Vai trò kinh tế của nhà nước việt nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

  • 32 trang
  • file .doc
Lêi nãi ®Çu
ChÝnh trÞ lµ ph¶n ¸nh, biÓu hiÖn tËp trung cña kinh tÕ song chÝnh trÞ kh«ng thÓ
kh«ng u tiªn so víi kinh tÕ, lµ nh©n tè tiªn quyÕt cho nÒn kinh tÕ thÞ trêng vËn ®éng
theo môc tiªu x· héi chñ nghÜa. Nh©n tè chÝnh trÞ t¸c ®éng ®Õn kinh tÕ tríc hÕt vµ tËp
trung ë vai trß cña Nhµ níc.
Trªn con ®êng lÞch sö ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ cña c¸c níc x· héi chñ nghÜa tríc ®©y
®· xuÊt hiÖn m« h×nh kinh tÕ chØ huy. Thùc chÊt ®©y lµ nÒn kinh tÕ chØ thuÇn khiÕt víi
hai thµnh phÇn kinh tÕ lµ thµnh phÇn kinh tÕ quèc doanh vµ thµnh phÇn kinh tÕ tËp thÓ.
M« h×nh kinh tÕ nµy ®· k×m h·m sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt, lµm mai mét c¸c ngµnh
nghÒ truyÒn thèng, kh«ng g¾n kÕt ®îc ngêi s¶n xuÊt víi c«ng viÖc cña hä, ®Æc biÖt lµ
trong lÜnh vùc n«ng nghiÖp. ChÝnh v× vËy, m« h×nh kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung tá ra
kÐm hiÖu qu¶, kh«ng cã tÝnh n¨ng ®éng s¸ng t¹o nh m« h×nh kinh tÕ thÞ trêng ®· thµnh
c«ng ë nhiÒu níc T©y ¢u, B¾c Mü vµ c¶ Ch©u ¸ n÷a nªn cã sù chuyÓn híng nÒn kinh
tÕ ph¸t triÓn theo c¬ chÕ thÞ trêng. Cuéc chuyÓn ®æi tõ nÒn kinh tÕ chØ huy sang nÒn
kinh tÕ thÞ trêng ®ßi hái kh«ng chØ c¶i c¸ch kinh tÕ mµ c¶ c¶i c¸ch chÝnh trÞ. Còng v×
thÕ mµ c¶ c¸ch chÝnh s¸ch nhµ níc trë thµnh vÊn ®Ò cÊp thiÕt ë tÊt c¶ c¸c níc ®ang
thùc hiÖn sù chuyÓn ®æi thÓ chÕ kinh tÕ. Môc ®Ých cña c¶i c¸ch lµ x©y dùng mét thÓ
chÕ nh»m ®¶m b¶o nh÷ng lÜnh vùc cÇn thiÕt ph¶i cã sù ®iÒu tiÕt cña nhµ níc còng nh
nh÷ng lÜnh vùc cã thÓ h¹n chÕ sù can thiÖp ®ã.
Tõ viÖc nhËn thøc ®óng ®¾n trong thùc tiÔn còng nh trong lý luËn, ngay tõ ®¹i héi
§¶ng VI, §¶ng ta ®· x¸c ®Þnh ph¬ng híng c¬ b¶n chØ ®¹o qu¸ tr×nh x©y dùng chñ
nghÜa x· héi ë níc ta: ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng hãa nhiÒu thµnh phÇn vËn hµnh theo
c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña Nhµ níc theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa, xãa bá c¬
chÕ qu¶n lý tËp trung quan liªu bao cÊp.
§Êt níc ta ®ang bíc vµo mét thêi kú ph¸t triÓn míi, thêi kú tiÕn tíi c«ng nghiÖp
hãa, hiÖn ®¹i hãa v× môc tiªu d©n giµu níc m¹nh x· héi c«ng b»ng d©n chñ v¨n minh
tõng bíc ®i lªn chñ nghÜa x· héi. Nhµ níc kinh tÕ ta ph¸t triÓn theo c¬ chÕ kinh tÕ thÞ
trêng tuy nhiªn nÒn kinh tÕ thÞ trêng cã nh÷ng ®Æc trng c¬ b¶n nh ph¸t triÓn kinh tÕ
hµng hãa, më réng thÞ trêng, tù do kinh doanh… ®ã lµ c¬ chÕ hçn hîp, cÇn cã sù qu¶n
lý vÜ m« cña Nhµ níc nh»m ph¸t huy vai trß tÝch cùc, h¹n chÕ vµ ng¨n ngõa tiªu cùc
cña kinh tÕ thÞ trêng. Vµ thùc tÕ ®· chøng minh vai trß qu¶n lý kinh tÕ cña nhµ níc
trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ë níc ta hÕt søc quan träng, ®Æc biÖt lµ trong nh÷ng n¨m
gÇn ®©y, sù qu¶n lý vÜ m« cña Nhµ níc ®· vµ ®ang t¹o ®iÒu kiÖn cho nÒn kinh tÕ thÞ tr-
êng ph¸t huy mÆt tÝch cùc vµ kh¾c phôc dÇn nh÷ng mÆt h¹n chÕ. Do ®ã vÊn ®Ò vai trß
1
qu¶n lý kinh tÕ cña Nhµ níc cÇn ph¶i ®îc nghiªn cøu mét c¸ch nghiªm tóc, chi tiÕt râ
rµng vµ rÊt cÇn thiÕt.
ChÝnh v× vËy em ®· chän ®Ò tµi: “Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc ViÖt Nam trong
nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa” ®Ó nghiªn cøu, ®Ó hiÓu râ ®îc vai
trß quan träng cña Nhµ níc ta trong xu thÕ héi nhËp quèc tÕ, nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn
m¹nh víi nh÷ng thµnh tùu to lín nhng còng kh«ng Ýt nh÷ng khã kh¨n, th¸ch thøc.
2
Néi dung
I. Sù cÇn thiÕt kh¸ch quan cña vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
nãi chung
1. LÞch sö ra ®êi vµ vai trß cña nhµ níc
a. LÞch sö ra ®êi
* Nhµ níc lu«n lu«n lµ vÊn ®Ò trung t©m cña nh÷ng cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ. Mäi
§¶ng trong c¬ng lÜnh ho¹t ®éng cña m×nh bao giê còng híng môc tiªu vµo viÖc giµnh lÊy
chÝnh quyÒn nhµ níc. Trong lÞch sö ph¸t triÓn cã nhiÒu c¸ch gi¶i quyÕt kh¸c nhau vÒ
nguån gèc vµ b¶n chÊt cña Nhµ níc. Theo quan ®iÓm t«n gi¸o lµ quyÒn lùc cña Thîng §Õ
ë trÇn gian, khi giai cÊp t s¨n lµn c¸ch m¹ng ®· lªn ¸n quan ®iÓm nµy, hä cho r»ng nhµ n-
íc xuÊt ph¸t tõ x· héi, hä lý gi¶i c¸c thµnh viªn trong x· héi cÇn cã tæ chøc Nhµ n íc ®Ó
®iÒu khiÓn vµ qu¶n lý x· héi. Theo quan ®iÓm cña M¸c, «ng thõa nhËn Nhµ níc sinh ra tõ
x· héi nhng kh«ng ph¶i lµ khÕ íc cña x· héi mµ nã xuÊt ph¸t tõ nhòng m©u thuÉn giai
cÊp kh«ng thÓ ®iÒu hßa. M©u thuÉn nµy dÉn ®Õn cuéc ®Êu tranh giai cÊp quyÕt liÖt ®Ó ®i
®Õn nhu cÇu cña x· héi lµ ph¶i cã mét tæ chøc quyÒn lùc ®ñ m¹nh ®Ó duy tr× x· héi tån t¹i
trong mét trËt tù nhÊt ®Þnh sao cho phï hîp víi lîi Ých cña giai cÊp thèng trÞ, tæ chøc Êy
chÝnh lµ Nhµ níc. Nh vËy Nhµ níc lµ c«ng cô b¹o lùc ®Ó thèng trÞ vÒ mÆt Nhµ níc, lµ
c«ng cô ®Ó b¶o vÖ lîi Ých cña giai cÊp thèng trÞ.
* Trong lÞch sö ph¸t triÓn cña m×nh c¸c Nhµ níc ®· cã c¸c ph¬ng ph¸p kh¸c nhau ®Ó
n¾m gi÷ kinh tÕ nh»m phôc vô chøc n¨ng qu¶n lý cña m×nh. Cô thÓ lµ:
- Nhµ níc chñ n«: kiÓu nhµ níc ®Çu tiªn trong lÞch sö loµi ngêi chØ b¶o vÖ quyÒn lùc
cho giai cÊp chñ n« lµ giai cÊp chiÕm ®o¹t khèi lîng cña c¶i ®îc s¶n xuÊt ra bëi nh÷ng ng-
êi n« lÖ, ®µn ¸p, thèng trÞ hä b»ng b¹o lùc.
- Trong thêi kú chÕ ®é phong kiÕn: nhµ níc can thiÖp vµo viÖc ph©n phèi cña c¶i,
®øng ra tËp hîp lùc lîng nh©n d©n x©y dùng kÕt cÊu h¹ tÇng cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.
Tuy nhiªn trong sù kh¸c biÖt víi c¸c nhµ níc phong kiÕn ph¬ng T©y, chøc n¨ng qu¶n lý
kinh tÕ ®îc c¸c Nhµ níc phong kiÕn ph¬ng §«ng nhËn thøc sím h¬n. ë Trung Quèc tõ
häc thuyÕt “B×nh d©n kinh tÕ chñ nghÜa” M¹nh Tö cho r»ng chÝnh s¸ch kinh tÕ cña nhµ n -
íc phong kiÓn ph¶i híng vµo lµm giµu cho d©n, d©n giµu th× níc míi m¹nh. Trong khi ®ã
ph¸i L·o Tö ®¸nh gi¸ cao vai trß cña Nhµ níc, theo hä ®Ó x· héi b×nh yªn vµ hng thÞnh
cÇn cã mét nhµ níc m¹nh. Khæng Tö còng cho r»ng nguån gèc cña cña c¶i vËt chÊt chÝnh
lµ lao ®éng vµ cña c¶i cña nhµ vua ph¶i dùa trªn c¬ së cña c¶i cña nh©n d©n. Nhµ níc cÇn
can thiÖp vµo kh©u ph©n phèi s¶n phÈm vµ t liÖu s¶n xuÊt.
Kh«ng chØ dõng l¹i ë ®ã, trªn thÕ giíi vµo thÕ kû XV, chñ nghÜa t b¶n ®îc h×nh thµnh,
qu¸ tr×nh tÝch lòy nguyªn thñy t b¶n ®îc thùc hiÖn - nÒn kinh tÕ thÞ trêng tõng bíc ®îc
h×nh thµnh. §Ó gióp cho kinh tÕ ph¸t triÓn nhanh, giai cÊp t s¶n cÇn cã “bµ ®ì”, nãi c¸ch
kh¸c cÇn cã sù hç trî cña Nhµ níc. ChÝnh v× vËy vai trß qu¶n lý kinh tÕ cña Nhµ níc t s¶n
ngµy cµng ®îc x¸c lËp vµ n©ng cao.
3
Tríc hÕt, Nhµ níc t s¶n ®· thùc hiÖn chÝnh s¸ch tiÒn tÖ hÕt søc nghiªm ngÆt, hä t×m
c¸ch tÝch lòy tiÒn tÖ, kh«ng cho tiÒn ch¹y ra níc ngoµi. Nhµ níc cña c¸c níc t b¶n trong
giai ®o¹n nµy ®· ®Ò ra luËt buéc c¸c th¬ng nh©n níc ngoµi kh«ng ®îc mang tiÒn ra khái n-
íc hä, chØ ®îc phÐp mang hµng mµ th«i. Nhµ níc cßn quy ®Þnh nh÷ng n¬i ®îc phÐp bu«n
b¸n ®Ó dÔ dµng cho viÖc kiÓm tra kiÓm so¸t. Trong chÝnh s¸ch ngo¹i th¬ng hä dïng hµng
rµo thuÕ quan b¶o vÖ, thuÕ nhËp khÈu cao vµ thuÕ xuÊt khÈu c¸c hµng s¶n xuÊt ë trong níc
thÊp, chØ xuÊt thµnh phÈm chø kh«ng xuÊt nguyªn liÖu, cÊm nhËp c¸c mÆt hµng xa xØ
phÈm. MÆt kh¸c Nhµ níc cßn thùc hiÖn viÖc hç trî cho c¸c th¬ng nh©n trong níc c¸c ph-
¬ng tiÖn vËt chÊt vµ tµi chÝnh khi hä tham gia bu«n b¸n quèc tÕ. §ång thêi Nhµ níc còng
quy ®Þnh nghiªm ngÆt tØ gi¸ hèi ®o¸i, cÊm tr¶ cho ngêi níc ngoµi cao h¬n quy ®Þnh cña
Nhµ níc. Nhê c¸c chÝnh s¸ch ®ã, c¸c níc t b¶n ®· tÝch lòy ®îc mét lîng cña c¶i vµ tiÒn tÖ
®¸ng kÓ. V× vËy ®Çu thÕ kû XVIII, giai cÊp t s¶n tËp trung ph¸t triÓn m¹nh lÜnh vùc s¶n
xuÊt. Nhê ¸p dông c¸c kü thuËt vµ c«ng nghÖ míi, nÒn s¶n xuÊt ë c¸c níc t b¶n ph¸t triÓn
rÊt nhanh - c¸c nhµ t b¶n ®ua nhau ph¸t triÓn c¸c ngµnh nghÒ míi vµ më réng quy m« s¶n
xuÊt. Tù do c¹nh tranh ®· trë thµnh ®ßi hái cÊp thiÕt trong ®êi sèng kinh tÕ cña c¸c níc
nµy.
ChÝnh v× thÕ c¸c nhµ kinh tÕ häc cæ ®iÓn mµ næi bËt lµ Adam Smith (1723 - 1790) mét
kinh tÕ gia næi tiÕng ngêi Anh ®· ñng hé t tëng nµy. ¤ng ®a ra thuyÕt “Bµn tay v« h×nh”
vµ nguyªn lý “Nhµ níc kh«ng can thiÖp” vµo ho¹t ®éng cña nÒn kinh tÕ. Adam Smith cho
r»ng viÖc tæ chøc nÒn kinh tÕ hµng hãa cÇn theo nguyªn t¾c tù do. Sù ho¹t ®éng cña toµn
bé nÒn kinh tÕ lµ do c¸c quy luËt kh¸ch quan tù ph¸t chi phèi, sù vËn ®éng cña thÞ trêng lµ
do quan hÖ cung cÇu vµ sù biÕn ®æi tù ph¸t cña gi¸ c¶ hµng hãa trªn thÞt rêng quyÕt ®Þnh,
quan hÖ ngêi víi ngêi lµ quan hÖ lîi Ých kinh tÕ. ¤ng cßn cho r»ng mçi ngêi ho¹t ®éng chØ
nh»m lîi nhuËn siªu ng¹ch, song do “bµn tay v« h×nh” chi phèi, buéc ngêi ta ph¶i phôc
tïng tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n, ®iÒu nµy n»m ngoµi ý ®Þnh cña tõng nhµ t s¶n. §Ó cho
nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn lµnh m¹nh nhµ níc kh«ng nªn can thiÖp vµo kinh tÕ thÞ trêng, vµo
ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp. MÆc dï coi träng “bµn tay v« h×nh” song Adam Smith
còng cho r»ng ®«i khi Nhµ níc còng cã nh÷ng nhiÖm vô kinh tÕ nhÊt ®Þnh, ®ã lµ trong tr-
êng hîp c¸c nhiÖm vô kinh tÕ vît qu¸ kh¶ n¨ng cña mét doanh nghiÖp nh lµm ®êng, x©y
bÕn c¶ng…
NÒn kinh tÕ t b¶n muèn ph¸t triÓn nhanh ®ßi hái ®Êt níc ph¶i cã mét c¬ së h¹ tÇng
(phôc vô s¶n xuÊt vµ ®êi sèng) hiÖn ®¹i. §iÒu nµy lµm cho c¸c nhµ kinh tÕ gia thêi kú nµy
thÊy r»ng: nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn cµng cao, x· héi hãa s¶n xuÊt cµng më réng, thÞ tr êng
cµng ph¸t triÓn cµng cÇn cã sù qu¶n lý cña nhµ níc ®èi víi nÒn kinh tÕ. Song hä vÉn coi tù
do kinh tÕ lµ søc m¹ng ho¹t ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng. Quy luËt kinh tÕ lµ kh¸ch
quan, lµ v« ®Þnh, chÝnh s¸ch kinh tÕ chØ cã thÓ k×m h·m hay thóc ®Èy ë møc ®é nhÊt ®Þnh
sù ho¹t ®éng cña nã. ViÖc ®Ò cao “bµn tay v« h×nh” vµ xem nhÑ “bµn tay nhµ níc” ®· thùc
hiÖn ë c¸c níc t b¶n chñ nghÜa ®· ®em l¹i sù t¨ng trëng nhÊt ®Þnh trong kinh tÕ.
Tuy nhiªn víi mét thÞ trêng tù do c¹nh tranh ho¹t ®éng kh«ng cã sù can thiÖp cña
Nhµ níc ngµy cµng béc lé nhiÒu khiÕm khuyÕt nh t×nh tr¹ng ®éc quyÒn, « nhiÔm m«i tr-
4
êng, ho¹t ®éng kinh tÕ chång chÐo triÖt tiªu nhau. §Æc biÖt ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 30 cña thÕ
kû XX, nh÷ng cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ næ ra thêng xuyªn nhÊt lµ thêi kú ®¹i suy tho¸i
nÒn kinh tÕ t b¶n chñ nghÜa (1929-1933) ®· chøng tá r»ng “Bµn tay v« h×nh” kh«ng thÓ
®¶m b¶o nh÷ng ®iÒu kiÖn æn ®Þnh cho kinh tÕ thÞ trêng ph¸t triÓn. H¬n n÷a, tr×nh ®é x· héi
hãa s¶n xuÊt ph¸t triÓn ngµy cµng cao ®· chØ cho c¸c nhµ kinh tÕ häc thÊy r»ng: cÇn ph¶i
cã sù can thiÖp cña Nhµ níc vµo qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña nÒn kinh tÕ, ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ,
chèng ®éc quyÒn, « nhiÔm m«i trêng. Næi bËt lµ John Meynard Keynes ®· ®a ra lý thuyÕt
“Nhµ níc ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ thÞ trêng”. T tëng Nhµ níc can thiÖp vµo kinh tÕ thÞ trêng
cña Keynes xuÊt ph¸t tõ chç cho r»ng sù t¨ng lªn cña s¶n xuÊt sÏ dÉn ®Õn sù t¨ng lªn cña
thu nhËp, do ®ã lµm t¨ng tiªu dïng. Song do khuynh híng “tiªu dïng giíi h¹n” nªn tiªu
dïng t¨ng chËm h¬n so víi thu nhËp. V× vËy, cÇu gi¶m xuèng. Sù gi¶m sót cÇu tiªu dïng
hay tiªu dïng kh«ng ®ñ sÏ kÐo theo sù gi¶m sót cña gi¸ c¶ hµng hãa, tõ ®ã lµm cho tû suÊt
lîi nhuËn gi¶m xuèng. NÕu tû suÊt lîi nhuËn nhá h¬n hoÆc b»ng l·i suÊt vay th× c¸c chñ
doanh nghiÖp sÏ kh«ng cã lîi trong viÖc vay vèn ®Ó ®Çu t, hä sÏ kh«ng ®Çu t vµo s¶n xuÊt
kinh doanh nò¨. §iÒu nµy ch¾c ch¾n sÏ dÉn nÒn kinh tÕ ®i ®Õn chç tr× trÖ, khñng ho¶ng vµ
lµm cho n¹n thÊt nghiÖp ngµy cµng t¨ng. §Ó kh¾c phôc t×nh tr¹ng ®· nªu, nhµ níc ph¶i
can thiÖp vµo nÒn kinh tÕ, vµo thÞ trêng, ph¶i më ra c¸c cuéc ®Çu t lín. Cã lµm nh vËy míi
huy ®éng ®îc c¸c nguån t b¶n nhµn rçi ®Ó më mang c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh,
gi¶i quyÕt c«ng ¨n viÖc lµm vµ t¨ng thu nhËp cho d©n c, lµm cho nhu cÇu tiªu dïng t¨ng
lªn. TÊt nhiÕu khi nhu cÇu t¨ng lªn sÏ lµm cho s¶n xuÊt t¨ng nhanh, nhê ®ã mµ cã ®iÒu
kiÖn lïi khñng ho¶ng vµ t×nh tr¹ng thÊt nghiÖp. Theo Keynes, Nhµ níc can thiÖp vµo kinh
tÕ ë c¶ tÇm vÜ m« vµ vi m«. ë tÇm vÜ m«, Nhµ níc sö dông c¸c c«ng cô nh l·i suÊt, chÝnh
s¸ch tÝn dông, ®iÒu tiÕt lu th«ng tiÒn tÖ, l¹m ph¸t, thuÕ, b¶o hiÓm, trî cÊp, ®Çu t ph¸t
triÓn…, ë tÇm vi m«, Nhµ níc trùc tiÕo ph¸t triÓn c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt kinh doanh vµ
dÞch vô c«ng céng. Keynes cho r»ng sù can thiÖp cña Nhµ níc vµo nÒn kinh tÕ sÏ kh¾c
phôc ®îc khñng ho¶ng, thÊt nghiÖp, t¹o ra sù æn ®Þnh cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. Song
nh÷ng chÊn ®éng lín trong nÒn kinh tÕ vÉn diÔn ra. Thªm vµo ®ã lµ t×nh tr¹ng khñng
ho¶ng, thÊt nghiÖp, l¹m ph¸t vÉn x¶y ra ngµy cµng trÇm träng. §iÒu nµy ®· lµm t¨ng lµn
sãng phª ph¸n lý thuyÕt cña Keynes vµ lµm xuÊt hiÖn t tëng phèi hîp “bµn tay v« h×nh”
víi Nhµ níc ®Ó ®iÒu chØnh nÒn kinh tÕ thÞ trêng.
§i theo xu híng “hçn hîp” c¸c nhµ kinh tÕ thõa nhËn r»ng: c¸c nÒn kinh tÕ hiÖn ®¹i
muèn ph¸t triÓn ph¶i dùa vµo c¶ c¬ chÕ thÞ trêng còng nh sù qu¶n lý cña Nhµ níc.
Næi bËt lµ quan ®iÓm “Kinh tÕ hçn hîp” cña Paul Samuelson - mét kinh tÕ gia ngêi
Mü. Trong “Kinh tÕ häc” «ng cho r»ng: “®iÒu hµnh mét nÒn kinh tÕ kh«ng cã c¶ chÝnh
phñ lÉn thÞ trêng còng nh ®×nh vç tay b»ng mét bµn tay”. C¬ chÕ thÞ trêng x¸c ®Þnh gi¸ c¶
vµ s¶n lîng trong nhiÒu lÜnh vùc, trong khi ®ã chÝnh phñ ®iÒu tiÕt thÞ trêng b»ng c¸c ch¬ng
tr×nh thuÕ, chØ tiªu vµ luËt lÖ. C¶ hai bªn thÞ trêng vµ chÝnh phñ ®Òu cã tÝnh chÊt thiÕt yÕu.
- Tõ sau n¨m 1917, víi sù ra ®êi cña liªn bang céng hßa x· héi chñ nghÜa X« ViÕt vµ
sau n¨m 1945 lµ sù ra ®êi cña hÖ thèng x· héi chñ nghÜa thÕ giíi trong nÒn kinh tÕ thÕ giíi
cßn cã nÒn kinh tÕ chØ huy vËn ®éng theo c¬ chÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung. Kh¸c h¼n víi c¸c
5
lý thuyÕt kinh tÕ tríc ®ã, chñ nghÜa M¸c - Lªnin dùa trªn c¬ së sù së h÷u toµn d©n vÒ t
liÖu s¶n xuÊt v× vËy nhµ níc x· héi chñ nghÜa cã vai trß kinh tÕ ®Æc biÖt, nã kh«ng cßn lµ
bé m¸y ¨n b¸m ®øng trªn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Nã ph¶i chuyÓn sang tæ chøc thùc hiÖn chøc
n¨ng qu¶n lý nÒn kinh tÕ quèc d©n. Chøc n¨ng nµy g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh kÕ ho¹ch hãa tËp
trung thèng nhÊt qu¶n lý s¶n xuÊt vµ ph©n phèi s¶n phÈm, kiÓm tra chÆt chÏ møc ®é tiªu
dïng vµ møc lao ®éng ( tæng cÇu vµ tæng cung ). Nh vËy sÏ tr¸nh ®îc khuyÕt tËt cña c¬
chÕ thÞ trêng, thùc hiÖn ®îc tèt c¸c chÝnh s¸ch x· héi. Tuy nhiªn víi bé m¸y Nhµ níc qu¸
cång kÒnh kÕ ho¹ch hãa s¸t sao ®· dÉn ®Õn t×nh tr¹ng dùa dÉm û l¹i, thiÕu s¸ng t¹o ®èi víi
cÊp díi, kh«ng khai th¸c vµ ph¸t huy ®îc hiÖu qu¶ cao nhÊt c¸c nguån lùc nh vËy nÒn kinh
tÕ sÏ cã tèc ®é t¨ng trëng thÊp. Do ®ã c¸c níc theo c¬ chÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung nh Liªn
X«(cò) vµ c¸c níc x· héi chñ nghÜa ®· ph¶i chuyÓn sang c¬ chÕ thÞ trêng vµ ph¶i ®æi míi
c¸ch qu¶n lý cña Nhµ níc. Tõ ®ã xuÊt hiÖn mét h×nh thøc míi lµ nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh
híng x· héi chñ nghÜa cã sù qu¶n lý cña nhµ níc.
Qua qu¸ tr×nh ph©n tÝch ®¸nh gi¸ c¸c quan ®iÓm cña c¸c trêng ph¸i ta rót ra ®îc tÝnh
tÊt yÕu kh¸ch quan cña vao trß qu¶n lý kinh tÕ vÜ m« cña Nhµ níc. NÕu nh chØ thuÇn tóy
sö dông “bµn tay v« h×nh” hay “bµn tay Nhµ níc” th× ®Òu kh«ng thÓ ®¶m b¶o cho nÒn kinh
tÕ t¨ng trëng vµ ph¸t triÓn l©u dµi, muèn ®¹t ®îc ®iÒu ®ã th× ph¶i biÕt sö dông chóng hßa
hîp, cÇn thiÕt ph¶i cã c¶ “hai” cïng tham gia vµo ho¹t ®éng kinh tÕ, ®ã lµ thÞ trêng vµ Nhµ
níc. V× vËy Nhµ níc gi÷ mét vai trß quan träng trong nÒn kinh tÕ tù nhiªn, sù can thiÖp
cña nhµ níc ë ®©y chØ lµ ë tÇm vÜ m«.
b. Vai trß cña nhµ níc
* Vai trß cña Nhµ níc ®èi víi x· héi
Nhµ níc tån t¹i ®ãng vai trß lµ chñ thÓ lín nhÊt, quyÕt ®Þnh nhÊt trong viÖc qu¶n lý x·
héi vµ lµ nh©n tè c¬ b¶n nhÊt gióp cho x· héi tån t¹i, ho¹t ®éng, ph¸t triÓn hoÆc suy tho¸i.
Thø nhÊt, Nhµ níc ph¶i b¶o vÖ ®îc sù an toµn, yªn æn cho mäi c«ng d©n trong x· héi,
gi÷ v÷ng ®éc lËp chñ quyÒn quèc gia vµ toµn vÑn l·nh thæ ®Êt níc: Nhµ níc lµ sù ph©n chia
d©n c theo l·nh thæ. NÕu c¸c bé l¹c, thÞ téc ®îc h×nh thµnh theo quan hÖ huyÕt thèng th×
Nhµ níc lµ bé m¸y quyÒn lùc tËp trung trªn mét c¬ cÊu l·nh thæ nhÊt ®Þnh vµ d©n c ®îc
ph©n chia theo l·nh thæ quèc gia thèng nhÊt. §Ó qu¶n lý x· héi bé m¸y quyÒn lùc nhµ níc
ph¶i ban hµnh ph¸p luËt cã tÝnh b¾t buéc chung ®èi víi mäi tæ chøc, mäi thµnh viªn trong
x· héi. Nhµ níc qu¶n lý x· héi b»ng ph¸p luËt vµ b»ng c¸c biÖn ph¸p kh¸c nhau nh»m ®¹t
®îc môc ®Ých ®Æt ra.
Sø mÖnh thø hai mµ Nhµ níc ph¶i g¸nh v¸c tríc x· héi lµ b¶o ®¶m cho x· héi ph¸t
triÓn, cac c«ng d©n ®¹t ®îc c¸c mong muèn hîp lý cña m×nh. Nhµ níc ph¶i t¹o ®ñ viÖc lµm
cho x· héi, ph¶i cung cÊp hµng lo¹t c¸c dÞch vô vµ hµng hãa c«ng cho x· héi (dÞch vô hµnh
chÝnh, kÕt cÊu h¹ tÇng, ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o…)
NhiÖm vô tiÕp theo cña Nhµ níc lµ ph¶i thay mÆt x· héi tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng ®èi
ngo¹i víi c¸c Nhµ níc vµ thùc thÓ x· héi kh¸c, th«ng qua ®ã t¹o ®iÒu kiÖn thùc hiÖn tèt
c¸c sø mÖnh ®èi néi.
* Nhµ níc víi vÊn ®Ò kinh tÕ
6
Nhµ níc võa lµ mét thiÕt chÕ x· héi, võa lµ mét tæ chøc x· héi. Lµ mét thiÕt chÕ x·
héi cho nªn Nhµ níc lµ c«ng cô cña giai cÊp thèng trÞ. Lµ mét tæ chøc x· héi, Nhµ níc
®ång thêi lµ bé m¸y c«ng quyÒn cña x· héi ®îc sö dông ®Ó duy tr× trËt tù x· héi v× lîi Ých
cña giai cÊp thèng trÞ vµ cña x· héi. X· héi cµng ph¸t triÓn th× vai trß vµ chøc n¨ng qu¶n lý
cña Nhµ níc cµng t¨ng lªn.
Nhµ níc víi t c¸ch lµ c«ng cô thèng trÞ cña giai cÊo, lµ mét thÓ chÕ chÝnh trÞ l¹i ph¶i
n¾m lÊy kinh tÕ, lµm chøc n¨ng kinh tÕ ®Ó qu¶n lý x· héi nh»m phôc vô cho giai cÊp thèng
trÞ. H¬n n÷a kinh tÕ lµ nÒn t¶ng cña ®êi sèng x· héi, lµ c¬ së cña hÖ thèng chÝnh trÞ cho
nªn Nhµ níc cµng ph¶i lµm chøc n¨ng kinh tÕ vµ qu¶n lý kinh tÕ. Trong c¸c nhµ níc ngµy
nay kh«ng cã Nhµ níc nµo ®øng trªn kinh tÕ hay ®øng ngoµi kinh tÕ.
Nhµ níc cßn cã vai trß quan träng n÷a lµ h×nh thµnh thµnh phÇn kinh tÕ Nhµ níc ®ñ
m¹nh.
Nhµ níc æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m« th«ng qua chÝnh s¸ch tµi chÝnh vµ tiÒn tÖ, ®Þnh híng
c¹nh tranh cã hiÖu qu¶ b»ng c¸ch gi¶m ®éc quyÒn. Nhµ níc cã nh÷ng biÖn ph¸p nh»m cæ
vò c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ cung øng víi nhau, ®ång thêi b¶o vÖ ngêi tiªu dïng chèng l¹i
t×nh tr¹ng ®éc quyÒn gåm: kiÓm so¸t b»ng c¸c biÖn ph¸p ®iÒu tiÕt ®èi víi nh÷ng hµng cã
kh¶ n¨ng chi phèi, kiÓm so¸t c¸c vô viÖc s¸t nhËp c«ng ty nh»m ng¨n ngõa kh¶ n¨ng ®éc
quyÒn hãa c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, kiÓm so¸t c¸c hµnh vi chèng c¹nh tranh.
§ång thêi Nhµ níc t¹o ra mét thÞ trêng tiÒn tÖ æn ®Þnh, ®îc chÊp nhËn réng r·i, cã kh¶
n¨ng lo¹i bá hÖ thèng giao dÞch cång kÒnh, kÐm hiÖu qu¶ vµ ®ång thêi cã kh¶ n¨ng duy tr×
gi¸ trÞ tiÒn tÖ th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch h¹n chÕ l¹m ph¸t. Nhµ níc kh«ng thÓ cung cÊp ph-
¬ng thøc b¸ch bÖnh trong cuéc ®Êu tranh mu«n thña víi l¹m ph¸t vµ thÊt nghiÖp trong c¸c
nÒn kinh tÕ thÞ trêng th× vÉn ®îc coi lµ nh©n tè tÝch cùc trong viÖc ®iÒu hßa ¶nh hëng cña
chóng.
Cã thÓ nãi Nhµ níc cã vai trß rÊt quan träng, lµ t¸c nh©n quan trong kh«ng thÓ thiÕu
®îc trong mét nÒn kinh tÕ, ®iÒu tiÕt c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ vÜ m«.
2. TÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan cña viÖc xuÊt hiÖn vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
a. Nhµ níc lµ mét bé m¸y qu¶n lý x· héi trong ®ã cã chøc n¨ng qu¶n lý kinh tÕ.
Nhµ níc lµ c«ng cô cña giai cÊp thèng trÞ ®îc sö dông ®Ó duy tr× trËt tù x· héi sao cho
phï hîp víi lîi Ých cña giai cÊp thèng trÞ vµ cña x· héi. Tríc hÕt Nhµ níc lµ mét thÓ chÕ
chÝnh trÞ ph¶i n¾m lÊy kinh tÕ, lµm chøc n¨ng kinh tÕ ®Ó qu¶n lý x· héi nh»m phôc vô giai
cÊp thèng trÞ. Tuy nhiªn trong lÞch sö, trong sù ph¸t triÓn cña m×nh, do yªu cÇu cña qu¶n lý
x· héi nªn Nhµ níc lu«n lu«n cã chøc n¨ng qu¶n lý kinh tÕ. Chøc n¨ng nµy nh»m duy tr×
c¸c trËt tù kinh tÕ sao cho phï hîp víi lîi Ých cña c¸c thµnh viªn.
C¸c chøc n¨ng qu¶n lý kinh tÕ cña Nhµ níc bao gåm:
* ThiÕt lËp khu«n khæ ph¸p luËt vÒ kinh tÕ
§Ó qu¶n lý nÒn kinh tÕ quèc d©n, Nhµ níc ph¶i x©y dùng, hoµn thiÖn vµ thùc hiÖn mét
hÖ thèng ph¸p luËt nãi chung vµ hÖ thèng ph¸p luËt vÒ kinh tÕ nãi riªng. LuËt ph¸p vÒ kinh
tÕ lµ c«ng cô cña Nhµ níc ®èi víi nÒn kinh tÕ quèc d©n.
7
* T¹o lËp m«i trêng thuËn lîi cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt - kinh doanh.
M«i trêng kinh doanh lµ tæng thÓ c¸c yÕu tè t¸c ®éng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp ®Õn c¸c
quyÕt ®Þnh hoÆc ho¹t ®éng cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ trªn thÞ trêng. Nhµ níc cã vai trß ®Æc
biÖt ®èi víi c¸c yÕu tè thuéc m«i trêng vÜ m«. Bao gåm:
Mét lµ duy tr× æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m«, tøc lµ lµm gi¶m nh÷ng biÕn ®éng ng¾n h¹n trong
nÒn kinh tÕ vµ khuyÕn khÝch t¨ng trëng bÒn v÷ng l©u dµi.
Hai lµ gi÷ v÷ng æn ®Þnh chÝnh trÞ. æn ®Þnh chÝnh trÞ t¹o ra m«i trêng thuËn lîi ®èi víi
c¸c ho¹t ®éng kinh doanh. Mét Nhµ níc m¹nh, thùc thi h÷u hiÖu c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn
kinh tÐ - x· héi ®¸p øng ®îc c¸c yªu cÇu chÝnh ®¸ng cña nh©n d©n sÏ ®em l¹i lßng tin vµ
hÊp dÉn c¸c nhµ ®Çu t trong vµ ngoµi níc.
Ba lµ ®¶m b¶o æn ®Þnh x· héi: gåm c¸c vÊn ®Ò vÒ d©n sè, viÖc lµm, c«ng b»ng x· héi,
xãa ®ãi gi¶m nghÌo, cñng cè vµ ph¸t triÓn v¨n hãa, kh¾c phôc nh÷ng hiÖn tîng tiªu cùc
trong x· héi, b¶o vÖ m«i trêng sinh th¸i.
* B¶o ®¶m c¬ së h¹ tÇng cho ph¸t triÓn. DÞch vô kÕt cÊu h¹ tÇng cã vai trß to lín ®èi
víi t¨ng trëng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. C¬ së h¹ tÇng ®îc coi lµ ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt ®Ó ph¸t
triÓn kinh tÕ. S¶n xuÊt kh«ng thÓ ph¸t triÓn ®îc nÕu kh«ng ®îc ®¶m b¶o vÒ nguån nh©n lùc,
giao th«ng, ®iÖn níc… H¬n thÕ n÷a dÞch vô c¬ së h¹ tÇng ®ßi hái mét khèi l îng vèn lín,
thêi gian thu håi vèn dµi vµ viÖc thu håi vèn khã kh¨n cÇn tíi Nhµ níc. Cuèi cïng c¸c c¬
së h¹ tÇng phÇn lín lµ nh÷ng hµng hãa c«ng céng Ýt lîi nhuËn nªn c¸c nhµ s¶n xuÊt Ýt quan
t©m, Nhµ níc muèn cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn nhanh th× tÊt yÕu ph¶i cung cÊp c¸c dÞch vô
c¬ së h¹ tÇng cho x· héi.
* Hç trî ph¸t triÓn
Nhµ níc hç trî cho s¶n xuÊt, nh»m ®Èy m¹nh ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ b»ng c¸ch: cung
cÊp tµi chÝnh cho mét dù ¸n, gi¶i quyÕt nh÷ng thÊt b¹i cña thÞ trêng…
* C¶i c¸ch khu vùc c«ng
Chøc n¨ng nµy cña nhµ níc cã t¸c dông to lín tíi c¸c khu vùc kinh tÕ t nh©n. Bao
gåm: hîp lý hãa chi tiªu c«ng céng, ®Çu t c«ng céng, tiÒn l¬ng, trî cÊp; n©ng co hiÖu qu¶
ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp Nhµ níc, s¾p xÕp l¹i doanh nghiÖp Nhµ níc, cæ phÇn hãa c¸c
doanh nghiÖp Nhµ níc…; c¶i c¸ch nÒn hµnh chÝnh quèc gia: bé m¸y hµnh chÝnh…; ®æi míi
qu¶n lý tµi s¶n Nhµ níc…
b. S¶n xuÊt ngµy cµng x· héi hãa v× thÕ cÇn cã sù ®iÒu tiÕt cña x· héi ®èi víi s¶n xuÊt.
S¶n xuÊt ngµy cµng x· héi hãa v× thÕ t¹o ra mét c¬ cÊu kinh tÕ ngµy cµng to lín ®ßi
hái cÇn cã sù ®iÒu tiÕt x· héi ®èi víi s¶n xuÊt vµ ph©n phèi.
H¬n thÕ n÷a, sù xuÊt hiÖn cña nh÷ng ngµnh mµ vèn ®Çu t lín, thu håi vèn chËm, Ýt lîi
nhuËn nh c¸c c«ng tr×nh c«ng céng, ®êng x¸, thñy lîi… chØ cã Nhµ n íc míi ®¶m b¶o ®¸p
øng ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn trªn ®Ó tham gia kinh doanh.
C¸c cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ x¶y ra víi chu kú ngµy cµng nhanh vµ hËu qu¶ cña nã
ngµy cµng nÆng nÒ ®ßi hái sù can thiÖp s©u h¬n n÷a cña Nhµ níc ®Ó lµm gi¶m bít tèc ®é
vµ gióp ®ì kh¾c phôc hËu qu¶ cña khñng ho¶ng.
c. KhuyÕt tËt cña c¬ chÕ thÞ trêng t¸c ®éng vµo nÒn kinh tÕ
8
C¬ chÕ thÞ trêng lµ c¬ chÕ tèt nhÊt ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ thÞ trêng, tuy nhiªn c¬ chÕ thÞ
trêng còng cã nh÷ng khuyÕt tËt vèn cã cña nã. §ã lµ:
- Ph©n hãa nh÷ng ngßi s¶n xuÊt thµnh ngêi giµu kÎ nghÌo
- G©y ra nh÷ng bÊt æn vµ ph¸ vì nh÷ng c©n ®èi trong nÒn s¶n xuÊt x· héi g©y ra l¹m
ph¸t, thÊt nghiÖp…
- Ph©n phèi s¶n phÈm kh«ng hîp lý, g©y bÊt b×nh ®¼ng lín trong hÖ thèng tæ chøc
kinh tÕ x· héi
ChÝnh v× c¬ chÕ thÞ trêng cßn mét lo¹t c¸c khuyÕt tËt vèn cã cña nã, nªn trong thùc tÕ
kh«ng tån t¹i c¬ chÕ thÞ trêng thuÇn tóy mµ thêng cã sù can thiÖp cña Nhµ níc ®Ó söa ch÷a
nh÷ng thÊt b¹i cña thÞ trêng.
II. Sù h×nh thµnh c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ míi ë ViÖt Nam
1. C¬ chÕ qu¶n lý cò cña ViÖt Nam
Sau khi gi¶i phãng hoµn toµn miÒn Nam, thèng nhÊt ®Êt níc, níc ta ph¸t triÓn kinh tÕ
theo con ®êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi. Do ®iÒu kiÖn lÞch sö lóc ®ã, níc ta ®· sao chÐp hÇu
nh toµn bé nguyªn vÑn m« h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ cña c¸c
níc x· héi chñ nghÜa, ®Æc biÖt lµ cña Liªn X«, ®ã lµ c¬ chÕ qu¶n lý kÕ ho¹ch hãa tËp trung,
quan liªu bao cÊp. KÕ hoach hãa ®îc coi lµ c¬ chÕ qu¶n lý víi kÕ ho¹ch lµ c«ng cô qu¶n lý
sè mét, cã tÝnh chÊt ph¸p lÖnh b¾t buéc trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®èi víi tÊt c¶ c¸c ngµnh,
c¸c cÇp, c¸c tæ chøc x· héi, ®¬n vÞ kinh tÕ vµ c«ng d©n. Nhµ níc bÞ biÕn thµnh “«ng chñ
cña mét doanh nghiÖp lín” th«ng qua hÖ thèng chØ tiªu kÕ ho¹ch chi tiÕt Nhµ níc trùc tiÕp
quyÕt ®Þnh tÊt c¶ c¸c vÊn ®Ò liªn quan tíi ®êi sèng kinh tÕ, x· héi cña ®Êt níc.
C¬ chÕ nµy cã nh÷ng ®Æc trng c¬ b¶n lµ:
* C¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ ®îc thiÕt lËp dùa trªn c¬ së cña chÕ ®é c«ng h÷u vÒ t liÖu s¶n
xuÊt. Nhµ níc chØ thõa nhËn mét thµnh phÇn kinh tÕ x· héi chñ nghÜa víi hai lo¹i h×nh së
h÷u: toµn d©n vµ tËp thÓ, c¸c thµnh phÇn kh¸c bÞ h¹n chÕ tíi møc tèi ®a thËm chÝ bÞ triÖt
tiªu, kinh tÕ t nh©n kh«ng ®îc phÐp tån t¹i vµ ho¹t ®éng.
* Nhµ níc thùc hiÖn qu¶n lý kinh tÕ th«ng qua hÖ thèng chØ tiªu ph¸p lÖnh chi tiÕt víi
chÕ ®é cÊp ph¸t vµ giao nép theo quan hÖ hiÖn vËt lµ chñ yÕu. Nhµ níc can thiÖp qu¸ s©u
vµo c¸c ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c doanh nghiÖp, c¸c hîp t¸c x·…, quyÕt ®Þnh tÊt c¶
nhng kh«ng chÞu tr¸ch nhiÖn g× vÒ vËt chÊt ®èi víi c¸c doanh nghiÖp cña m×nh.
* KÕ ho¹ch gi¸ trÞ hÇu nh kh«ng ®îc tÝnh tíi. TiÒn tÖ - mét trong nh÷ng c«ng cô n¨ng
®éng nhÊt trong qu¶n lý kinh tÕ - kh«ng ®îc coi träng vµ sö dông ®óng møc. C¸c chøc
n¨ng vèn cã cña ®ång tiÒn bÞ h¹n chÕ tíi møc tèi ®a… Tãm l¹i quan hÖ hµng-tiÒn kh«ng ® -
îc thõa nhËn ®Çy ®ñ, c¸c c«ng cô nh l·i suÊt, gi¸ c¶, tiÒn c«ng, thuÕ… kh«ng ® îc sö dông
®Ó ®iÒu chØnh c¸c c©n ®èi vÜ m«.
* Nhµ níc thùc hiÖn qu¶n lý kinh tÕ th«ng qua hÖ thèng chØ tiªu ph¸p luËt chi tiÕt víi
chÕ ®é cÊp ph¸t vµ giao nép theo quan hÖ hiÖn vËt lµ chñ yÕu. Nhµ níc can thiÖp qu¸ s©u
vµo c¸c ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c doanh nghiÖp, c¸c hîp t¸c x·, … quyÕt ®Þnh tÊt c¶
nhng kh«ng chÞu tr¸ch nhiÖm g× vÒ vËt chÊt ®èi víi c¸c doanh nghiÖp cña m×nh.
9
* KÕ ho¹ch gi¸ trÞ hÇu nh kh«ng ®îc tÝnh tíi. TiÒn tÖ - mét trong nh÷ng c«ng cô n¨ng
®éng nhÊt trong qu¶n lý kinh tÕ - kh«ng ®îc coi trong vµ sö dông ®óng møc. C¸c chøc
n¨ng vèn cã cña ®ång tiÒn bÞ h¹n chÕ tíi møc tèi ®a … Tãm l¹i quan hÖ hµng - tiÒn kh«ng
®îc thõa nhËn ®Çy ®ñ, c¸c c«ng cô nh l·i suÊt, gi¸ c¶, tiÒn c«ng, thuÕ… kh«ng ® îc sö dông
®Ó ®iÒu chØnh c¸c c©n ®èi vÜ m«.
* Nhµ níc tËp trung mäi nguån thu vµo ng©n s¸ch Trung ¬ng, v× vËy mäi kho¶n cÇn
thiÕt liªn quan ®Õn ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp vµ ®êi sèng cña ngêi lao ®éng theo
møc b×nh qu©n.
* Bé m¸y qu¶n lý kinh tÕ ®îc tæ chøc cång kÒnh nhng kÐm hiÖu qu¶. Mäi quyÕt ®Þnh
quan träng ®Òu xuÊt ph¸t tõ Nhµ níc Trung ¬ng. Bé m¸y Nhµ níc ë ®Þa ph¬ng cã rÊt Ýt
thùc quyÒn. Biªn chÕ cña bé m¸y qu¶n lý kinh tÕ ngµy cµng ph×nh to nhng n¨ng lùc l¹i yÕu
kÐm, phong c¸ch qu¶n lý quan liªu, cöa quyÒn.
Tõ nh÷ng ®Æc trng c¬ b¶n trªn, c¬ chÕ cò cña ViÖt Nam cã nh÷ng u nhîc ®iÓm sau:
a, ¦u ®iÓm:
Trong ®iÒu kiÖn chiÕn tranh, c¬ chÕ qu¶n lý nµy gãp phÇn ®¾c lùc trong viÖc ®éng
viªn nh©n, tµi, vËt, lùc phôc vô c¸c nhiÖm vô s¶n xuÊt vµ chiÕn ®Êu phï hîp víi hoµn c¶nh
®Êt níc trong chiÕn tranh.
b, Nhîc ®iÓm
- §éng lùc cña ngêi lao ®éng vµ c¸n bé qu¶n lý bÞ triÖu tiªu. Do chñ nghÜa b×nh qu©n
trong ph©n phèi nªn ngêi lao ®éng kh«ng n¨ng ®éng, s¸ng t¹o, khong nhiÖt t×nh lµm viÖc,
kh«ng quan t©m tíi tiÕt kiÖm vËt t, nguyªn liÖu v.v… nªn n¨ng suÊt lao ®éng ngµy cµng
gi¶m vµ chi phÝ trªn mét ®¬n vÞ s¶n phÈm ngµy cµng t¨ng.
- HiÖu qu¶ kinh tÕ thÊp. S¶n xuÊt kh«ng phï hîp víi tiªu dïng, kü thuËt chËm ® îc ®æi
míi, c¸c doanh nghiÖp lµm ¨n tèt kh«ng ®îc ph¸t triÓn m¹nh
- Hµng hãa trªn thÞ trêng thiÕu hôt trÇm träng do viÖc ph©n phèi ®Þnh lîng theo tem
phiÕu víi gi¸ c¶ hµng hãa ®îc quy ®Þnh thÊp mét c¸ch gi¶ t¹o vµ sù chia c¾t thÞ trêng theo
kiÓu “c¸t cø” ®Þa ph¬ng.
Nh vËy t¨ng trëng kinh tÕ trong giai ®o¹n nµy kh«ng dùa trªn c¬ sù gia t¨ng n¨ng suÊt
lao ®éng mµ chñ yÕu dùa vµo sù gia t¨ng vèn viÖn trî tõ bªn ngoµi vµ gia t¨ng lao ®éng
trong níc. KÕt qu¶ lµ khi tèc ®é gia t¨ng vèn cho s¶n xuÊt gi¶m sót, kh«ng theo kÞp tèc ®é
gi¶m sót n¨ng suÊt lao déng th× nÒn kinh tÕ r¬i vµo t×nh tr¹ng khñng ho¶ng, s¶n xuÊt tr× trÖ,
hµng hãa khan hiÕm, gi¸ c¶ leo thang dÉn ®Õn l¹m ph¸t…
2. C¬ chÕ thÞ trêng vµ viÖc tËn dông vµo ViÖt Nam
a. Kh¸i niÖm
C¬ chÕ thÞ trêng lµ c¬ chÕ tù ®iÒu tiÕt cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng do sù t¸c ®éng cña c¸c
quy luËt vèn cã cña nã. Nãi mét c¸ch cô thÓ h¬n, c¬ chÕ thÞ trêng lµ hÖ thèng h÷u c¬ cña
sù thÝch øng lÉn nhau, tù ®iÒu tiÕt lÉn nhau cña c¸c yÕu tè gi¸ c¶, cung - cÇu, c¹nh tranh…
trùc tiÕp ph¸t huy t¸c dông trªn thÞ trêng ®Ó ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ thÞ trêng.
10
C¬ chÕ thÞ trêng lµ mét bé m¸y tinh vi ®Ó phèi hîp mét c¸ch kh«ng tù gi¸c ho¹t ®éng
cña ngêi tiªu dïng víi c¸c nhµ s¶n xuÊt. C¬ chÕ thÞ trêng tù ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cïng
víi sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ trêng, ë ®©u cã s¶n xuÊt vµ trao ®æi hµng hãa th× ë ®ã cã
thÞ trêng vµ do ®ã cã c¬ chÕ thÞ trêng ho¹t ®éng.
b. C¸c nh©n tè cña c¬ chÕ thÞ trêng
* Gi¸ c¶ thÞ trêng: lµ h×nh thøc biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña gi¸ trÞ thÞ trêng cña hµng hãa.
Gi¸ c¶ thÞ trêng cã c¸c chøc n¨ng sau:
- Chøc n¨ng th«ng tin: Nh÷ng th«ng tin vÒ gi¸ c¶ thÞ trêng cho ngêi s¶n xuÊt biÕt ®îc
t×nh h×nh s¶n xuÊt trong c¸c ngµnh, biÕt ®îc t¬ng quan cung - cÇu, biÕt ®îc sù khan hiÕm
®èi víi c¸c lo¹i hµng hãa. Nhê ®ã mµ nh÷ng ®¬n v× kinh tÕ cã liªn quan ra ® îc nh÷ng
quyÕt ®Þnh thÝch hîp. Nh vËy nh÷ng th«ng tin vÒ gi¸ c¶ ®iÒu chØnh hëng s¶n xuÊt vµ quy
m« s¶n xuÊt, tõ ®ã ®iÒu chØnh c¬ cÊu s¶n xuÊt s¶n phÈm phï hîp víi nhu cÇu cña x· héi.
- Chøc n¨ng ph©n bæ c¸c nguån lùc kinh tÕ. Sù biÕn ®éng cña gi¸ c¶ sÏ dÉn ®Õn sù
biÕn ®éng cña cung - cÇu, s¶n xuÊt vµ tiªu dïng vµ dÉn ®Õn sù biÕn ®æi trong ph©n bæ cña
c¸c nguån lùc kinh tÕ. C¸c nguån lùc sÏ ®îc chuyÓn ®Õn n¬i mµ chóng ®îc sö dông víi
hiÖu qu¶ cao nhÊt, c©n ®èi gi÷a tæng cung vµ tæng cÇu.
- Chøc n¨ng thóc ®Èy tiÕn bé kü thuËt. §Ó cã thÓ c¹nh tranh ®îc vÒ gi¸ c¶, buéc
nh÷ng ngêi s¶n xuÊt ph¶i gi¶m chi phÝ ®Õn møc tèi thiÓu b»ng c¸ch ¸p dông kü thuËt vµ
c«ng nghÖ tiªn tiÕn. Do ®ã thóc ®Èy sù tiÕn bé kü thuËt, c«ng nghÖ vµ sù ph¸t triÓn cña lùc
lîng s¶n xuÊt. Ngoµi ra gi¸ c¶ cßn thùc hiÖn chøc n¨ng ph©n phèi l¹i.
ViÖc chuyÓn tõ c¬ chÕ hai gi¸: gi¸ c¶ theo kÕ ho¹ch (gi¸ bao cÊp) vµ gi¸ c¶ trªn thÞ tr-
êng tù do sang c¬ chÕ mét gi¸ lµ gi¸ c¶ thÞ trêng ®èi víi tÊt c¶ c¸c lo¹i hµng hãa, chØ trõ
mét sè rÊt Ýt hµng hãa do Nhµ níc ®Þnh gi¸ lµ bíc chuyÓn cã nghÜa quyÕt ®Þnh tõ c¬ chÕ kÕ
ho¹ch hãa tËp trung, bao cÊp sang c¬ chÕ thÞ trêng ë níc ta.
* Cung - cÇu
Trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng, cung vµ cÇu lµ nh÷ng lùc lîng ho¹t ®éng trªn thÞ trêng
- Kh¸i niÖm
CÇu ®îc hiÓu lµ nhu cÇu cña x· héi vÒ hµng hãa ®îc biÓu hiÖn trªn thÞ trêng ë mét
møc gi¸ nhÊt ®Þnh, nã bÞ giíi h¹n bëi kh¶ n¨ng thanh to¸n cña d©n c. Nãi cô thÓ h¬n, cÇu
lµ lîng mét mÆt hµng mµ ngêi mua muèn mua ë mét møc gi¸ nhÊt ®Þnh. Nh÷ng nh©n tè
¶nh hëng tíi cÇu lµ thu nhËp trung b×nh cña ngêi tiªu dïng, quy m« thÞ trêng, gi¸ c¶ vµ
t×nh tr¹ng hµng hãa kh¸c, khÈu vÞ hay së thÝch, trong ®ã thu nhËp cña ngêi tiªu dïng lµ
quan träng nhÊt.
Cung ®îc hiÓu lµ toµn bé hµng hãa cã trªn thÞ trêng vµ cã thÓ ®a ®Õn ngay thÞ trêng ë
mét møc gi¸ nhÊt ®Þnh. Nãi cô thÓ h¬n, cung lµ lîng mét mÆt hµng mµ ngêi b¸n muèn ë
mét møc gi¸ nhÊt ®Þnh. Nh÷ng nh©n tè ¶nh hëng tíi cung lµ chi phÝ s¶n xuÊt - ®©y lµ nh©n
tè lín nhÊt ¶nh hëng tíi cung, gi¸ c¶ vµ t×nh tr¹ng c¸c hµng hãa kh¸c.
- T¬ng quan cung cÇu cã nh÷ng chøc n¨ng sau:
+ ChØ râ s¶n xuÊt x· héi ®îc ph¸t triÓn c©n ®èi ®Õn møc ®é nµo. BÊt kú mét sù mÊt
c©n ®èi nµo trong s¶n xuÊt ®Òu ®îc ph¶n ¸nh vµo trong t¬ng quan gi÷a cung vµ cÇu.
11
+ §iÒu chØnh gi¸ c¶ thÞ trêng, chÝnh x¸c h¬n lµ ®iÒu chØnh ®é lÖch gi÷a gi¸ c¶ thÞ tr-
êng víi gi¸ trÞ thÞ trêng. Sù biÕn ®æi cña t¬ng quan cung vµ cÇu sÏ dÉn ®Õn sù lªn xuèng
cña gi¸ c¶ thÞ trêng, ngîc l¹i gi¸ c¶ còng ¶nh hëng trë l¹i ®èi víi cung vµ cÇu. CÇu biÕn
®æi ngîc chiÒu víi gi¸ c¶ thÞ trêng vµ cïng chiÒu víi møc thu nhËp cßn cung biÕn ®æi
ngîc chiÒu víi gi¸ c¶ ®Çu ra nhng còng biÕn ®æi ngîc chiÒu víi gi¸ c¶ ®Çu vµo.
+ Khi híng tíi tr¹ng th¸i c©n b»ng, cung vµ cÇu t¹o kh¶ n¨ng kh«i phôc nh÷ng c©n
®èi ®· bÞ ph¸ ho¹i trong nÒn kinh tÕ. Tuy nhiªn sù c©n b»ng cung - cÇu chØ lµ t¹m thêi
+ Cung vµ cÇu ®¶m b¶o mèi liªn hÖ gi÷a kh©u ®Çu vµ kh©u cuèi cña qu¸ tr×nh t¸i
s¶n xuÊt, tøc lµ mèi quan hÖ gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng, ®ång thêi mèi quan hÖ cung cÇu
cßn biÓu hiÖn quan hÖ vÒ lîi Ých gi÷a ngêi s¶n xuÊt vµ ngêi tiªu dïng, gi÷a ngêi b¸n vµ
ngêi mua.
* C¹nh tranh
- Kh¸i niÖm
C¹nh tranh lµ mét kh¸i niÖm réng, kh«ng nh÷ng tån t¹i trong lÜnh vùc kinh tÕ mµ cßn
tån t¹i trong lÜnh vùc x· héi. Trong kinh tÕ thÞ trêng, c¸c chñ thÓ hµnh vi kinh tÕ v× lîi Ých
riªng cña b¶n th©n m×nh mµ tiÕn hµnh c¹nh tranh víi nhau.
C¹nh tranh ®îc hiÓu lµ sù ®Êu tranh gi÷a c¸c chñ thÓ hµnh vi kinh tÕ nh»m giµnh lîi
Ých tèi ®a cho m×nh.
- Chøc n¨ng:
+ C¹nh tranh lµ c¬ chÕ ®iÒu chØnh linh ho¹t s¶n xuÊt x· héi vµ do ®ã lµm cho sù
ph©n bæ c¸c nguån lùc kinh tÕ cña x· héi mét c¸ch tèi u.
+ KÝch thÝch tiÕn bé kü thuËt, ¸p dông c«ng nghÖ míi vµo s¶n xuÊt. Ngêi s¶n xuÊt
nµo cã kü thuËt vµ c«ng nghÖ s¶n xuÊt tiªn tiÕn sÏ thu ®îc lîi nhuËn siªu ng¹ch. Do ®ã
c¹nh tranh lµ ¸p lùc ®èi víi ngêi s¶n xuÊt, buéc hä ph¶i c¶i tiÕn kü thuËt, nhê ®ã kü
thuËt vµ c«ng nghÖ s¶n xuÊt cña toµn x· héi ®îc ph¸t triÓn.
+ Gãp phÇn t¹o nªn c¬ së cho sù ph©n phèi thu nhËp lÇn ®Çu. Ngêi s¶n xuÊt nµo cã
n¨ng suÊt, chÊt lîng, hiÖu qu¶ cao sÏ cã thu nhËp cao, ®ång thêi th«ng qua c¹nh tranh
nhu cÇu cña ngêi tiªu dïng ®îc ®¸p øng.
c. ¦u, khuyÕt ®iÓm cña c¬ chÕ thÞ trêng
* ¦u ®iÓm
C¬ chÕ thÞ trêng cã nh÷ng u ®iÓm vµ t¸c dông mµ kh«ng cã c¬ chÕ nµo hoµn toµn thay
thÕ ®îc
Thø nhÊt, c¬ chÕ thÞ trêng kÝch thÝch ho¹t ®éng cña chñ thÓ kinh tÕ vµ t¹o ®iÒu kiÖn
thuËn lîi cho ho¹t ®éng tù do cña hä. Do ®ã lµm cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn n¨ng ®éng, cã
hiÖu qu¶.
Thø hai, sù t¸c ®éng cña c¬ chÕ thÞ trêng sÏ ®a ®Õn sù thÝch øng tù ph¸t gi÷a khèi lîng
vµ c¬ cÊu cña s¶n xuÊt (tæng cung) víi khèi lîng vµ c¬ cÊu nhu cÇu cña x· héi (tæng cÇu).
Nhê ®ã ta cã thÓ tháa m·n tèt nhu cÇu tiªu dïng c¸ nh©n vÒ hµng ngµn hµng v¹n s¶n phÈm
kh¸c nhau. NhiÖm vô nµy nÕu ®Ó Nhµ níc lµm ph¶i thùc hiÖn mét sè c«ng viÖc rÊt lín, cã
khi kh«ng thùc hiÖn ®îc vµ ®ßi hái chi phÝ cao trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh.
12
Thø ba, c¬ chÕ thÞ trêng kÝch thÝch ®æi míi kü thuËt, hîp lý hãa s¶n xuÊt. Søc Ðp cña
c¹nh tranh buéc nh÷ng ngêi s¶n xuÊt ph¶i gi¶m chi phÝ s¶n xuÊt c¸ biÖt ®Õn møc tèi thiÓu
b»ng c¸ch ¸p dông ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt tèt nhÊt nh kh«ng ngõng ®æi míi kü thuËt vµ c«ng
nghÖ s¶n xuÊt, ®æi míi s¶n phÈm, ®æi míi tæ chøc tæ chøc s¶n xuÊt vµ qu¶n lý kinh doanh,
n©ng cao hiÖu qu¶.
Thø t, c¬ chÕ thÞ trêng thùc hiÖn ph©n phèi c¸c nguån lùc kinh tÕ mét c¸ch tèi u.
Trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng, viÖc lu ®éng, di chuyÓn, ph©n phèi c¸c yÕu tè s¶n xuÊt, vèn
®Òu tu©n theo nguyªn t¾c cña thÞ trêng, chóng sÏ chuyÓn ®Õn n¬i ®îc sö dông víi hiÖu qu¶
cao nhÊt.
Thø n¨m, sù ®iÒu tiÕt cña c¬ chÕ thÞ trêng mÒm dÎo h¬n sù ®iÒu chØnh cña c¬ quan
Nhµ níc vµ cã kh¶ n¨ng thÝch nghi cao h¬n tríc nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ biÕn ®æi, lµm
thÝch øng kÞp thêi gi÷a s¶n xuÊt x· héi víi nhu cÇu x· héi.
* KhuyÕt tËt
Thø nhÊt, c¬ chÕ thÞ trêng chØ thÓ hiÖn ®Çy ®ñ khi cã sù kiÓm so¸t cña c¹nh tranh hoµn
h¶o. Khi xuÊt hiÖn c¹nh tranh kh«ng hoµn h¶o th× hiÖu lùc cña c¬ chÕ thÞ trêng bÞ gi¶m.
Thø hai, môc ®Ých ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp lµ lîi nhuËn tèi ®a, v× vËy hä cã
thÓ l¹m dông tµi nguyªn cña x· héi, g©y ra « nhiÔm m«i trêng sèng cña con ngêi, do ®ã
hiÖu qu¶ kinh tÕ - x· héi kh«ng ®îc ®¶m b¶o.
Thø ba, ph©n phèi thu nhËp kh«ng c«ng b»ng, cã nh÷ng môc tiªu x· héi dï c¬ chÕ thÞ
trêng cã ho¹t ®éng tr«i ch¶y còng kh«ng thÓ ®¹t ®îc. Sù t¸c ®éng cña c¬ chÕ thÞ trêng sÏ
dÉn ®Õn sù ph©n hã giµu nghÌo, sù ph©n cùc vÒ cña c¶i, t¸c ®éng xÊu ®Õn ®¹o ®øc vµ t×nh
ngêi.
Thø t, mét nÒn kinh tÕ do c¬ chÕ thÞ trêng thuÇn tóy ®iÒu tiÕt khã tr¸nh khái nh÷ng
th¨ng trÇm, khñng ho¶ng kinh tÕ cã tÝnh chu kú vµ thÊt nghiÖp.
d. VËn dông vµo ViÖt Nam
Do nhËn thøc cßn ®¬n gi¶n vÒ chñ nghÜa x· héi vµ con ®êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi
nªn chóng ta ®· thiÕt lËp thÓ chÕ kinh tÕ kÕ ho¹ch vµ c¬ chÕ vËn hµnh nÒn kinh tÕ lµ c¬ chÕ
qu¶n lý tËp trung quan liªu bao cÊp.
* Tríc n¨m 1980:
Do ®iÒu kiÖn lÞch sö lóc ®ã nªn c¬ chÕ qu¶n lý cña níc ta sao chÐp gÇn nh nguyªn vÑn
m« h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ x· héi cña c¸c n íc x· héi chñ
nghÜa, ®ã lµ ®Ò cao kÕ ho¹ch hãa, b¾t buéc mäi ngêi, mäi ngµnh, mäi cÊp ph¶i tu©n theo
th«ng qua hÖ thèng chØ tiªu kÕ ho¹ch ®Ó quyÕt ®Þnh tÊt c¶ c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ x· héi.
Trong thêi kú chiÕn tranh nªn c¬ chÕ nµy ®· ®éng viªn tÝch cùc lùc lîng t×nh nguyÖn
lªn ®êng chiÕn ®Êu, hä yªn t©m, v÷ng tin h¬n v× ngêi th©n cña hä ë ®Þa ph¬ng vÉn ®îc ®¶m
b¶o møc l¬ng thùc ®Çy ®ñ.
Tuy nhiªn do cã sù b×nh qu©n vÒ ph©n phèi nªn ®· kh«ng khuyÕn khÝch ®îc ngêi s¶n
xuÊt ph¸t huy kh¶ n¨ng s¸ng t¹o, sù n¨ng ®éng. V× cã sù bao cÊp cña Nhµ níc, bao tiªu
s¶n phÈm nªn chÊt lîng kÐm, lµm ¨n l·ng phÝ, chi phÝ ®Çu ra cao nhng hiÖu qu¶ kinh tÕ
thÊp.
13
* Giai ®o¹n 1980 - 1986
§Õn nh÷ng n¨m cuèi cña thËp kû 70 cña thÕ kû XX, ngêi lao ®éng vµ kh«ng Ýt c¸n bé
c¸c cÊp c¸c ngµnh kh«ng chÊp nhËn c¬ chÕ qu¶n lý cò. §¶ng vµ Nhµ níc còng nhËn thÊy
kh«ng thÓ ®iÒu khiÓn mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nÒn kinh tÕ b»ng c¬ chÕ cò. ChÝnh v× vËy mµ
NghÞ quyÕt héi nghÞ Trung ¬ng 6 khãa IV (9/1979) ®· ®Ò cËp ®Õn mét sè vÊn ®Ò cÊp b¸ch
trong qu¶n lý kinh tÕ.
Sau nghÞ quyÕt 6, nhiÒu chñ tr¬ng chÝnh s¸ch ®îc ban hµnh nh»m ®Èy m¹nh ph¸t triÓn
kinh tÕ vµ c¶i thiÖn ®êi sèng cña ngêi lao ®éng: thùc hiÖn chÕ ®é kho¸n s¶n phÈm ®Õn
nhãm lao ®éng vµ tõng lao ®éng trong hîp t¸c x· n«ng nghiÖp; c¶i tiÕn ph©n phèi lu th«ng,
®iÒu chØnh mÆt b»ng gi¸…
Do nh÷ng ®æi míi vÒ c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ theo híng chó träng h¬n ®Õn hiÖu qu¶
kinh tÕ vµ tõng bíc kh¾c phôc tÝnh quan liªu, gß bã cña c¬ chÕ kÕ ho¹ch hãa lµm cho ng êi
lao ®éng, c¸c doanh nghiÖp… n¨ng ®éng h¬n, s¸ng t¹o h¬n.
Tuy nhiªn mÆc dï cã nh÷ng khëi s¾c, nhng do cßn cã nhiÒu sai lÇm trong ®iÒu chØnh
nªn nÒn kinh tÕ kh«ng tho¸t khái khñng ho¶ng, thËm chÝ cã nh÷ng mÆt cßn trÇm träng
h¬n.
* Giai ®o¹n tõ n¨m 1986 ®Õn nay
Tríc t×nh h×nh trªn ®¹i héi §¶ng VI (12/1986) ®· quyÕt ®Þnh chuyÓn híng ph¸t triÓn
nÒn kinh tÕ níc ta. §Õn ®¹i héi §¶ng lÇn thø VII th× kh¼ng ®Þnh râ rµng: “TiÕp tôc xãa bá
c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp, h×nh thµnh ®ång bé vµ vËn hµnh c¬ chÕ thÞ tr êng cã sù
qu¶n lý cña Nhµ níc”.
Nh vËy víi sù ®æi míi vÒ t duy kinh tÕ, §¶ng ta ®· ®Ò ra ph¬ng híng ®æi míi kinh tÕ
lµ chuyÓn nÒn kinh tÕ níc ta sang nÒn kinh tÕ hµng hãa nhiÒu thµnh phÇn, vËn hµnh theo c¬
chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña Nhµ níc ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa.
Sau ®¹i héi VI cña §¶ng, Nhµ níc ®· tiÕn hµnh ®ång bé h¬n, toµn diÖn h¬n viÖc ®æi
míi c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ, gåm nh÷ng néi dung c¬ b¶n:
- Thùc hiÖn chÝnh s¸ch kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn
NÕu tríc ®©y kinh tÕ t nh©n, c¸ thÓ kh«ng ®îc thõa nhËn th× nay ®îc khuyÕn khÝch
ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Nhµ níc ®· ban hµnh luËt c«ng ty (12/1990), luËt doanh nghiÖp t nh©n
(12/1990) nh»m b¶o ®¶m quyÒn tù do kinh doanh cña c¸c c«ng d©n ViÖt Nam theo ®óng
luËt ph¸p.
Trong n«ng nghiÖp, theo nghÞ quyÕt 10 cña Bé chÝnh trÞ ®· thùc hiÖn chÝnh s¸ch
kho¸n vµ hîp ®ång giao nép s¶n phÈm. N«ng d©n ®îc quyÒn sö dông ruéng ®Êt l©u dµi vµ
tù do b¶n s¶n phÈm trªn thÞ trêng…
Th¸ng 10/1987, Nhµ níc ban hµnh quyÕt ®Þnh 217 - H§BT vÒ ®æi míi qu¶n lý doanh
nghiÖp Nhµ níc…
- ChuyÓn m¹nh c¬ chÕ thÞ trêng víi viÖc sö dông m¹nh mÏ c¸c c«ng cô qu¶n lý vÜ m«
®Ó ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ.
Nhµ níc ®· ban hµnh vµ tæ chøc thùc hiÖn hµng lo¹t chÝnh s¸ch vµ biÖn ph¸p quan
träng nh: thùc hiÖn c¬ chÕ gi¸ thÞ trêng ®èi víi hÇu hÕt c¸c lo¹i hµng hãa dÞch vô (3/1989);
14
thùc hiÖn chÝnh s¸ch l·i suÊt vµ tÝn dông nh mét c«ng cô huy ®éng tiÒn thõa trong x· héi
gãp phÇn quan träng kiÒm chÕ vµ ®Èy lïi l¹m ph¸t; c¶i c¸ch hÖ thèng thuÕ (luËt thuÕ xu©t
nhËp khÈu-12/1991; luËt thuÕ tiªu thô ®Æc biÖt-6/1990)…
- Thùc hiÖn chÝnh s¸ch më cöa nÒn kinh tÕ
VÒ xuÊt nhËp khÈu: tù do hãa th¬ng m¹i, gi¶m bít mét sè thñ tôc xuÊt, nhËp kh«ng
cÇn thiÕt. Thay ®æi ®Þnh híng xuÊt nhËp khÈu theo híng më réng thÞ trêng ra mét sè níc
míi, nhÊt lµ c¸c níc trong khu vùc…
VÒ hîp t¸c ®Çu t níc ngoµi: thµnh lËp mét sè khu chÕ xuÊt víi nhiÒu ®iÒu kiÖn u ®·i;
c«ng bè luËt ®Çu t níc ngoµi.
- C¶i c¸ch mét bíc bé m¸y qu¶n lý kinh tÕ
T¨ng cêng vai trß lËp ph¸p, kiÓm tra, gi¸m s¸t cña quèc héi.
S¾p xÕp bé m¸y qu¶n lý c¸c cÊp theo híng thu gom ®Çu mèi, tinh gi¶m biªn chÕ, ph©n
®Þnh râ chøc n¨ng qu¶n lý Nhµ níc vÒ kinh tÕ vµ chøc n¨ng kinh doanh cña c¸c doanh
nghiÖp.
Tõng bíc ph©n ®Þnh tµi s¶n Nhµ níc vµ tµi s¶n doanh nghiÖp...
Thùc tÕ tr¶i qua 15 n¨m ®æi míi ®· chøng tá qu¸ tr×nh chuyÓn sang kinh tÕ thÞ trêng,
vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña Nhµ níc lµ bíc ®i tÊt yÕu, tiÕn bé, ®óng
®¾n vµ ®¹t ®îc nh÷ng thµnh tùu quan träng.
III. Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc ViÖt Nam trong c¬ chÕ míi
1. Néi dung cña c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña Nhµ níc theo ®Þnh híng
x· héi chñ nghÜa
a. C¬ chÕ thÞ trêng
NÒn kinh tÕ ®îc x©y dùng trªn c¬ së tù do vÒ kinh tÕ, cã tÝnh ®éc lËp, cã quyÒn tù chñ
trong s¶n xuÊt kinh doanh.
NÒn kinh tÕ vËn ®éng theo quy luËt gi¸ trÞ, cung cÇu, c¹nh tranh tÊt yÕu dÉn ®Õn ph©n
hãa nh÷ng ngêi s¶n xuÊt thµnh ngêi giµu, kÎ nghÌo. C¬ chÕ thÞ trêng sÏ thóc ®Èy søc s¶n
xuÊt, x· héi hãa lao ®éng, c¶i tiÕn kü thuËt - c«ng nghÖ, n©ng cao chÊt lîng s¶n phÈm, t¹o
ra nhiÒu cña c¶i, lµm giµu cho x· héi vµ c¶i thiÖn ®êi sèng nh©n d©n. Tuy nhiªn do c¹nh
tranh khèc liÖt, ch¹y theo lîi nhuËn ®¬n thuÇn nªn t¹o ra sù bãc lét vµ ph©n hãa giµu
nghÌo qu¸ ®¸ng.
Sù ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ theo c¬ chÕ thÞ trêng t¹o ra hÖ thèng thÞ trêng ph¸t triÓn ®Çy
®ñ, do ®a d¹ng hãa s¶n phÈm, ngµnh nghÒ nªn hÖ thèng thÞ trêng trong níc vµ ngoµi níc,
xuÊt nhËp khÈu ph¸t triÓn ®Çy ®ñ, ®ång bé.
b. Cã sù qu¶n lý cña Nhµ níc
Nhµ níc qu¶n lý nÒn kinh tÕ b»ng chiÕn lîc, quy ho¹ch, kÕ ho¹ch, chÝnh s¸ch, ph¸p
luËt vµ b»ng c¶ søc m¹nh vËt chÊt cña lùc lîng kinh tÕ nhµ níc, sö dông c¬ chÕ thÞ trêng,
¸p dông c¸c h×nh thøc kinh tÕ vµ ph¬ng ph¸p qu¶n lý cña kinh tÕ thÞ trêng ®Ó kÝch thÝch
s¶n xuÊt, gi¶i phãng søc s¶n xuÊt…
15
Sù ®iÒu tiÕt vÜ m« cña Nhµ níc gåm cã: t¹o m«i trêng ph¸p lý thuËn lîi, x©y dùng
hµnh lang ph¸p lý vµ bé khung ph¸p luËt hoµn chØnh, phï hîp; t¹o m«i trêng kinh tÕ - x·
héi æn ®Þnh, t¹o lËp c«ng b»ng x· héi; cã c¸c chÝnh s¸ch biÖn ph¸p thùc hiÖn nh chÝnh s¸ch
thu nhËp vµ phóc lîi x· héi, chÝnh s¸ch tµi chÝnh - tiÒn tÖ; tiÒn l¬ng…
c. Theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa
NÒn kinh tÕ thÞ trêng theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa thùc chÊt lµ kiÓu tæ chøc nÒn
kinh tÕ dùa trªn nh÷ng nguyªn t¾c cña kinh tÕ thÞ trêng, võa dùa trªn nh÷ng nguyªn t¾c cña
kinh tÕ thÞ trêng, võa dùa trªn nh÷ng nguyªn t¾c vµ b¶n chÊt cña chñ nghÜa x· héi.
BiÖn ph¸p cña Nhµ níc gåm cã:
Mét lµ: ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn víi sù ®a d¹ng cña c¸c h×nh thøc së h÷u
toµn d©n, cña kinh tÕ Nhµ níc.
Hai lµ, thùc hiÖn ph©n phèi theo kÕt qu¶ lao ®éng vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ ®ång thêi ph©n
phèi theo møc ®ãng gãp vèn vµ c¸c nguån lùc kh¸c vµo s¶n xuÊt kinh doanh vµ th«ng qua
phóc lîi x· héi.
Nh vËy, nÒn kinh tÕ thÞ trêng mµ chóng ta ®ang x©y dùng lµ nÒn kinh tÕ vËn hµnh theo
nh÷ng quy luËt kh¸ch quan nhng cã sù qu¶n lý, sù ®iÒu tiÕt vÜ m« cña Nhµ níc kiÓu míi -
Nhµ níc x· héi chñ nghÜa, Nhµ níc cña d©n, do d©n, v× d©n. Nhµ níc cÇn sö dông c¸c biÖn
ph¸p qu¶n lý nh»m môc tiªu kinh tÕ ®i ®«i víi tiÕn bé vµ phóc lîi x· héi, víi ph¸t triÓn v¨n
hãa vµ gi¸o dôc, n©ng cao d©n trÝ, x©y dùng vµ ph¸t triÓn nguån nh©n lùc cña ®Êt níc…
2. Môc tiªu vµ c¸c chøc n¨ng cña qu¶n lý vÜ m« nÒn kinh tÕ cña Nhµ níc
ViÖt Nam
a. Môc tiªu
Khi chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa cã sù qu¶n lý cña
Nhµ níc, môc tiªu cña níc ta lµ x©y dùng níc ta thµnh mét níc c«ng nghiÖp cã c¬ së vËt
chÊt kü thuËt hiÖn ®¹i, c«ng b»ng x· héi, gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò tiªu cùc mµ kinh tÕ thÞ
trêng g©y ra.
Cô thÓ lµ:
* Môc tiªu ph©n bæ nguån lùc cã hiÖu qu¶
CÇn tiÕn hµnh ph©n bæ nguån lùc thÝch hîp, t¬ng øng víi tõng khu vùc ph¸t triÓn sao
cho phï hîp nhÊt ®Ó t¹o ra hiÖu qu¶ kinh tÕ cao.
C¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ ph¶i ®ång ®Òu víi tõng khu vùc, ®ång bé, chó träng
nh÷ng träng ®iÓm ph¸t triÓn kinh tÕ.
* Ph©n bæ c«ng b»ng s¶n phÈm lµm ra vµ gi¶i quyÕt tèt vÊn ®Ò x· héi. Gi¶i quyÕt vÊn
®Ò c«ng b»ng vÒ ph©n phèi thu nhËp x· héi. §Ó ®¶m b¶o møc sèng tèi thiÓu cho mäi thµnh
viªn trong x· héi, nhµ níc ta sö dông ba h×nh thøc: ph©n phèi theo lao ®éng; theo quyÒn së
h÷u ®èi víi c¸c yÕu tè ®Çu vµo cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt; qua phóc lîi x· héi trong ®ã coi
träng h×nh thøc ph©n phèi theo lao ®éng.
* Môc tiªu æn ®Þnh vµ t¨ng trëng kinh tÕ
Môc tiªu æn ®Þnh kinh tÕ gåm:
16
Mét lµ duy tr× sù æn ®Þnh c¬ b¶n cña møc vËt gi¸, ng¨n ngõa vµ kiÒm chÕ l¹m
ph¸t.
Hai lµ duy tr× sù æn ®Þnh c¬ b¶n cña c«ng ¨n viÖc lµm trong x· héi h¹n chÕ tØ lÖ
thÊt nghiÖp, t¹o thªm c«ng ¨n viÖc lµm ®Ó thu hót lao ®éng.
Ba lµ duy tr× sù æn ®Þnh c¬ b¶n cña t¨ng trëng kinh tÕ, lµm cho kinh tÕ t¨ng trëng
æn ®Þnh hµi hßa.
Bèn lµ ®¶m b¶o sù c©n b»ng c¬ b¶n cña thu - chi ng©n s¸ch
N¨m lµ b¶o ®¶m c©n b»ng c¬ cÊu cña tæng cung cÊp x· héi vµ tæng nhu cÇu x·
héi.
VÒ môc tiªu t¨ng trëng kinh tÕ gåm:
Mét lµ tèc ®é t¨ng trëng cña GDP cña c¸c ngµnh kinh tÕ chñ yÕ sù chuyÓn dÞch
c¬ cÊu kinh tÕ theo híng c«ng nghiÖp hãa hiÖn ®¹i hãa.
Hai lµ sù ®ãng giã cña tiÕn bé c«ng nghÖ vµo t¨ng trëng kinh tÕ.
Ba lµ møc t¨ng trëng cña tû lÖ vèn ®Çu t trong níc trªn GDP.
Bèn lµ møc t¨ng trëng cña xuÊt khÈu vµ cña vèn ®Çu t níc ngoµi.
N¨m lµ sù hoµn thiÖn cña thÓ chÕ kinh tÕ vµ ph¬ng thøc qu¶n lý.
* Cñng cè vµ x©y dùng kÕt cÊu h¹ tÇng
X©y dùng tiÒm lùc kinh tÕ vµ c¬ së vËt chÊt kü thuËt ®¸p øng yªu cÇu cña c«ng nghiÖp
hãa, hiÖn ®¹i hãa bao gåm: kÕt cÊu h¹ tÇng kinh tÕ, x· héi, nÒn c«ng nghiÖp trong ®ã cã
c«ng nghiÖp s¶n xuÊt t liÖu s¶n xuÊt quan träng, tiÒm lùc khoa häc c«ng nghÖ…
C¸c c«ng tr×nh c¬ së h¹ tÇng phôc vô cho s¶n xuÊt cÇn ®îc söa ch÷a kh«i phôc sau
chiÕn tranh vµ x©y dùng míi víi môc tiªu ®a níc ta trë thµnh níc c«ng nghiÖp, ®a d¹ng
hãa c¸c ngµnh c«ng nghiÖp… X©y dùng ®ång bé vµ tõng bíc hiÖn ®¹i hãa kÕt cÊu h¹ tÇng.
* Cñng cè an ninh quèc phßng
T¨ng cêng quèc phßng, gi÷ v÷ng an ninh quèc gia vµ toµn vÑn l·nh thæ lµ nhiÖm vô
quan träng, thêng xuyªn cña §¶ng, Nhµ níc vµ cña toµn d©n trong ®ã Qu©n ®éi nh©n d©n
vµ C«ng an nh©n d©n lµ lùc lîng nßng cèt.
X©y dùng thÕ trËn quèc phßng toµn d©n vµ an ninh nh©n d©n.
Qu¶n lý Nhµ níc vÒ lÜnh vùc quèc phßng vµ anh ninh; b¶o ®¶m c¬ së vËt chÊt cho
quèc phßng an ninh.
T¨ng cêng anh ninh quèc phßng lµ nhiÖm vô träng yÕu, lµ c¬ së nÒn t¶ng ®Ó ®¶m b¶o
nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn bÒn v÷ng, chèng thï trong giÆc ngoµi…
b. Chøc n¨ng
* Nhµ níc ®¶m b¶o ®Þnh híng ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt níc, ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi nãi
chung vµ ph¸t triÓn kinh tÕ nãi riªng lµ môc tiªu c¬ b¶n cña mçi quèc gia. Ph¸t triÓn kinh
tÕ lµ sù lín m¹nh ë møc ®é cao cña nÒn kinh tÕ tháa m·n ba ®iÒu kiÖn:
- T¨ng trëng kinh tÕ:
Thùc hiÖn sù biÕn ®æi c¬ cÊu kinh tÕ theo ®Þnh híng, tØ träng s¶n xuÊt c«ng nghiÖp
t¨ng nhanh c¶ t¬ng ®èi lÉn tuyÖt ®èi vµ chiÕm u thª trong GDP, lao ®éng n«ng nghiÖp
17
gi¶m, lao ®éng trong c«ng nghiÖp t¨ng nhanh vµ chiÕm ®¹i bé phËn trong tæng lao ®éng x·
héi.
Møc thu nhËp thùc tÕ mµ mçi ngêi d©n ®îc hëng cao ph¶n ¸nh møc c«ng b»ng d©n
chñ vµ chÊt lîng cuéc sèng cña d©n chóng cïng víi sù tham gia cña chÝnh häc vµo qu¸
tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi.
Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ cña níc ta chÝnh lµ tõng bíc h×nh thµnh c¬ cÊu kinh tÕ hîp
lý phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ trong tõng giai ®o¹n vµ xu híng thêi ®¹i. §Ó ph¸t triÓn
kinh tÕ vÊn ®Ò ®Çu tiªn lµ ph¶i x¸c ®Þnh râ ph¬ng h¬ng ®Ò ra c¸c môc tiªu lín vµ v¹ch
chiÕn lîc cho sù ph¸t triÓn nh»m kh«ng ngõng hoµn thiÖn vµ chuyÓn ®æi kinh tÕ theo c¸c
bíc ph¸t triÓn tõ thÊp ®Õn cao xÐt díi c¸c gãc ®é kh¸c nhau.
Trong c¸c chøc n¨ng qu¶n lý th× chøc n¨ng ®Þnh híng ph¸t triÓn kinh tÕ lµ chøc n¨ng
c¬ b¶n nhÊt bëi v× ®Þnh híng ®óng gióp ®Êt níc ®èi phã víi sù kh«ng æn ®Þnh vµ thay ®æi
trong néi bé ®Êt níc còng nh c¸c biÕn ®éng bªn ngoµi. Néi dung cña viÖc x¸c ®Þnh híng
ph¸t triÓn kinh tÕ cña ®Êt níc gåm x¸c ®Þnh c¸c nhiÖm vô, x¸c ®Þnh c¸c môc tiªu vµ c¸c
chiÕn lîc ph¸t triÓn dµi h¹n kinh tÕ ®Êt níc. Héi nghÞ ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø VII cña
§¶ng céng s¶n ViÖt Nam ®· x¸c ®Þnh nhiÖm vô cho ®Êt níc giai ®o¹n tõ nay ®Õn n¨m
2000 lµ:
- Ph¸t triÓn vµ chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ theo híng c«ng nghiÖp hãa hiÖn ®¹i hãa víi
c¸c néi dung:
+ C«ng nghiÖp hãa - hiÖn ®¹i hãa c«ng nghiÖp vµ n«ng th«n.
+ Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp.
+ X©y dùng kÕt cÊu h¹ tÇng.
+ Ph¸t triÓn nhanh du lÞch.
+ Ph¸t triÓn nhanh, hîp lý c¸c vïng l·nh thæ.
+ Më réng n©ng cao hiÖu qu¶ kinh tÕ ®èi ngo¹i.
- Thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®èi víi c¸c thµnh phÇn kinh tÕ víi c¸c néi dung:
+ TiÕp tôc ®æi míi vµ ph¸t triÓn cã hiÖu qu¶ kinh tÕ nhµ níc ®Ó lµm tèt vai trß
chñ ®¹o.
+ Ph¸t triÓn kinh tÕ hîp t¸c víi nhiÒu h×nh thøc ®a d¹ng tõ thÊp ®Õn cao, tõ tæ
nhãm hîp t¸c x·.
+ Ph¸t triÓn kinh tÕ t b¶n Nhµ níc bao gåm c¸c h×nh thøc hîp t¸c vµ liªn doanh
gi÷a kinh tÕ Nhµ níc víi t b¶n t nh©n trong níc vµ hîp t¸c liªn doanh gi÷a kinh tÕ
Nhµ níc víi t b¶n níc ngoµi.
- TiÕp tôc ®æi míi c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ.
- Ph¸t triÓn khoa häc c«ng nghÖ, gi¸o dôc vµ ®µo t¹o.
* LËp kÕ ho¹ch, ch¬ng tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. §©y lµ tËp hîp c¸c môc tiªu ë
cÊp quèc gia hay khu vùc vµ c¸c gi¶i ph¸p nh»m thùc hiÖn c¸c môc tiªu ®ã. Nhµ níc ph¶i
x©y dùng c¸c kÕ ho¹ch ph¸t triÓn quèc gia dµi h¹n vµ trung h¹n. Cuèi cïng c¸c kÕ ho¹ch ®-
îc cô thÓ hãa b»ng c¸c kÕ ho¹ch hµng n¨m kÕt hîp víi hÖ thèng ng©n s¸ch cña chÝnh phñ
vµ cã tÝnh ®Õn viÖn trî cña níc ngoµi ®· ®îc phª duyÖt. KÕ ho¹ch Nhµ níc ph¶i qu¸n triÖt
18
®êng lèi chñ tr¬ng cña §¶ng ®Ó ®a ra mét hÖ thèng c¸c môc tieu vÜ m« x¸c ®Þnh tèc ®é
ph¸t triÓn, c¬ cÊu vµ c¸c c©n ®èi lín cña c¸c chÝnh s¸ch, c¸c gi¶i ph¸p ®Ó dÉn d¾t nÒn kinh
tÕ theo chiÒu híng kÕ ho¹ch.
KÕ ho¹ch Nhµ níc ph¶i bao qu¸t c¸c ngµnh c¸c vïng, c¸c lÜnh vùc vµ c¸c thµnh phÇn
kinh tÕ. Ch¬ng tr×nh lµ tæ hîp c¸c môc tiªu c¸c chÝnh s¸ch c¸c thñ tôc c¸c quy t¾c c¸c
nhiÖm vô c¸c bíc ph¶i tiÕn hµnh, c¸c nguån lùc cÇn sö dông vµ c¸c yÕu tè cÇn thiÕt kh¸c
®Ó thùc hiÖn mét ý ®å lín, môc tiªu nhÊt ®Þnh vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt níc, vïng vµ ngµnh.
Kh«ng cã ch¬ng tr×nh th× chÝnh phñ dÔ cã khuynh híng lµm nh÷ng ®iÒu míi tho¹t nh×n th×
cã vÎ quan träng nhng chØ lµ g¹t bá nh÷ng vÊn ®Ò lín mµ kh«ng b¾t tay vµo thùc hiÖn ngay
tõ ®Çu th× khã cã thÓ thùc hiÖn xong.
* ThiÕt lËp khu«n khæ ph¸p luËt vÒ kinh tÕ.
Theo chøc n¨ng nµy ®Ó qu¶n lý nÒn kinh tÕ quèc d©n Nhµ níc ph¶i t¹o ra vµ thùc hiÖn
mét hÖ thèng ph¸p luËt nãi chung vµ mét hÖ thèng vÒ kinh tÕ nãi riªng.
B»ng luËt kinh tÕ Nhµ níc x¸c ®Þnh vÞ trÝ ph¸p lý cho c¸c tæ chøc vµ ®¬n vÞ kinh tÕ.
Trªn c¬ së ph¸p lý cho ho¹t ®éng vµ Nhµ níc thùc hiÖn sù qu¶n lý cña m×nh ®èi víi c¸c
ho¹t ®éng ®ã. B»ng luËt kinh tÕ Nhµ níc ®iÒu chØnh hµnh vi kinh doanh x¸c ®Þnh hµnh vi
nµo lµ hµnh vi kinh doanh hîp ph¸p, hµnh vi nµo lµ phi ph¸p. Nhµ níc quy ®Þnh c¬ quan
trong kinh doanh hoµn thµnh c¬ chÕ gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp trong kinh doanh.
* X©y dùng vµ thùc hiÖn hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch, c¸c c«ng cô vµ ®ßn bÈy kinh tÕ.
ChÝnh s¸ch kinh tÕ lµ mét trong nh÷ng c«ng cô chñ yÕu ®Ó Nhµ níc thùc hiÖn vai trß
qu¶n lý kinh tÕ trong c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh. ChÝnh s¸ch kinh tÕ bao gåm c¸c
chÝnh s¸ch xö lý c¸c môc tiªu vµ lµ mét trong c¸c môc tiªu vµ lµ mét trong c¸c chÝnh s¸ch
quan träng nh»m ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. §Ó qu¶n lý nÒn kinh tÕ quèc d©n Nhµ níc ph¶i
dùa vµo c¸c hÖ thèng chÝnh s¸ch kinh tÕ. HÖ thèng nµy gåm nhiÒu chÝnh s¸ch cô thÓ ®i s©u
vµo tõng mÆt tõng kh©u cña qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt cña c¶i x· héi, bao gåm:
+ ChÝnh s¸ch c¬ cÊu kinh tÕ.
+ ChÝnh s¸ch tµi chÝnh.
+ ChÝnh s¸ch vÒ chuyªn ngµnh kinh tÕ.
+ ChÝnh s¸ch tiÒn tÖ t¸c dông.
* Tæ chøc vµ ®iÒu hµnh c¸c hÖ thèng kinh tÕ trong níc ho¹t ®éng.
Víi chøc n¨ng nµy Nhµ níc cÇn tæ chøc s¶n xuÊt vµ tæ chøc qu¶n lý còng nh ®iÒu
hµnh kinh tÕ quèc d©n theo ®Þnh híng kÕ ho¹ch nh»m thùc hiÖn môc tiªu kinh tÕ x· héi.
Chøc n¨ng tæ chøc s¶n xuÊt Nhµ níc ph¶i h×nh thµnh ®¬n vÞ kinh tÕ theo ngµnh theo vung,
theo thµnh phÇn kinh tÕ. H×nh thµnh nªn c¸c ngµnh kinh tÕ trong c¸c vïng trong hÖ thèng
kinh tÕ quèc d©n. Nhµ níc ph¶i h×nh thµnh bé m¸y kinh tÕ tõ Trung ¬ng ®Õn ®Þa ph¬ng víi
mét c¬ cÊu hîp lý, ®éi ngò c¸n bé ®ñ kü n¨ng cÇn thiÕt. Víi chøc n¨ng ®iÒu hµnh Nhµ níc
cÇn phèi hîp hµnh ®éng gi÷a c¸c c¬ quan, ®¬n vÞ trong nÒn kinh tÕ quèc d©n ®· ®¶m b¶o
nh÷ng mèi quan hÖ cÇn thiÕt cho sù ph¸t triÓn, ®¶m b¶o hoµn thµnh kÕ ho¹ch cña toµn bé
nÒn kinh tÕ.
* KiÓm tra kiÓm so¸t nÒn kinh tÕ.
19
Chøc n¨ng nµy ®¶m b¶o cho nÒn kinh tÕ quèc d©n ph¸t triÓn theo ®óng kÕ ho¹ch cña
Nhµ níc. Víi chøc n¨ng kiÓm tra kiÓm so¸t kinh tÕ Nhµ níc cã nhiÖm vô kÞp thêi ph¸t
hiÖn nh÷ng sai sãt ¸ch t¾c ®æ vì cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, ph¸t hiÖn c¸c c¬ héi cho
sù ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ quèc d©n trong t¬ng lai. Néi dung cña chøc n¨ng nµy lµ:
- KiÓm tra t×nh h×nh thùc hiÖn kÕ ho¹ch cña c¸c ngµnh c¸c cÊp
- KiÓm tra kiÓm so¸t viÖc sö dông c¸c nguån lùc cña ®Êt níc.
- KiÓm tra kiÓm so¸t viÖc thùc hiÖn chñ tr¬ng chÝnh s¸ch ph¸p luËt cña Nhµ níc.
- KiÓm tra c«ng cô vµ chÝnh s¸ch qu¶n lý.
- KiÓm tra viÖc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng cña c¬ quan Nhµ níc trong lÜnh vùc qu¶n lý
kinh tÕ.
* §iÒu chØnh ho¹t ®éng cña nÒn kinh tÕ
§©y lµ nh÷ng t¸c ®éng bæ sung cña Nhµ níc ®Õn nÒn kinh tÕ thÞ trêng nh»m söa ch÷a
nh÷ng sai sãt, kh¾c phôc mÆt tr¸i cña c¬ chÕ thÞ trêng t¹o c¬ héi ph¸t triÓn kinh tÕ.
MÆt kh¸c ®èi víi nÒn kinh tÕ thÞ trêng Nhµ níc cÇn ph¶i chó träng h¬n n÷a vµo c¸c
chøc n¨ng:
+ §Þnh ra khu«n khæ ph¸p luËt cho c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cô thÓ Nhµ níc ®Æt ra ph¸p
luËt, quy t¾c vÒ ho¹t ®éng kinh tÕ cho c¸c nhµ doanh nghiÖp, ngêi tiªu dïng ph¶i tu©n theo.
C¸c nguyªn t¾c ®Òu ph¶i ®¶m b¶o tÝnh d©n chñ, sù c©n b»ng c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ mµ ngêi
d©n cã thÓ tham gia vµo thÞ trêng Nhµ níc còng nh mäi ngêi kh«ng lµm tæn h¹i ®Õn c¸c
ho¹t ®éng cña s¶n xuÊt kinh doanh. Chøc n¨ng nµy bao gåm c¸c luËt lÖ x¸c ®Þnh m«i trêng
kinh doanh c¸c quy t¾c hîp ®ång, c¸c ho¹t ®éng kinh daonh, tr¸ch nhiÖm cña ngêi qu¶n lý
®èi víi tÝnh chÊt x· héi. ë ViÖt Nam chøc n¨ng nµy cha ®îc thùc hiÖn ®Èy ®ñ v× hÖ thèng
ho¹t ®éng kinh tÕ cña ta cßn ®¬n s¬ cha t¹o ®îc m«i trêng kinh doanh lµnh m¹nh. Trong
thêi gian tíi chóng ta ph¶i nghiªn cøu vµ nç lùc häc hái thªm kinh nghiÖm cña c¸c níc ®Ó
x©y dùng cho m×nh mét bé phËn kinh tÕ hîp lý.
+ Nhµ níc ph¶i söa ch÷a nh÷ng thÊt b¹i cña c¬ chÕ thÞ trêng ®Ó thÞ trêng ho¹t ®éng
hiÖu qu¶. §iÒu ®Çu tiªn nh÷ng thÊt b¹i cña thÞ trêng trong c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ lµ do ¶nh
hëng cña ®éc quyÒn. Bëi v× lîi dông u thÕ cña m×nh c¸c tæ chøc ®éc quyÒn cã thÓ quy ®Þnh
gi¸ c¶ ®éc quyÒn ®Ó thu lîi nhuËn, ph¸ vì thÕ c¹nh tranh hoµn h¶o. §iÒu nµy buéc ph¶i cã
sù can thiÖp cña Nhµ níc ®Ó ®¶m b¶o tÝnh c¹nh tranh lµnh m¹nh, ®¶m b¶o ®îc sù ganh ®ua
cña ngêi s¶n xuÊt ®¶m b¶o hiÖu qu¶ kinh tÕ. ë nh÷ng n¬i mµ ®éc quyÒn t¨ng Nhµ níc cÇn
cã nh÷ng chÝnh s¸ch, nh÷ng luËt lÖ chèng ®éc quyÒn. Ngoµi ra kinh tÕ thÞ trêng g©y ra ë
nhiÒu n¬i ph©n chia x· héi thµnh hai cùc ®èi lËp dÉn ®Õn Nhµ níc cÇn cã nh÷ng biÖn ph¸p
gi÷ ®îc c©n b»ng æn ®Þnh x· héi.
+ Nhµ níc chó träng ®Çu t x· héi c¬ së h¹ tÇng x©y dùng c¬ së tµi nguyªn quèc gia.
Nh÷ng c«ng viÖc nµy ®ßi hái ph¶i cã mét sè vèn lín thêi gian ®Çu t dµi míi thu håi ®îc
vèn mµ lîi nhuËn l¹i kh«ng cao nªn kh«ng mét tæ chøc c¸ nh©n nµo hay doanh nghiÖp nµo
cã thÓ ®øng ra thùc hiÖn mµ chØ cã Nhµ níc míi cã thÓ lµm ®îc. VÊn ®Ò b¶o vÖ m«i trêng
rÊt cÇn ®îc chó ý quan t©m vµ cÇn ph¸t ®éng phong trµo toµn d©n tham gia b¶o vÖ m«i tr-
êng vµ ®i ®«i víi viÖc ban hµnh luËt b¶o vÖ m«i trêng. MÆt kh¸c cÇn t¹o ra mét sù æn ®Þnh
20