉ được nghiên cứu ở nước ta trong thời
gian gần đây nên khối lượng các công trình nghiên cứu so với thế giới còn khá khiếm tốn.
Cho đến nay, hầu hết công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề này là các bài báo, các chuyên đề,
chuyên khảo trong các hội thảo, trong đó, nổi bật lên với bài viết của PGS.TS. Nguyễn Như
Phát, Mô hình tài phán Hiến pháp ở Cộng hòa Liên bang Đức, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số
11, 2004; PGS. TS Thái Vĩnh Thắng, Mô hình cơ quan bảo hiến ở các nước trên thế giới, Tạp
chí Luật học, số 5, 2004; GS. TSKH: Đào Trí Úc, Tài phán Hiến pháp và xây dựng tài phán
Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 10, 2006; Báo cáo của
Đoàn Ủy ban pháp luật về kết quả nghiên cứu tại Cộng hòa Liên bang Đức; Báo cáo kết quả
của Đoàn công tác của Ban công tác lập pháp tại Cộng hòa Áo và Vương quốc Anh; Tài liệu
tham khảo về Hội thảo về cơ chế bảo hiến ở Việt Nam do Ban công tác lập pháp tổ chức tại
thành phố Vinh, Nghệ An, tháng 3 năm 2005… Hoặc "Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa Việt Nam" của GS.TSKH Đào Trí Úc (Chủ biên), "Cơ chế giám sát Hiến pháp theo
các Hiến pháp Việt Nam và vấn đề xây dựng tài phán Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay" của
PGS.TS. Trương Đắc Linh (báo cáo Hội thảo quốc tế về giám sát Hiến pháp năm 2007), "Về
quyền giám sát tối cao của Quốc hội trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân,
do dân và vì dân" của PGS.TS. Lê Minh Thông trong kỷ yếu hội thảo "Quốc hội Việt Nam 60
năm hình thành và phát triển", Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, năm 2006, "Những vấn đề lý
luận cơ bản về thiết chế bảo hiến" và "Những vấn đề cơ bản trong xây dựng định chế bảo
hiến ở nước ta" của PGS.TS. Vũ Thư, Tạp chí Tòa án nhân dân số 5 năm 2006, số 7 năm
2007… Bên cạnh đó có một số công trình được biên soạn dưới dạng sách tham khảo đã bước
đầu cung cấp thông tin cho người đọc về kinh nghiệm và nền tài phán Hiến pháp của nước
ngoài. Trong số này có thể kể đến: TS. Nguyễn Sĩ Dũng (chủ biên), Quyền giám sát của Quốc
hội- Nội dung và thực tiễn từ góc nhìn tham chiếu, Nhà xuất bản tư pháp, Hà Nội, 2004; Ban
công tác lập pháp - Đặng Văn Chiến (chủ biên), Cơ chế bảo hiến, Nhà xuất bản tư pháp, Hà
Nội, 2005… Và gần đây là đề tài nghiên cứu cấp bộ về "Tài phán Hiến pháp- một số vấn đề lý
luận cơ bản, kinh nghiệm quốc tế và khả năng áp dụng cho Việt Nam" do PGS.TS. Nguyễn
Như Phát (Viện trưởng Viện Nhà nước&pháp luật) chủ nhiệm đã phần nào đi sâu vào nghiên
cứu một cách cơ bản và có hệ thống về vai trò của tài phán hiến pháp đối với việc duy trì và
bảo vệ chế độ Nhà nước và nền dân chủ, xu hướng phát triển của chúng trong thế giới đương
đại và đặc biệt là về mô hình lý luận cho việc xây dựng tài phán hiến pháp ở nước ta trong
giai đoạn hiện nay.
Trong các công trình nghiên cứu khoa học của mình, các nhà khoa học tập trung tìm hiểu,
nghiên cứu các vấn đề lý luận xung quanh các cơ chế nhà nước bảo hiến ở nước ta, đồng thời
xem xét chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp qua các thời
kỳ, và đặt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay. Kết quả nghiên cứu của
các nhà khoa học đã thể hiện sinh động và hiện thực về thực trạng tổ chức và hoạt động của
cơ chế nhà nước trong việc bảo vệ Hiến pháp, những bất cập, hạn chế cũng như những luận
giải và đề xuất khắc phục những nhược điểm đó nhằm hoàn thiện tổ chức và hoạt động của cơ
chế nhà nước bảo hiến, từ đó đẩy mạnh, tăng cường hơn nữa vai trò của các cơ quan này đối
2
với vấn đề bảo hiến, góp phần tôn vinh Hiến pháp ở nước ta. Đây chính là nguồn nhận thức
cơ bản và quan trọng, là những kiến thức, cơ sở lý luận để học viên tham khảo, vận dụng, học
hỏi để thực hiện đề tài luận văn của mình.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận văn
Mục đích nghiên cứu của luận văn này là trên cơ sở tiếp cận tổng thể, phân tích, đánh giá,
làm sáng tỏ khái niệm, vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp ở
nước ta, thực tiễn hoạt động của cơ chế nhà nước bảo hiến và những điểm còn bất cập, hạn
chế trong hoạt động của các cơ quan này gây ảnh hưởng đến việc bảo đảm thực thi, tôn trọng các
quy định của Hiến pháp nước ta, đồng thời hướng tới xây dựng, hoàn thiện cơ chế nhà nước bảo
hiến. Trên cơ sở đó các kiến nghị được đề xuất nhằm sửa đổi, hoàn thiện các quy định của
pháp luật nhằm nâng cao hơn nữa tổ chức, hoạt động và vai trò của cơ chế nhà nước về bảo vệ
Hiến pháp; đưa ra những kiến nghị phục vụ cho sự thành lập thiết chế bảo hiến chuyên trách ở
nước ta góp phần làm chặt chẽ hơn nữa tổ chức và hoạt động của cơ chế nhà nước về bảo vệ Hiến
pháp mà mục tiêu cuối cùng là bảo vệ quyền công dân, quyền con người và xây dựng, hoàn
thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Để đạt được mục đích trên, luận văn cần thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Phân tích những cơ sở lý luận cơ bản về cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, vị trí, vai trò
của các cơ quan nhà nước trong thực thi nhiệm vụ bảo hiến.
- Phân tích và nhận xét về thực trạng cơ chế nhà nước, những điểm còn tồn tại và hạn chế
của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp nước ta.
- Phân tích những nhu cầu khách quan đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm
nâng cao hơn nữa vai trò, tổ chức và hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, từ đó
đề xuất những giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của cơ chế bảo hiến ở nước ta.
4. Giới hạn của luận văn
Phạm vi của luận văn này tương đối rộng, do đề cập đến thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ
của nhiều cơ quan nhà nước trong việc bảo vệ Hiến pháp, thể hiện ở nhiều mặt, nhiều khía cạnh
thuộc nhiều lĩnh vực, không cho phép chúng ta đi vào tìm hiểu sâu hay đề cập hết các khía cạnh,
các mức độ thực thi chức trách, nhiệm vụ bảo hiến được quy định bởi Hiến pháp và pháp luật
nước ta.
Trong khuôn khổ luận văn này, luận văn chỉ tập trung vào một số nội dung cơ bản như:
phân tích nhu cầu bảo vệ Hiến pháp, khái niệm, vị trí, vai trò của cơ chế nhà nước về bảo vệ
Hiến pháp, trong đó chủ yếu đề cập đến hoạt động kiểm tra, giám sát Hiến pháp do các cơ
quan nhà nước bảo hiến thực hiện, phân tích những hạn chế, thiếu sót trong quá trình thực thi
trách nhiệm bảo hiến của các cơ quan nhà nước, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện
pháp luật, nâng cao hơn nữa vai trò bảo hiến của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, đồng
thời đưa ra kiến nghị nhằm xây dựng và hoàn thiện cơ chế bảo hiến nước ta, đáp ứng yêu cầu
mà bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đưa lại.
5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận mà luận văn sử dụng để thực hiện đề tài nghiên cứu này là quan điểm của
chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về pháp
luật, về nhà nước pháp quyền, về vấn đề bảo vệ Hiến pháp, về đường lối đổi mới đất nước
được thể hiện trong các Nghị quyết Đại hội Đảng và các Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành
Trung ương Đảng, Hiến pháp và văn bản Pháp luật của Nhà nước.
Phương pháp nghiên cứu được sử dụng để hoàn thành đề tài luận văn này là đi từ bản chất
đến cụ thể, từ thực tiễn khách quan đến cái chung và cái riêng. Trên cơ sở phương pháp luận
duy vật biện chứng của Triết học Mác - Lênin, luận văn sử dụng các phương pháp cụ thể như:
phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống, liệt kê, kết hợp lý luận với thực tiễn…để giải quyết các
vấn đề đặt ra từ luận văn. Các phương pháp trên được sử dụng xuyên suốt đề tài luận văn,
3
nhưng trong từng chương, mức độ sử dụng có thể khác nhau do xuất phát từ yêu cầu của việc
nghiên cứu và nội dung của đề tài.
6. Giá trị khoa học và thực tiễn của đề tài
Đề tài đã bước đầu đi vào nghiên cứu và đưa ra quan điểm cụ thể về vấn đề bảo hiến, vi
phạm Hiến pháp và cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, đưa ra một cái nhìn chung nhất về
thực trạng của cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay, tìm ra những bất cập, hạn chế
trong quá trình thực thi nhiệm vụ bảo hiến của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, từ đó
đánh giá hiệu quả thực hiện nhiệm vụ bảo hiến trên cơ sở phân tích nhu cầu thực tiễn cần bảo
vệ Hiến pháp ở nước ta.
Các kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm mục đích đưa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm
xây dựng và hoàn thiện hơn nữa cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, nâng cao hiệu quả hoạt
động bảo hiến ở Việt Nam hiện nay.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm
3 chương:
Chương 1: Nhu cầu bảo vệ Hiến pháp và bảo hiến trên thế giới
Chương 2: Hiến pháp và cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam
Chương 3: Phương hướng xây dựng, hoàn thiện cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt
Nam.
Chương 1
NHU CẦU BẢO VỆ HIẾN PHÁP VÀ BẢO HIẾN TRÊN THẾ GIỚI
1.1. Hiến pháp và vi phạm Hiến pháp
1.1.1. Hiến pháp
Trong hệ thống pháp luật mỗi quốc gia, Hiến pháp là văn bản có hiệu lực pháp lý cao
nhất, là nguồn của các văn bản quy phạm pháp luật, cần phải được tôn trọng và bảo vệ
nghiêm chỉnh. Nội dung Hiến pháp quy định những vấn đề quan trọng cơ bản như tổ chức
quyền lực nhà nước, chế độ chính trị, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, chế độ kinh tế,
văn hóa, giáo dục…Nội dung những quy định của Hiến pháp xác định nền tảng pháp lý quan
trọng cho sự duy trì quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền tự do, dân chủ và nghĩa vụ cơ bản
của công dân. Đồng thời đây cũng là những cơ sở pháp lý cho việc đánh giá, xem xét tính hợp
hiến của các đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước ban hành. Hiến
pháp có vai trò quan trọng như vậy, nên việc bảo vệ Hiến pháp khỏi những hành vi vi hiến là
điều tất yếu phải làm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, trong quá trình thực thi Hiến pháp luôn
luôn xảy ra tình trạng vi phạm Hiến pháp. Tình trạng này không thể xảy ra trong nhà nước
pháp quyền, bởi một trong những đòi hỏi cơ bản của nhà nước pháp quyền là tính tối cao và
bất khả xâm phạm của Hiến pháp. Muốn xây dựng nhà nước pháp quyền thì bảo vệ Hiến pháp
là một nhu cầu hàng đầu cần phải được quan tâm.
1.1.2. Vi phạm Hiến pháp
Là một dạng đặc biệt của vi phạm pháp luật, vi phạm Hiến pháp cũng được xem xét với
đầy đủ các yếu tố cấu thành bao gồm: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể, khách thể. Một
hành vi được xem là vi phạm Hiến pháp nếu hội tụ đủ các dấu hiệu như: năng lực chịu trách
nhiệm pháp lý của chủ thể, tính trái Hiến pháp của hành vi, yếu tố lỗi. Vi phạm Hiến pháp
được thể hiện dưới hai dạng: hành động và không hành động. Trên cơ sở đó, vi phạm Hiến
pháp có thể tạm chia thành hai loại: vi phạm Hiến pháp một cách chủ động và vi phạm Hiến
pháp một cách bị động. Bất luận là hành động hay không hành động, thì vi phạm Hiến pháp
cũng để lại những hậu quả hết sức nghiêm trọng, khó mà khắc phục được.
4
1.2. Bảo hiến và các mô hình bảo hiến trên thế giới
1.2.1. Bảo hiến
Hiện nay, xung quanh khái niệm bảo hiến có nhiều quan điểm khác nhau. Có người cho
rằng bảo hiến(bảo vệ Hiến pháp) là tổng hợp các biện pháp giữ gìn, chống lại sự vi phạm các
nguyên tắc và quy phạm của Hiến pháp. Bảo hiến ở đây được hiểu theo nghĩa rộng, trong
trường hợp này bảo hiến đã được đồng nhất với bảo đảm Hiến pháp. Quan điểm khác lại cho
rằng, bảo hiến là hoạt động của chủ thể có thẩm quyền ra phán quyết về tính hợp hiến hoặc bất
hợp hiến của văn bản pháp luật, qua đó làm phát sinh hệ quả pháp lý vô hiệu hóa văn bản pháp
luật vi hiến. Rõ ràng quan điểm thứ hai này có xu hướng thu hẹp nội hàm của khái niệm bảo hiến.
Trong khi đó, hoạt động bảo hiến không chỉ có mỗi việc xem xét và đánh giá tính hợp hiến hay
vi hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Do đó, cần phải hiểu bảo hiến theo nghĩa rộng
nhất. Bởi lẽ, toàn bộ hoạt động của hệ thống nhà nước, của xã hội và các hành vi pháp lý tích
cực của công dân, đặc biệt là hệ thống thanh tra, giám sát và xét xử, suy cho cùng đều có khả
năng và mục tiêu bảo vệ Hiến pháp.
Lịch sử bảo hiến thế giới ghi nhận sự ảnh hưởng của chủ nghĩa hợp hiến phương Tây, đặc
biệt là chủ nghĩa hợp hiến phương Tây tự do, đối với sự hình thành nền tài phán Hiến pháp tại
Châu Âu, Mỹ nói riêng và trên toàn thế giới nói chung. Bản chất của chủ nghĩa hợp hiến là sự
giới hạn pháp lý đối với quyền lực nhà nước, nên thông qua đó, người ta có thể tìm được
những biện pháp nhằm thực hiện sự giới hạn đối với quyền lực nhà nước. Lịch sử tài phán
Hiến pháp thế giới có thể chia làm 4 giai đoạn, trong đó, giai đoạn I bắt đầu từ trước chiến
tranh thế giới lần thứ nhất, giai đoạn II tiếp nối từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến trước
chiến tranh thế giới II, giai đoạn thứ ba kéo dài từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến
những năm 70 của thế kỷ 20, giai đoạn thứ tư- giai đoạn phát triển của nền tài phán Hiến pháp
hiện đại trên toàn thế giới. Có thể nói, mỗi giai đoạn đều có những đặc thù riêng về điều kiện
chính trị, pháp lý và đều ghi dấu ấn khác nhau đối với sự phát triển của nền tài phán Hiến
pháp thế giới.
1.2.2. Các mô hình bảo hiến trên thế giới
Trên thế giới hiện nay có 3 kiểu mô hình tài phán Hiến pháp, đó là: Mô hình tài phán
Hiến pháp kiểu Mỹ (trao quyền tài phán Hiến pháp cho tòa án tối cao liên bang và tòa án các
bang) đặc thù của mô hình này đòi hỏi phải tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc tam quyền phân lập
trong tổ chức quyền lực nhà nước, có một hệ thống tập quán và án lệ cực mạnh, trình độ của
các thẩm phán phải cực cao; mô hình tài phán Hiến pháp kiểu Áo - Đức, với một tòa án Hiến
pháp được tổ chức một cách độc lập; và cuối cùng là mô hình tài phán Hiến pháp hỗn hợp
kiểu Âu - Mỹ là sự kết hợp những đặc trưng của cả hai mô hình trên. Mỗi mô hình đều có
những ưu điểm và nhược điểm riêng, do đó, khi tiến hành xây dựng cơ chế bảo hiến, các nước
cần căn cứ trên cơ sở những điều kiện đặc thù của quốc gia mình để lựa chọn mô hình tài
phán Hiến pháp cho phù hợp.
Chương 2
HIẾN PHÁP VÀ CƠ CHẾ NHÀ NƢỚC
BẢO VỆ HIẾN PHÁP VIỆT NAM
2.1.Bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam
Vấn đề bảo vệ Hiến pháp(hay còn gọi là bảo hiến) từ lâu đã được Đảng và Nhà nước ta
hết sức chú trọng, nhưng kể từ khi định hướng xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam được đặt ra, chủ đề trên mới thực sự trở nên "nóng bỏng" và thu
hút được sự chú ý của toàn xã hội. Bởi trong nhà nước pháp quyền, Hiến pháp được đặt ở vị
trí cao nhất, được xem như biểu tượng hay "vương miện của nhà nước pháp quyền". Lý luận
về nhà nước pháp quyền khẳng định Nhà nước pháp quyền sinh ra để bảo vệ các quyền tự do
5
của công dân được quy định trong nội dung Hiến pháp. Cụ thể hơn, bảo vệ Hiến pháp cũng
chính là bảo vệ các quyền công dân đã được Hiến pháp thừa nhận. Từ đó nảy sinh nhu cầu
cần thiết phải có một cơ chế bảo hiến nhằm giữ cho các quy định của Hiến pháp được thực
hiện và chấp hành ở mức cao nhất. Nội dung bản báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung
ương Đảng Khóa IX tại Đại Hội Đại Biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã một lần nữa đề
cập đến vấn đề này khi đưa ra định hướng về việc: "Xây dựng cơ chế phán quyết về những vi
phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp". Nhu cầu bảo vệ Hiến
pháp chỉ xuất hiện ở nước ta khi bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam- Hiến pháp năm 1946 ra đời. Lúc này để đảm bảo cho Hiến pháp phát
huy hiệu lực thực tế, bên cạnh việc sử dụng các công cụ mang tính quyền lực nhà nước để
buộc các chủ thể phải nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của Hiến pháp và pháp luật, còn
cần thêm sự giám sát việc thực hiện và tuân thủ Hiến pháp từ phía các cơ quan nhà nước và
đoàn thể xã hội. Hoạt động giám sát Hiến pháp của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp bắt đầu
được thực hiện kể từ đó và xuyên suốt qua thời gian, song hành cùng các bản Hiến pháp nước ta
qua các năm như Hiến pháp 1959, Hiến pháp 1980, Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001. Cùng với
sự tiến dần từng bước đến mức hoàn thiện về mặt nội dung và hình thức của các bản Hiến pháp
nước ta, tổ chức của các cơ quan thực hiện trọng trách bảo hiến và hiệu quả hoạt động của các
cơ quan nhà nước này ngày càng được nâng cao và từng bước được đổi mới để phù hợp với
bối cảnh phát triển của đất nước, đáp ứng nhu cầu xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp
quyền ở nước ta.
Có thể nói, trong suốt chiều dài lịch sử lập hiến của nước CHXHCN Việt Nam, hoạt động
bảo hiến đã có sự hoàn thiện dần từng bước song hành cùng với sự hoàn thiện của các bản
Hiến pháp từ 1946 cho tới gần đây nhất là Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001. Tuy nhiên, nếu
xét một cách toàn diện, cơ chế giám sát và bảo vệ Hiến pháp của nước ta vẫn còn tồn tại
không ít điểm bất cập khiến cho hoạt động bảo vệ Hiến pháp do các cơ quan nhà nước ta đảm
nhiệm chưa đạt tới hiệu quả cao. Nguyên nhân chủ yếu là do các quy định của Hiến pháp
nước ta trong một thời gian dài chỉ mang tính hình thức mà thiếu hẳn tính thực tế, góp phần
làm giảm hiệu lực áp dụng của Hiến pháp từ đó gây khó khăn cho việc vận dụng các quy định
của Hiến pháp của các cơ quan nhà nước trong đó có các cơ quan được trao nhiệm vụ bảo vệ,
giám sát Hiến pháp. Thêm vào đó, qua nghiên cứu các bản Hiến pháp có thể nhận thấy trong
thể chế nhà nước ta thiếu hẳn một cơ chế bảo vệ Hiến pháp chuyên trách, từ đó dẫn đến
những hạn chế nhất định trong hoạt động bảo vệ Hiến pháp đặc biệt trong giai đoạn hiện nay
khi mà Đảng và nhà nước ta đang phấn đấu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Việt Nam. Với những lý do trên, một lần nữa chúng ta phải nhìn nhận lại cơ chế nhà nước bảo
vệ Hiến pháp nước ta, cần phải có sự đánh giá khách quan, toàn diện trên cơ sở hiệu quả hoạt
động của cơ chế nhà nước này, đồng thời tìm ra biện pháp khắc phục những nhược điểm đã
hạn chế hoạt động bảo vệ Hiến pháp của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp nhằm đổi mới và
mang lại hiệu quả cao hơn nữa cho hoạt động bảo vệ Hiến pháp nước ta.
2.2. Cơ chế nhà nƣớc bảo vệ Hiến pháp
2.2.1. Cơ chế nhà nước và cơ chế xã hội bảo vệ Hiến pháp
Nếu cho rằng ở nước ta chưa có cơ chế bảo hiến để phán quyết những vi phạm, tranh chấp
Hiến pháp thì có chỗ chưa thỏa đáng. Hiện nay trong tổ chức bộ máy nhà nước ta có những cơ
quan nhà nước khác nhau thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp tạo thành hệ thống nhà nước
bảo vệ Hiến pháp. Như vậy, ở một mức độ nào đó, Hiến pháp đã được bảo vệ ở cấp độ nhà
nước, các tranh chấp, vi phạm Hiến pháp quan trọng và phổ biến mà các thiết chế bảo hiến
chuyên trách các nước vẫn giải quyết như: luật, các văn bản quy phạm pháp luật khác, quyền
lập hội, quyền bầu cử… đều được giải quyết trong hệ thống này. Đánh giá khách quan, tính
cho đến thời điểm hiện nay, chưa xảy ra sai sót gì lớn trong quá trình các cơ quan nhà nước ta
giải quyết các tranh chấp, vụ việc, vi phạm liên quan đến việc tôn trọng, thực thi các quy định
của Hiến pháp ở nước ta.
6
Song song tồn tại cùng cơ chế bảo hiến mang tính chất nhà nước trên là cơ chế bảo vệ
Hiến pháp có tính chất xã hội với chủ thể thực hiện là các cơ quan, tổ chức Đảng, tổ chức
chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội khác, công dân. Tuy không mang tính quyền lực nhà
nước khi tham gia vào hoạt động bảo vệ Hiến pháp, nhưng với tầm ảnh hưởng sâu rộng, các
chủ thể này vẫn thực hiện khá tốt vai trò bảo hiến của mình. Kết luận trên dựa trên cơ sở các
hoạt động giải thích Hiến pháp, tham gia tổ chức thực hiện các quy định của Hiến pháp cũng
như việc giáo dục ý thức các thành viên tổ chức mình và quần chúng nhân dân thuộc mọi giai
tầng trong xã hội, đồng thời tích cực tham gia vào việc góp ý, xây dựng pháp luật, giám sát
việc thực thi Hiến pháp do các chủ thể nêu trên thực hiện một cách đầy đủ và rộng rãi, khiến
cho hoạt động bảo hiến thực sự được tuyên truyền đến người dân, cộng đồng và lan truyền ra
toàn thể xã hội. Với những kết quả hoạt động như vậy, có thể đánh giá khách quan rằng, cơ
chế bảo hiến mang tính chất xã hội đã ít nhiều chứng tỏ được tầm vóc và sức ảnh hưởng to
lớn của mình trong việc thực thi sứ mệnh "bảo vệ Hiến pháp". Tuy nhiên, trong khuôn khổ đề
tài này, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu hoạt động bảo hiến do các chủ thể có thẩm quyền
thực hiện, do đó cơ chế xã hội bảo vệ Hiến pháp không phải là đối tượng được nghiên cứu ở
đây.
2.2.2. Khái niệm cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp
Khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" có thể được hiểu như sau:
Trước hết, dưới góc độ từ điển học: khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" được
hiểu là cách thức mang tính nhà nước, theo đó quá trình bảo vệ Hiến pháp được thực hiện".
Nếu xét theo góc độ này, khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" mới chỉ đảm bảo
được yếu tố hoạt động, chứ chưa đề cập được rõ ràng về cách thức tổ chức, mối liên hệ mật
thiết giữa các yếu tố cấu thành, tạo nên sự hoạt động của "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến
pháp".
Tiếp đó, dưới góc độ khoa học: khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" có thể
được hiểu là "một phương thức hay một hệ thống các yếu tố mang tính nhà nước làm cơ sở,
đường hướng cho hoạt động bảo hiến của cơ quan nhà nước". Cụ thể hơn, nói đến khái niệm
"cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" bao giờ cũng gồm hai mặt: mặt bên ngoài và mặt bên
trong. Mặt bên ngoài thể hiện ở cách thức tổ chức nên cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp và
mặt bên trong thể hiện sự tổ chức và hoạt động ngay trong nội tại của cơ chế nhà nước bảo vệ
Hiến pháp. Nói cách khác, "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" là hệ thống các mối quan hệ
hữu cơ có liên quan đến cách thức tổ chức và hoạt động, cách thức tồn tại và phát triển của cơ
chế này. Có thể nói, dù ở phương diện tiếp cận từ điển học hay phương diện khoa học, thì khi
đề cập đến "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" đều phải nhận thức được 2 yếu tố căn bản về
"cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp": yếu tố tổ chức(cơ cấu) và yếu tố hoạt động(vận hành).
Yếu tố tổ chức đề cập đến các thành viên tham gia, cách thức hình thành tổ chức(cơ cấu) và
cách thức tổ chức hệ thống nội tại của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp. Yếu tố hoạt động
thực hiện mối quan hệ tác động qua lại giữa các thành viên trong quá trình thực hiện chức
năng, nhiệm vụ của tổ chức; nguyên tắc vận hành của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp và
nội dung hoạt động của nó. Giữa hai yếu tố trên có mối liên hệ mật thiết, tác động qua lại với
nhau tạo thành "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp".
Từ những nhận định và lập luận trên đây, khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp"
có thể hiểu một cách khái quát là "một hệ thống bao gồm nhiều yếu tố cấu thành khác nhau,
trong đó mỗi yếu tố giữ một chức năng nhất định, giữa các yếu tố có mối liên hệ chặt chẽ với
nhau. Tất cả vận hành cùng hướng đến thực hiện một mục tiêu chung". Có người cho rằng "cơ
chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" có thể hiểu là "cơ quan nhà nước" có chức năng bảo vệ Hiến
pháp, cách hiểu này chưa thật sự thỏa đáng. Trong trường hợp này, khái niệm "cơ chế nhà
nước bảo vệ Hiến pháp" được hiểu gần như đồng nhất với khái niệm "thiết chế", nhưng ta cần
phải nhận thức được rằng, "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp" trong bối cảnh hiện nay là
một khái niệm tổng hợp mà "thiết chế" chỉ là một trong các yếu tố cấu thành nên nó kèm theo
7
đó là những yếu tố liên quan đến trình tự, thủ tục thực hiện trách nhiệm bảo hiến, bên cạnh đó
là những yếu tố cấu thành khác và giữa các yếu tố này có sự tác động, mối liên hệ chặt chẽ
với yếu tố "thiết chế", cùng hướng về một nhiệm vụ và mục tiêu chung là bảo vệ Hiến pháp.
Chính vì vậy, nếu hiểu một cách hạn hẹp như thế, thì khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến
pháp" trong trường hợp này chỉ đạt yêu cầu của yếu tố thứ nhất là về mặt "tổ chức", chứ chưa đạt
yêu cầu của yếu tố "hoạt động" như phần lập luận trên về hai mặt của khái niệm "cơ chế" cũng
như khái niệm "cơ chế bảo vệ Hiến pháp". Do đó, khi nhìn nhận về "khái niệm cơ chế nhà nước
bảo vệ Hiến pháp" cần phải xem xét một cách toàn diện cả hai khía cạnh đó là: "yếu tố tổ
chức" và "yếu tố hoạt động" của khái niệm "cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp".
2.3. Khái quát về cơ chế nhà nƣớc bảo vệ Hiến pháp Việt Nam
2.3.1. Nguyên tắc thực hiện hoạt động bảo hiến của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp
Việt Nam
Như đã đề cập ở trên, mặc dù nước ta chưa tổ chức một cơ chế chuyên trách về bảo hiến,
song những tranh chấp, vi phạm Hiến pháp vẫn được một hệ thống các cơ quan nhà nước đảm
nhiệm xử lý. Trong suốt những năm qua, ngay từ khi bản Hiến pháp đầu tiên của nước
CHXHCN Việt Nam ra đời năm 1946, Đảng và nhà nước ta đã nhận thức được tầm quan
trọng của Hiến pháp, để từ đó ghi nhận nguyên tắc hàng đầu trong tổ chức và hoạt động của
Bộ máy nhà nước ta là nguyên tắc pháp chế Xã hội chủ nghĩa, đồng thời cũng là nguyên tắc tổ
chức hoạt động của cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp ở nước ta. Điều 12 Hiến pháp năm
1992(sửa đổi năm 2001) đã ghi nhận như sau: "Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật,
không ngừng tăng cường Pháp chế xã hội chủ nghĩa
Các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi
công dân phải nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp, pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và
chống các tội phạm, các vi phạm Hiến pháp và pháp luật…". Trong nguyên tắc pháp chế xã
hội chủ nghĩa, Hiến pháp được xem là đạo luật gốc, có giá trị pháp lý cao nhất, là căn cứ để
các cơ quan, tổ chức, cá nhân lấy đó để làm thước đo, khuôn khổ cho tổ chức và hoạt động
của mình.
Như vậy, việc tổ chức và hoạt động bảo vệ Hiến pháp nước ta do các cơ quan nhà nước
và tổ chức xã hội đảm nhận cũng được căn cứ trên cơ sở các quy định của Hiến pháp, đồng
thời lấy nguyên tắc pháp chế XHCN là nguyên tắc nền tảng cho việc thực hiện trọng trách bảo
hiến. Theo đó, bên cạnh việc tuân thủ các quy định chặt chẽ của Hiến pháp về tổ chức, cơ cấu
nội bộ của các cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp, trình tự, thủ tục thực hiện chức năng,
nhiệm vụ, quyền hạn, mọi hoạt động bảo hiến do cơ chế nhà nước thực hiện cũng phải được
triển khai trên cơ sở nội dung các quy định của Hiến pháp, tuân thủ Hiến pháp ở mức cao nhất
là tiền đề cho việc bảo vệ Hiến pháp ở mức triệt để, tuyệt đối, hay nói cách khác, trong quá
trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp
phải lấy Hiến pháp làm "kim chỉ nam" cho mọi định hướng và hoạt động của mình.
2.3.2.Vai trò của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam
Hiện nay trọng trách bảo vệ Hiến pháp trong bộ máy nhà nước ta được trao cho các cơ
quan nhà nước đảm nhận. Có thể nói, hoạt động bảo vệ Hiến pháp không chỉ giới hạn trong
một lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội mà phải được tiến hành một cách tương đối toàn diện,
chính vì vậy, khi đề cập đến hệ thống các cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp, không chỉ giới
hạn phạm vi hoạt động của các cơ quan này trong một lĩnh vực cụ thể, mà bao gồm toàn bộ
các lĩnh vực hoạt động của các cơ quan nhà nước và trên mọi phương diện của quyền lực nhà
nước. Hay nói cách khác, trong cơ cấu của hệ thống các cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp
không chỉ bao gồm các cơ quan quyền lực nhà nước mà còn bao gồm các cơ quan hành chính
nhà nước, hệ thống các cơ quan tư pháp, và vai trò của các cơ quan này trong việc bảo vệ
Hiến pháp đều có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trong tổ chức bộ máy nhà nước ta có cả một hệ
thống kiểm tra, giám sát Hiến pháp được cơ cấu tương đối chặt chẽ nhằm đảm bảo Hiến pháp
8
được tôn trọng và thực thi một cách nghiêm chỉnh nhất. Nằm trong cơ cấu của hệ thống các
cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam, các cơ quan nhà nước tham gia vào hoạt động
bảo hiến trong khuôn khổ các nhiệm vụ, quyền hạn đã được Hiến pháp quy định và được cụ
thể hóa bởi các quy định pháp luật khác. Trong hệ thống các cơ quan nhà nước giữ trọng trách
bảo hiến, có các cơ quan chỉ có trách nhiệm giám sát, kiểm tra việc tuân thủ Hiến pháp mà không
có thẩm quyền giải quyết, xử lý đối với các tranh chấp, vi phạm Hiến pháp, những cơ quan đó có
thể thống kê điển hình như: Chủ tịch nước, Ủy ban thường vụ Quốc hội, các ủy ban và Hội đồng
của Quốc Hội, Viện kiểm sát nhân dân…bên cạnh đó là những cơ quan nhà nước vừa có thẩm
quyền kiểm tra, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp, đồng thời lại kiêm thêm chức năng xử lý các
tranh chấp, vi phạm Hiến pháp. Trong khuôn khổ luận văn này, chúng ta chỉ tập trung vào việc
nghiên cứu, đánh giá vai trò và việc thực hiện nhiệm vụ bảo hiến của các cơ chế nhà nước có chức
năng gần hơn với thiết chế bảo hiến chuyên trách mà chúng ta đang hướng tới thiết lập ở Việt
Nam. Để trên cơ sở đó có một cái nhìn mang tính so sánh, đánh giá một cách khách quan hơn
giữa hoạt động bảo hiến do các cơ chế nhà nước này thực hiện với hoạt động bảo hiến sẽ được
thiết chế bảo hiến chuyên trách thực hiện trong tương lai (nếu tổ chức được) ở nước ta.
2.3.3. Thực trạng hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam
Bên cạnh những thành quả đã đạt được, cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp nước ta cũng
bộc lộ những điểm bất cập trong quá trình hoạt động làm hạn chế bớt hiệu quả của công tác
bảo vệ sự toàn vẹn và bất khả xâm phạm của Hiến pháp. Những bất ổn bộc lộ rõ nét trong
từng hoạt động bảo hiến do cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp thực hiện, trước hết là ở
phương diện giám sát, kiểm tra sự tuân thủ và thực thi Hiến pháp.
Hoạt động kiểm tra, giám sát sự tuân thủ, thực thi Hiến pháp được thực hiện thông qua
một cơ chế giám sát với quá nhiều chủ thể và nhiều trình tự, thủ tục làm hạn chế vai trò giám
sát tối cao của Quốc hội đồng thời khiến cho hoạt động giám sát Hiến pháp không đạt được
hiệu quả mong đợi. Chẳng hạn việc cơ chế giám sát đã bỏ ngỏ khả năng giám sát hoạt động
của Quốc hội và giám sát tính hợp hiến của các đạo luật, nghị quyết do Quốc hội ban hành. Mặt
khác, do hoạt động giám sát của Quốc hội chủ yếu thông qua các cơ quan nhà nước bên dưới
được Quốc hội ủy quyền nên không tránh khỏi tình trạng Quốc hội không nắm được tình hình
thực tế của công tác giám sát, không đi sâu, đi sát vào những vấn đề nhức nhối liên quan đến
quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, việc tuân thủ và thực thi nghiêm chỉnh Hiến pháp, pháp
luật…Khiến cho hoạt động giám sát của Quốc hội chưa thực sự phát huy hiệu quả cần thiết. Đó
cũng là nguyên nhân quan trọng khiến cho cơ chế nhà nước ta vẫn chưa phát huy được vai trò
và sứ mệnh bảo vệ Hiến pháp của mình.
Bên cạnh đó, cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp của nước ta vẫn còn bộc lộ nhiều
điểm chưa thật hợp lý. Chẳng hạn, tỉ lệ kiểm soát xã hội đối với quyền lực nhà nước trong đó
có quyền lực hành pháp vẫn còn khá thấp. Trong khi đó, tại các nước có lịch sử bảo hiến lâu
đời kiểm soát xã hội đối với quyền lực nhà nước, đặc biệt là quyền lực hành pháp thực sự
được đánh giá cao, giữ vai trò hết sức quan trọng. Trong nhiều trường hợp, sự tham gia của cơ
chế kiểm soát quyền lực nhà nước mang tính xã hội thực sự đem lại những hiệu quả đáng ghi
nhận.
Một điểm nữa liên quan đến tính hiệu quả trong hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ
Hiến pháp ở nước ta là sự thiếu hoàn chỉnh của cơ chế giám sát tính hợp hiến của các văn bản
quy phạm pháp luật. Có thể nói cơ chế giám sát tuân thủ Hiến pháp và pháp luật nước ta chưa
có cách tiếp cận đối với giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật ở những khía cạnh
khác nhau như: đối tượng chịu sự giám sát; chủ thể có quyền đề nghị giám sát tính hợp hiến
của các văn bản pháp lý; các dạng giám sát - giám sát trước và giám sát sau, giám sát trừu
tượng và giám sát cụ thể; hậu quả pháp lý của giám sát bảo hiến - tính chất bắt buộc của phán
quyết do cơ quan bảo hiến đưa ra là như thế nào. Mặt khác, trong tổ chức bộ máy nhà nước ta
hiện nay, thẩm quyền hủy bỏ đối với các văn bản pháp luật có nội dung trái với quy định của
Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội được quy định một cách không thống nhất, và dàn
9
trải cho nhiều cơ quan khác nhau. Hơn nữa, các quy định pháp luật liên quan đến thẩm quyền
bãi bỏ các văn bản pháp luật có nội dung vi hiến, vi phạm pháp luật này chỉ dừng lại ở việc
quy định về mặt thẩm quyền của các chủ thể mà không chỉ rõ quy trình, thủ tục rõ ràng, cụ thể
để hoạt động này được thực hiện.
Trong số các hoạt động bảo vệ Hiến pháp được thực hiện bởi cơ chế nhà nước bảo vệ
Hiến pháp nước ta, hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh thực sự vẫn chưa đạt được
hiệu quả cao. Công tác giải thích Hiến pháp và pháp luật ở nước ta lại được thực hiện một
cách rất hời hợt nếu không muốn nói là yếu kém và hầu như không được chú trọng.
Thêm vào đó, khi đề cập tới hiệu quả của hoạt động bảo hiến do cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến
pháp đảm nhiệm trong thời gian qua, không thể không nhắc đến vai trò của Tòa án nhân dân. Không
thể phủ nhận tầm quan trọng của Tòa án trong việc góp phần kiểm soát quyền lực nhà nước, đặc
biệt là quyền lực hành pháp, cũng như việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, bảo đảm
pháp chế và dân chủ ở mức độ cao trong quá trình thực thi nhiệm vụ, quyền hạn mà Hiến pháp và
pháp luật giao phó. Nhưng bên cạnh đó, sự tín nhiệm của người dân đối với công lý mà Tòa án
đem lại chưa cao là điều khiến cho chúng ta phải nhìn lại, nhất là đối với vai trò giải quyết các
tranh chấp, vi phạm Hiến pháp của Tòa án.
Chương 3
PHƢƠNG HƢỚNG XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN
CƠ CHẾ NHÀ NƢỚC BẢO VỆ HIẾN PHÁP VIỆT NAM
3.1. Nhu cầu khách quan cần hoàn thiện hiến pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt
động bảo hiến
Đầu tiên cần phải khẳng định rằng muốn nâng cao hiệu quả hoạt động bảo vệ Hiến pháp ở
nước ta thì hoàn thiện Hiến pháp là một nhu cầu khách quan tất yếu. Bởi các quy định của Hiến
pháp là cơ sở pháp lý cho hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam. Không thể
kỳ vọng quá nhiều vào hiệu quả hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp nếu chúng ta
không xây dựng được một bản Hiến pháp với nội dung hoàn chỉnh. Một Bản Hiến pháp với
những quy định hợp lý có tác dụng thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi cho cơ chế nhà nước trong
quá trình thực hiện trọng trách bảo vệ Hiến pháp. Không những thế, sự hoàn thiện của Hiến pháp
còn có ý nghĩa quyết định đối với sự ra đời của thiết chế bảo hiến chuyên trách ở nước ta. Việc cơ
chế nhà nước bảo hiến chuyên trách vẫn chưa được tổ chức ở nước ta có nhiều lý do, song sự
thiếu hoàn thiện trong nội dung Hiến pháp hiện hành là nguyên nhân quan trọng nhất.
3.2. Phƣơng hƣớng hoàn thiện cơ chế nhà nƣớc bảo vệ Hiến pháp
Quan điểm về vấn đề bảo hiến cụ thể là việc tổ chức cơ chế bảo hiến được thể hiện rất rõ
trong nội dung văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng ta như sau: "Xây dựng
cơ chế phán quyết về những vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư
pháp". Đây là nền tảng tư tưởng quan trọng cho sự ra đời thiết chế bảo hiến chuyên trách ở
nước ta. Gần đây nhất, qua văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta đã đề cập
đến nhân tố "kiểm soát quyền lực nhà nước" như sau: "…Quyền lực nhà nước là thống nhất;
có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập
pháp, hành pháp, tư pháp...". Nếu thực hiện tốt việc kiểm soát quyền lực nhà nước, chúng ta
sẽ hạn chế được đáng kể những vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra trong quá trình các cơ quan
nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của họ. Đồng nghĩa với việc Hiến
pháp sẽ được bảo vệ tốt hơn. Các tư tưởng, quan điểm nổi bật của Đảng được xem như kim
chỉ nam cho hoạt động bảo hiến, trong đó có công cuộc tổ chức thiết chế bảo hiến chuyên
trách nói riêng và sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền nói chung. Những quan điểm và
tư tưởng của Đảng ta trong thời điểm hiện nay ngoài vai trò định hướng, chỉ đạo còn có ý
nghĩa rất lớn trong việc hoàn thiện hơn nữa nội dung Hiến pháp nước ta.
10
3.3. Các giải pháp xây dựng và hoàn thiện cơ chế nhà nƣớc bảo vệ Hiến pháp Việt
Nam
Giải pháp đầu tiên và trước hết là hoàn thiện nội dung Hiến pháp nước ta. Cho đến lúc
này, lần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp gần đây nhất được chúng ta tiến hành là vào năm 2001, từ
đó đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X (2006) của Đảng là 5 năm, khoảng thời gian
không quá dài, nhưng cũng không phải là ngắn cho sự biến đổi tương đối lớn các điều kiện kinh
tế - chính trị - xã hội nước ta. Từ Đại hội lần thứ X của Đảng đến nay đã là hơn 5 năm, cách
thời điểm chúng ta sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 đã 10 năm, như vậy, có thể nói, không
thể lùi thời điểm sửa đổi và bổ sung Hiến pháp lâu hơn được nữa. Bởi nội dung Hiến pháp đã
chứa đựng những bất cập đối với công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, sự hoàn thiện cơ
chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, cũng như sự ra đời thiết chế tòa án Hiến pháp ở nước ta. Cần
lưu ý, nội dung Hiến pháp sửa đổi phải chứa đựng tư tưởng nhân quyền sâu sắc, đồng thời
phải có sự phân định rõ ràng về mặt thẩm quyền. Nếu không, khi thiết chế bảo hiến chuyên
trách được thành lập sẽ mâu thuẫn với tính thống nhất trong tổ chức quyền lực của nước ta.
Tiếp đó, cần phải nâng cao năng lực, trình độ lập pháp của Quốc hội. Đây là một giải
pháp hết sức quan trọng có tính quyết định đối với sự hoàn thiện của Hiến pháp và hệ thống
pháp luật nước ta, vì Quốc hội là cơ quan lập pháp - là cơ quan duy nhất có thẩm quyền ban
hành Hiến pháp, đồng thời là nơi hàng năm cho ra đời một số lượng lớn các đạo luật, nghị
quyết và các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng. Nếu năng lực lập pháp của Quốc hội
được tăng cường, cải thiện thì đương nhiên tính khả thi và hiệu quả của Hiến pháp, các đạo
luật và nghị quyết cũng như các văn bản quy phạm pháp luật khác sẽ được nâng cao rõ rệt và
ngược lại.
Cùng với việc nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội và của các chủ thể giữ trọng trách
kiểm soát nhà nước đối với quyền lực hành pháp cần phải chấn chỉnh lại hoạt động của các cơ
quan trong bộ máy hành chính nhà nước, kiện toàn lại hệ thống kiểm tra ngay trong nội bộ các
cơ quan hành chính nhà nước. Bên cạnh đó cần phải nâng cao hơn nữa chất lượng công tác
giải quyết khiếu nại, tố cáo ở nước ta, tạo điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện quyền
khiếu nại, tố cáo của họ.
Không những phải chú trọng kiểm soát nhà nước đối với quyền lực hành pháp, việc kiểm soát
quyền lực tư pháp cũng không thể coi nhẹ. Nghị quyết số 48/NQ-TW của Bộ Chính trị ngày 24
tháng 05 năm 2005 đã nhấn mạnh vào giải pháp cải cách tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư
pháp, trong đó trọng tâm là hoạt động xét xử của tòa án theo chiến lược cải cách tư pháp. Rõ ràng
đây là giải pháp hết sức cần thiết nếu chúng ta muốn nâng cao chất lượng hoạt động bảo vệ Hiến
pháp nói chung và nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp nói riêng.
Cuối cùng, để hoàn thiện cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp, nhất thiết phải tổ chức xây
dựng cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp chuyên trách ở nước ta. Cho đến nay, đây là giải
pháp tối ưu, đồng thời cũng là nhiệm vụ quan trọng nhất. Nhưng đến tận thời điểm này, thiết
chế bảo hiến chuyên trách vẫn chưa xuất hiện ở nước ta, một trong những lý do đó là chúng ta
chưa lựa chọn được mô hình bảo vệ Hiến pháp thích hợp. Có ý kiến cho rằng, thiết chế này
nên được tổ chức ngay trong lòng Quốc hội, hoặc nên thành lập dưới dạng một phân tòa trong
hệ thống tòa án nước ta. Cả hai đề xuất mô hình tài phán Hiến pháp này đều bộc lộ những
điểm bất hợp lý, chẳng hạn, với ý kiến thứ nhất, không thể có chuyện một Ủy ban trong Quốc
hội lại được quyền phán xử những quyết định hay xem xét tính hợp hiến của các đạo luật,
nghị quyết do Quốc hội ban hành, còn ý kiến thứ hai, càng không có chuyện một phân tòa
trong hệ thống tòa án - vốn chịu sự kiểm soát của Quốc hội lại đưa ra những phán quyết về
tính hợp hiến trong các văn bản do Quốc hội ban hành và giám sát tính hợp hiến trong các
hoạt động của Quốc hội, mặt khác, phương án này làm cồng kềnh thêm hệ thống tòa án nước
ta, đi ngược lại mục tiêu cải cách hành chính và cải cách tư pháp nước ta hiện nay. Tóm lại,
phương án tối ưu hơn cả là thành lập một thiết chế tài phán Hiến pháp độc lập dưới dạng mô
hình tòa án Hiến pháp. Tuy nhiên, trước khi thành lập, một việc tất yếu phải làm là sửa đổi
11