Ứng dụng công nghệ viễn thám và gis trong phân tích biến động lớp phủ mặt đất tại huyện đại từ, tỉnh thái nguyên giai đoạn 1998 2018

  • 78 trang
  • file .pdf
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
----------
ĐỖ THỊ THU HOÀI
Tên đề tài:
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ VIỄN THÁM VÀ GIS TRONG PHÂN TÍCH
BIẾN ĐỘNG LỚP PHỦ MẶT ĐẤT TẠI HUYỆN ĐẠI TỪ,
TỈNH THÁI NGUYÊN GIAI ĐOẠN 1998 - 2018
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Hệ đào tạo : Chính quy
Chuyên ngành : QLTN - MT
Khoa : Quản lý Tài nguyên
Khoá học : 2015 – 2019
Thái Nguyên, năm 2019
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
----------
ĐỖ THỊ THU HOÀI
Tên đề tài:
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ VIỄN THÁM VÀ GIS TRONG PHÂN TÍCH
BIẾN ĐỘNG LỚP PHỦ MẶT ĐẤT TẠI HUYỆN ĐẠI TỪ,
TỈNH THÁI NGUYÊN GIAI ĐOẠN 1998 - 2018
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Hệ đào tạo : Chính quy
Chuyên ngành : QLTN - MT
Khoa : Quản lý Tài nguyên
Khoá học : 2015 – 2019
Giảng viên hướng dẫn : TS. Nguyễn Quang Thi
Thái Nguyên, năm 2019
i
LỜI CẢM ƠN
Thực tập tốt nghiệp trong một khoảng thời gian có ý nghĩa vô cùng
quan trọng. Đây là thời gian giúp cho sinh viên kiểm nghiệm những kiến thức
đã học được ở trường, từ thầy cô và bạn bè. Bên cạnh đó nó còn giúp cho sinh
viên làm quen với môi trường, tích lũy thêm kinh nghiệm thực tế, tạo hành
trang vững chắc cho sinh viên sau khi ra trường có thể làm tốt những công
việc được giao. Được sự nhất trí của Ban giám hiệu trường Đại học Nông
Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Quản lý Tài nguyên, em đã thực tập
tại Bộ môn Luật chính sách, khoa Quản lý Tài nguyên với đề tài:
“Ứng dụng công nghệ Viễn thám và GIS trong phân tích biến động lớp phủ
mặt đất tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 1998 - 2018”.
Để đạt được kết quả như ngày hôm nay là nhờ sự giúp đỡ của Ban chủ
nhiệm khoa Quản lý Tài nguyên, các thầy cô giáo trong khoa và thầy giáo TS.
Nguyễn Quang Thi cùng với sự phấn đấu và nỗ lực của bản thân.
Trong suốt thời gian thực tập và làm khóa luận em đã cố gắng hết mình
nhưng do kinh nghiệm thực tế chưa có nhiều và kiến thức còn hạn chế nên
chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót và khiếm khuyết. Em rất mong các thầy
cô giáo và bạn bè đóng góp để khóa luận của em được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019
Sinh viên
Đỗ Thị Thu Hoài
ii
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Các thông số kỹ thuật của bộ cảm TM ............................................. 5
Bảng 2.2. Các đặc trưng chính của ảnh vệ tinh SPOT ...................................... 8
Bảng 2.3. Độ phân giải phổ của ảnh nguồn các vệ tinh SPOT từ 1 đến 5 ........ 9
Bảng 4.1: vị trí lấy mẫu và hình ảnh mẫu quan sát ......................................... 53
Bảng 4.2: Giải thích ký hiệu trên bảng ma trận .............................................. 55
Bảng 4.3: Ma trận đánh giá sai số kết quả sau phân loại năm 1998 ............... 55
Bảng 4.4: Ma trận đánh giá sai số kết quả sau phân loại năm 2005 ............... 56
Bảng 4.5: Ma trận đánh giá sai số kết quả sau phân loại năm 2010 ............... 56
Bảng 4.6: Ma trận đánh giá sai số kết quả sau phân loại năm 2018 ............... 57
Bảng 4.7: Kết quả thống kê diện tích các loại lớp phủ huyện Đại Từ từ 1998 –
2018 ................................................................................................................. 59
Bảng 4.8: Biến động rừng huyện Đại Từ giai đoạn năm 1998- 2018............. 60
iii
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1: Các kênh sử dụng trong viễn thám ................................................... 4
Hình 2.3: Thuật toán tăng cường chất lượng ảnh (Sử dụng ENVI 4.5) ......... 11
Hình 2.4: Hiệu chỉnh tương phản Histogram (Sử dụng ENVI 4.5) ................ 11
Hình 2.5: Công cụ chọn mẫu (Sử dụng ENVI 4.5) ......................................... 17
Hình 2.6: Phân loại theo Minimum Distance (Sử dụng ENVI 4.5) ................ 18
Hình 2.7: Phân loại theo Maximum Likelihood (Sử dụng ENVI 4.5)............ 18
Hình 2.8: Các thành phần của GIS .................................................................. 20
Hình 2.9: Mô hình cấu trúc vector và raster ................................................... 21
Hình 2.10: Chuyển đổi giữa hai loại giữ liệu raster và vector ........................ 23
Hình 2.11: Quy trình nghiên cứu biến động lớp phủ sử dụng ảnh viễn thám. 41
Hình 3.2 Ảnh Landsat thu thập năm 1998 ..................................................... 46
Hình 3.3 Ảnh Landsat thu thập năm 2005 ..................................................... 46
Hình 3.4 Ảnh Landsat thu thập năm 2010 ..................................................... 47
Hình 3.5 Ảnh Landsat thu thập năm 2018 ...................................................... 47
Hình 3.6: Mẫu vùng quan sát .......................................................................... 48
Hình 3.7: Đăng ký ảnh .................................................................................... 49
Hình 3.8: Cài đặt thông số hình học................................................................ 49
Hình 3.9: Chọn điểm khống chế trên ảnh ....................................................... 50
Hình 3.10: Tọa độ và sai số RMS các GCP .................................................... 50
Hình 3.11: Ảnh trước và sau khi tăng cường .................................................. 51
Hình 3.12 : Lưu kết quả phân lớp đối tượng ................................................... 52
Hình 3.13: Ảnh viễn thám trước và sau khi phân lớp ..................................... 54
Hình 3.14: Lớp thông tin dạng Raster ............................................................. 58
Hình 3.15: Kết quả của việc vector hoá đối tượng ......................................... 58
Biểu đồ 3.15: Biến động lớp phủ huyện Đại Từ giai đoạn 1998- 2018.......... 59
iv
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
CSDL Cơ sở dữ liệu
DEM Digital Evaluation Model
GIS Geographic Information System – Hệ thống thông tin địa lý
QĐ Quyết định
RS Remote Sensing – Viễn thám
TIN Trangke Irregular Network
TT Thông tư
VN 2000 : Hệ tọa độ VN - 2000
WGS 84 : Hệ tọa độ WGS 84
v
MỤC LỤC
Trang
Phần 1: MỞ ĐẦU ............................................................................................ 1
1.1. Đặt vấn đề................................................................................................... 1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài .................................................................. 2
1.3. Ý nghĩa của đề tài ....................................................................................... 2
Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU .................................................................. 3
2.1. Lớp phủ mặt đất (Lớp thực phủ - Land cover) .......................................... 3
2.1.1. Khái niêm: ............................................................................................... 3
2..1.2. Phân loại lớp phủ mặt đất: ..................................................................... 3
2.2 Tổng quan về viễn thám .............................................................................. 3
2.2.1 Khái niệm về viễn thám ........................................................................... 3
2.2.2 Các loại ảnh viễn thám ............................................................................. 5
2.2.3 Xử lý ảnh viễn thám ............................................................................... 10
2.3. Tổng quan về GIS .................................................................................... 18
2.3.1. Khái niệm GIS....................................................................................... 18
2.3.2 Các thành phần của GIS ......................................................................... 20
2.4. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam .................................. 25
2.4.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới ......................................................... 25
2.4.2. Tình hình nghiên cứu Việt Nam ........................................................... 27
2.5. Giới thiệu các phần mềm sử dụng............................................................ 29
2.5.1 Phần mềm giải đoán ảnh ENVI 4.5....................................................... 29
2.5.2 Phần mềm ArcGIS 10.2 ......................................................................... 29
2.6. Quy trình giải đoán ảnh viễn thám Landsat xây dựng bản đồ lớp phủ
huyện Đại Từ các năm 1998, 2005, 2010, 2018 ……………………….
PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU ................................................................................................................ 35
3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 35
3.1.1. Đối tượng nghiên cứu............................................................................ 35
3.1.2. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................... 35
3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu ............................................................ 35
vi
3.2.1. Địa điểm ................................................................................................ 35
3.2.2. Thời gian ............................................................................................... 35
3.3. Nội dung nghiên cứu ................................................................................ 35
3.4. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................... 36
3.4.1. Phương pháp thu thập số liệu ................................................................ 36
3.4.2. Phương pháp giải đoán ảnh viễn thám bằng các phần mềm chuyên dùng
Envi 4.5 ............................................................................................................ 36
3.4.3. Phương pháp chồng xếp bản đồ phân tích biến động lớp phủ .............. 37
PHẦN 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................... 38
4.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội........................................................... 38
4.1.1. Điều kiện tự nhiên ................................................................................. 38
4.1.2 Đặc điểm kinh tế xã hội. ........................................................................ 44
4.2. Phân tích, xử lý ảnh viễn thám ................................................................. 30
4.3. Xây dựng bản đồ biến động lớp phủ huyện Đại Từ giai đoạn 1998 - 2018
......................................................................................................................... 45
PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ......................................................... 62
5.1 Kết luận ..................................................................................................... 62
5.2 Đề nghị ...................................................................................................... 62
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 64
PHỤ LỤC.
Phụ lục 1. Bản đồ lớp phủ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên năm 1998
Phụ lục 2. Bản đồ lớp phủ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên năm 2005
Phụ lục3. Bản đồ lớp phủ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên năm 2010
Phụ lục 4. Bản đồ lớp phủ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên năm 2018
Phụ lục 5. Bản đồ biến động lớp phủ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên giai
đoạn từ năm 1998 – 2018
1
Phần 1
MỞ ĐẦU
1.1. Đặt vấn đề
Đất đai là một tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là tư liệu sản
xuất đặc biệt. Đất đai là môi trường sống của con người và cả sinh vật, là địa
bàn phân bố dân cư, xây dựng các công trình kinh tế, văn hoá, an ninh quốc
phòng. Ngày nay, do sự tăng dân số, sự phát triển của các đô thị, sự tăng
trưởng kinh tế xã hội và một số vấn đề khác đã và đang tác động rất lớn tới
đất đai. Trước những áp lực đó, đất đai và các lớp phủ mặt đất biến động
không ngừng cùng với sự phát triển của xã hội. Đây là nguồn tài nguyên đặc
biệt có thể khai thác sử dụng nhưng không thể làm tăng thêm về mặt số
lượng. Do đó việc theo dõi, nghiên cứu, quản lý và sử dụng loại tài nguyên
này một cách hiệu quả và hợp lý là một vấn đề rất quan trọng.
Ngày nay, kỹ thuật viễn thám đang được sử dụng để theo dõi những
biến đổi về bề mặt quả đất, quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên và giám
sát môi trường. Sử dụng kỹ thuật viễn thám kết hợp với hệ thông tin địa lý và
kỹ thuật định vị toàn cầu giúp cho việc đánh giá những biến động về lớp phủ
một cách nhanh chóng và chính xác. Theo Cihlar thì phân loại lớp phủ thực
vật từ ảnh vệ tinh cũng đã được ứng rộng rãi, các thành quả đạt được ghi nhận
ở quy mô toàn cầu (Cihlar,2000) Từ đó có thể giúp các nhà quản lý có thêm
nguồn tư liệu để giám sát biến động sử dụng đất. Đây được xem như là một
trong những giải pháp cho vấn đề được đặt ra.
Huyện Đại Từ là địa phương đang diễn ra sự thay đổi mạnh trong sử
dụng đất do có dự án khai thác khoáng sản lớn nhất khu vực Đông Nam Á- dự
án núi Pháo. Dự án này sẽ diễn ra trong khoảng thời gian dự kiến là 20 năm.
Tuy nhiên, từ khi dự án bắt đầu đến nay, mới khoảng 4 năm nhưng trên địa
bàn Huyện đã thay đổi rất nhiều trong quá trình sử dụng đất và ảnh hưởng
trông thấy ở lớp thực phủ của đất.
2
Mặt khác, người dân tại Huyện Đại Từ chủ yếu sống bằng nghề nông,
từ khi dự án hình thành, một phần diện tích đất nông nghiệp và đặc biệt là đất
rừng đã được thu hồi để phục vụ việc khai thác khoáng sản. Con số này cần
được thống kê ở hiện tại và dự báo trong tương lai để các nhà quản lý, hoạch
định chính sách có những chiến lược phát triển cho vùng.
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm
khoa Quản lý Tài nguyên, trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, tôi tiến
hành nghiên cứu đề tài: “Ứng dụng công nghệ Viễn thám và GIS trong phân
tích biến động lớp phủ mặt đất tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên giai
đoạn 1998 - 2018”.
1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
- Phân tích xử lý ảnh viễn thám
- Kết quả giải đoán ảnh viễn thám, xây dựng bản đồ lớp phủ huyện Đại
Từ năm 1998, 2005, 2010, 2018
- Xây dựng bản đồ biến động lớp phủ huyện Đại Từ giai đoạn 1998 -
2018
1.3. Ý nghĩa của đề tài
- Kết quả nghiên cứu chính xác, đánh giá được đầy biến động lớp phủ
- Kết quả đề tài là cơ sở khoa học và thực tiễn giúp các nhà quản lý
trong lĩnh vực quản lý tài nguyên rừng đưa ra những chiến lược ứng dụng
công nghệ thông tin. Đồng thời là tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý tài
nguyên rừng của tỉnh Thái Nguyên cũng như sinh viên, học viên trong lĩnh
vực lâm nghiệp.
- Việc nghiên cứu đề tài là phương pháp tốt để hệ thống và củng cố
lại kiến thức đã được học, đồng thời bồi dưỡng thêm về kiến thức, kỹ năng
trong công nghệ thông tin.
3
Phần 2
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
2.1. Lớp phủ mặt đất (Lớp thực phủ - Land cover)
2.1.1. Khái niêm:
Lớp phủ mặt đất là lớp phủ vật chất quan sát được khi nhìn từ mặt đất
hoặc thông qua vệ tinh viễn thám, bao gồm thực vật (mọc tự nhiên hoặc tự
trồng cấy) và các cơ sở xây dựng của con người (nhà cửa, đường sá,…) bao
phủ bề mặt đất. nước, băng, đá lộ hay các dải cát cũng được coi là lớp phủ
mặt đất. (The FAO AFRICOVER Progamme, 1998)
2..1.2. Phân loại lớp phủ mặt đất:
Sokal (1974) đã định nghĩa phân loại là việc sắp xếp các đối tượng theo
các nhóm hoặc các tập hợp khác nhau dựa trên mối quan hệ giữa chúng. Một
hệ thống phân loại miêu tả tên của các lớp và tiêu chuẩn phân biệt chúng. Các
hệ thống phân loại có hai định dạng cơ bản, đó là phân cấp và không phân
cấp. Một hệ thống phân cấp thường linh hoạt hơn và có khả năng kết hợp
nhiều lớp thông tin, bắt đầu từ các lớp ở quy mô lớn rồi phân chia thành các
phụ lớp cấp thấp hơn nhưng thông tin chi tiết hơn. (The FAO AFRICOVER
Progamme, 1998)
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài đã sử dụng hệ thống phân loại phân
cấp, có tham khảo theo hệ thống phân loại của Mỹ (Anderson và nnk., 1976),
được tổng hợp có chọn lọc phù hợp với điều kiệu thực tiễn ở Việt Nam của
Nguyễn Ngọc Thạch (2005).
2.2 Tổng quan về viễn thám
2.2.1 Khái niệm về viễn thám
Viễn thám được định nghĩa như là một khoa học công nghệ mà nhờ nó
các tính chất của vật thể quan sát được xác định, đo đạc hoặc phân tích mà
không cần tiếp xúc trực tiếp với chúng (Hà Quang Hải, 2006).
4
Theo Nguyễn Ngọc Thạnh định nghĩa Viễn thám (Remote Sensing -
RS) là sự thu thập và phân tích thông tin về một đối tượng mà không cần có
sự tiếp xúc trực tiếp đến đối tượng. Viễn thám là phương pháp sử dụng bức xạ
điện từ như một phương tiện để điều tra và đo đạc những đặc tính của đối
tượng (Nguyễn Ngọc Thạch, 2009) .
Có hai loại viễn thám chính: Cảm biến thụ động và cảm biến hoạt động.
Cảm biến thụ động phát hiện năng lượng tự nhiên (bức xạ) được phát ra hay
phản xạ bởi các đối tượng hoặc khu vực xung quanh đang được quan sát (tức là
ánh sáng mặt trời ). Cảm biến hoạt động phát ra năng lượng để quét các đối
tượng và khu vực trên đó dò ra cảm biến thụ động và đo bức xạ được phản xạ
hoặc tán xạ trở lại từ vật được quan sát .
Thiết bị dùng để cảm nhận sóng điện từ phản xạ hay bức xạ từ vật thể
được gọi là bộ cảm. Phương tiện dùng để mang các bộ cảm được gọi là vật
mang, gồm khí cầu, máy bay, vệ tinh nhân tạo, tàu vũ trụ.
Viễn thám có thể chia làm 3 loại cơ bản theo bước sóng sử dụng:
Viễn thám trong dải sóng nhìn thấy và hồng ngoại.
Viễn thám hồng ngoại nhiệt
Viễn thám siêu cao tần
Hình 2.1: Các kênh sử dụng trong viễn thám
5
2.2.2 Các loại ảnh viễn thám
- Ảnh hàng không:
Từ năm 1858 bắt đầu sử dụng khinh khí cầu để chụp ảnh nhằm mục
đích thành lập bản đồ địa hình. Những bức ảnh hàng không đầu tiên được
chụp từ máy bay được Wilbur Wright thực hiện năm 1909 trên vùng
Centocalli, Italia. Từ đó đến nay, phương pháp sử dụng ảnh hàng không là
phương pháp được sử dụng rộng rãi.
- Ảnh vệ tinh Landsat
LANDSAT là vệ tinh tài nguyên của Mỹ do cơ quan hàng không và vũ
trụ NASA (National Aeronautics and Space Administration) quản lý. Cho đến
nay đã có nhiều thế hệ vệ tinh LANDSAT được nghiên cứu phát triển.
Bộ cảm TM có các thông số chính được nêu trong bảng sau:
Bảng 2.1. Các thông số kỹ thuật của bộ cảm TM
Kênh phổ Bước sóng Phổ điện từ Độ phân giải
Kênh 1 0.45 - 0.52 micromet Chàm 30m
Kênh 2 0.52- 0.60 micromet Lục 30m
Kênh3 0.63 - 0.69 micromet Đỏ 30m
Kênh 4 0.76 - 0.90 micromet Cận hồng ngoại 30m
Kênh 5 1.55 - 1.75 micromet Hồng ngoại 30m
Kênh 6 10.4 - 12.5 micromet Hồng ngoại nhiệt 120m
Kênh 7 2.08 - 2.35 micromet Hồng ngoại trung 30m
- Ảnh vệ tinh Spot
Vào đầu năm 1978 chính phủ Pháp quyết định phát triển chương trình
SPOT (Système Pour l'Observation de la Terre) với sự tham gia của Bỉ và
Thụy Điển. Hệ thống vệ tinh viễn thám SPOT do Trung tâm Nghiên cứu
Không gian của Pháp chế tạo và phát triển. Vệ tinh đầu tiên SPOT-1 được
phóng lên quỹ đạo năm 1986, tiếp theo là SPOT-2, SPOT-3, SPOT- 4 và SPOT-
6
5 lần lượt vào các năm 1990, 1993, 1998 và 2002 trên đó mang hệ thống quét
CCD (Centre National d'Etudes Spatiales - CNES) .
Vệ tinh SPOT bay ở độ cao 832 km, góc nghiêng của mặt phẳng quỹ đạo là
98.70, thời điểm bay qua xích đạo là 10h30' sáng và chu kỳ lặp 26 ngày. Các
thế hệ vệ tinh SPOT 1, 2, 3 có bộ cảm HRV (High Resolution Visible) với
kênh toàn sắc (0,51 - 0,73m) độ phân giải 10m; ba kênh đa phổ có độ phân
giải 20m, phân bố trong vùng sóng nhìn thấy gồm lục (0,50 - 0,59m), đỏ
(0,61 - 0,68m), cận hồng ngoại (0,79 - 0,89m). Mỗi cảnh có độ bao phủ
mặt đất là 60km x 60km. Vệ tinh SPOT 4 với kênh toàn sắc (0,49 - 0,73m);
ba kênh đa phổ của HRV tương đương với 3 kênh phổ truyền thống HRV;
thêm kênh hồng ngoại (1,58 - 1,75m) có độ phân giải 20m. Khả năng chụp
nghiêng của SPOT cho phép tạo cặp ảnh lập thể từ hai ảnh chụp vào hai thời
điểm với các góc chụp nghiêng khác nhau.
Hình 2.2.Vệ tinh SPOT
Vệ tinh SPOT - 5 phóng lên quỹ đạo ngày 03 tháng 5 năm 2002, được
trang bị một cặp Sensors HRG (High Resolution Geometric) là loại Sensor ưu
việt hơn các loại trước đó. Mỗi một Sensor HRG có thể thu được ảnh với độ
phân giải 5m đen - trắng và 10m với ảnh mầu. Với kỹ thuật xử lý ảnh đặc
7
biệt, có thể đạt được ảnh độ phân giải 2,5m, trong khi đó dải chụp phủ mặt đất
của ảnh vẫn đạt 60km đến 80km. Đây chính là ưu điểm của ảnh SPOT, điều
mà các loại ảnh vệ tinh cùng thời khác ở độ phân giải này đều không đạt.
Kỹ thuật thu ảnh HRG cho phép định vị ảnh với độ chính xác nhỏ hơn
50m nhờ hệ thống định vị vệ tinh DOGIS và Star Tracker lắp đặt trên vệ tinh.
Trên vệ tinh SPOT-5 còn lắp thêm hai máy chụp ảnh nữa. Máy thứ nhất HSR
(High Resolution Stereoscopic) - Máy chụp ảnh lập thể lực phân giải cao.
Máy này chụp ảnh lập thể dọc theo đường bay với độ phủ 120 x 600km. Nhờ
ảnh lập thể độ phủ rộng này tạo lập mô hình số độ cao (DEM) với độ chính
xác 10m mà không cần tới điểm khống chế mặt đất. Máy chụp ảnh thứ hai
mang tên VEGETATION, giống như VEGETATION lắp trên vệ tinh SPOT-
4 hàng ngày chụp ảnh mặt đất trên một dải rộng 22.5km với kích thước pixel
1 x 1km trong 4 kênh phổ. Ảnh VEGETATION được sử dụng rất hữu hiệu
cho mục đích theo dõi biến động địa cầu và đo vẽ bản đồ hiện trạng sử dụng
đất.
Hai vệ tinh SPOT-4 và SPOT-5 có thêm kênh phổ chụp SWIR nằm
phía trên ba kênh phổ của các vệ tinh SPOT trước đó, nhờ vậy rất thuận lợi
cho nghiên cứu về độ ẩm và lớp phủ thực vật. Sự cải tiến này đã tạo ra rất
nhiều ứng dụng trong nông nghiệp, nghiên cứu hiện trạng đất và quản lý tài
nguyên thiên nhiên. Bảng 2.2 và Bảng 2.3 giới thiệu tổng hợp về các thông số
của thế hệ ảnh Spot.
8
Bảng 2.2. Các đặc trưng chính của ảnh vệ tinh SPOT
Vệ Độ
Số Các kênh
Loại tinh Tên bộ cảm phân
kênh đa phổ
SPOT giải (m)
SPOT HRV (High Lục, đỏ, cận hồng
XS (Multispectral) 3 20 x 20
1, 2, 3 Resolution Visible) ngoại
P hoặc PAN SPOT HRV (High
1 10 x 10 Toàn sắc
(Panchromatic) 1, 2, 3 Resolution Visible)
P + XS (Panchromatic and SPOT HRV (High Lục, đỏ, cận hồng
3 10 x 10
Multispectral merging) 1, 2, 3 Resolution Visible) ngoại
Lục, đỏ, cận hồng
SPOT HRVIR (High
XI (Multispectral) 4 20 x 20 ngoại, Hồng
4 Resolution Visible)
ngoại trung bình
SPOT HRVIR (High
M (Monospectral) 1 10 x 10 Đỏ
4 Resolution Visible)
M + XI hoặc P + XI HRVIR (High Lục, đỏ, cận hồng
SPOT 10 x
(Panchromatic and Resolution Visible 4 ngoại, Hồng
4 10*
Multispectral merging) and InfraRed) ngoại trung bình
HRG (High Lục, đỏ, cận hồng
HI (Multispectral SPOT
Resolution 4 10 x 10 ngoại, Hồng
InfraRed High Resolution) 5
Geometric) ngoại trung bình
HRG (High
HX (Multispectral High SPOT Lục, đỏ, cận hồng
Resolution 3 10 x 10
Resolution) 5 ngoại
Geometric)
HMA hoặc HMB HRG (High
SPOT
(Panchromatic High Resolution 1 5x5 Toàn sắc
5
Resolution) Geometric)
HRG (High
HMX (HM and HX SPOT Lục, đỏ, cận hồng
Resolution 3 5x5
merging) 5 ngoại
Geometric)
HRG (High
THR (Very High SPOT 2,5 x
Resolution 1 Toàn sắc
Resolution) 5 2,5**
Geometric)
THX (Very High HRG (High
SPOT 2,5 x Lục, đỏ, cận hồng
Resolution Multispectral, Resolution 3
5 2,5** ngoại
THR and HX merging, Geometric)
THN (Very High
HRG (High
Resolution Multispectral, SPOT 2,5 x
Resolution 3 Chàm, lục, đỏ
THR and HX merging, in 5 2,5**
Geometric)
pseudo - natural colors)
HRG (High 2
HRS (High Resolution SPOT
Resolution (FW/ 5 x 10 Toàn sắc
Stereoscopic) 5
Stereoscopic) BW)
9
* Chỉ riêng kênh B2 (=M) có độ phân giải 10m. Các kênh còn lại được
lấy mẫu lại từ 20 đến 10m.
* Điểm mặt đất - kích thước của THR được lấy mẫu lại. Độ phân giải nhỏ
hơn 3m.
Ảnh SPOT được sử dụng chủ yếu trong các lĩnh vực đo vẽ mới và hiện
chỉnh bản đồ địa hình; thành lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất; và theo dõi
biến động môi trường như mất rừng, xói mòn, phát triển đô thị ... Ảnh SPOT
- 5 có độ phân giải cao, đặc biệt ảnh độ phân giải 2,5m mở ra triển vọng của
nhiều ứng dụng mà trước đây chỉ có thể thực hiện với ảnh hàng không như
thành lập bản đồ tỷ lệ lớn, quy hoạch đô thị, quản lý hiểm hoạ và thiên tai…
Bảng 2.3. Độ phân giải phổ của ảnh nguồn các vệ tinh SPOT từ 1 đến 5
Độ
Vệ tinh
Kênh phổ Bước sóng Phổ điện từ phân
SPOT
giải
SPOT 1, 2, 3 Kênh 1 0,50 - 0,59m Lục 20m
SPOT 1, 2, 3 Kênh 2 0,61 - 0,68m Đỏ 20m
SPOT 1, 2, 3 Kênh 3 0,79-0,89m Cận hồng ngoại 20m
SPOT 4, 5 Kênh 4 1,58 - 1,75m Toàn sắc 10m
SPOT 5 Kênh 1 0,50 - 0,59m Lục 10m
SPOT 5 Kênh 2 0,61 - 0,68m Đỏ 10m
SPOT 5 Kênh 3 0,79-0,89m Cận hồng ngoại 10m
SPOT 1, 2, 3 Kênh toàn sắc 0,51 - 0,73m Toàn sắc 10m
SPOT 4 Kênh toàn sắc 0,49 -0,73m Toàn sắc 10m
SPOT 5 Kênh toàn sắc 0,49 -0,73m Toàn sắc 5m
SPOT 5 Kênh toàn sắc 0,49 -0,73m Toàn sắc 2,5m
SPOT 5 Kênh toàn sắc 0,49 -0,73m Toàn sắc 5 x 10m
- Ảnh vệ tinh COMSMOS và RESURS-01
Tư liệu ảnh viễn thám COSMOS gồm có 2 loại. Ảnh độ phân giải cao
có độ bay chụp 270km, máy ảnh tiêu cự 1.000mm, kích thước ảnh 30 x 30cm,
độ phủ dọc trên 60%, độ phân giải mặt đất 6 - 7m. Ảnh độ phân giải trung
bình có độ cao bay chụp 250km, máy ảnh tiêu cự 200mm, kích thước ảnh 18
10
x 18cm, độ phủ dọc trên 60%, độ phân giải mặt đất 30cm, chụp ở 3 phổ là lục
(0,51 - 0,60m), đỏ (0,60 - 0,70m), cận hồng ngoại (0,70 - 0,85m).
Vào các năm 1985, 1988 và 1994 CHLB Nga đưa lên quỹ đạo 3 vệ tinh
viễn thám RESURS - 01. Vệ tinh RESURS - 01 bay ở độ cao 678km, trang bị
bộ cảm đa phổ MSU-SK, có độ phân giải không gian là 170m đối với 4 kênh
gồm kênh lục (0,5 - 0,6m), đỏ (0,6 - 0,7m), cận hồng ngoại (0,7 - 0,8m và
0,8 - 1,1m). Kênh hồng ngoại nhiệt (10,4 - 12,6m) có độ phân giải 600m.
Một cảnh có độ bao phủ 600 x 600km2.
2.2.3 Xử lý ảnh viễn thám
2.2.3.1 Đăng ký ảnh và nắn ảnh
Biến dạng hình học là sự sai lệch vị trí giữa tọa độ ảnh thực tế và tọa độ
ảnh lý tưởng được tạo bởi một bộ cảm có thiết kế hình học chính xác và trong
các điều kiện thu nhận lý tưởng. Nhằm loại trừ sai số giữa tọa độ ảnh thực tế và
tọa độ ảnh lý tưởng cẩn phải tiến hành đăng ký ảnh và nắn chỉnh hình học (Lê
Văn Trung, 2006). Có hai phương pháp đăng ký ảnh và nắn chỉnh hình học:
Nắn chỉnh ảnh theo ảnh: Đã có một ảnh có đầy đủ các thông tin về tọa
độ đúng cho vùng nghiên cứu, ảnh này sẽ là ảnh cơ sở để nắn chỉnh. Ảnh cần
nắn chỉnh chưa có hệ tọa độ đúng, chọn điểm khống chế sẽ đồng thời chọn
trên ảnh và đã có hệ tọa độ và ảnh chưa có hệ tọa độ.
- Nắn chỉnh ảnh theo bản đồ: Bản đồ sử dụng thường là bản đồ địa hình
có đầy đủ các chi tiết về địa hình và hệ tọa độ đúng của vùng nghiên cứu.
2.2.3.2 Tăng cường ảnh
- Tăng cường ảnh là làm nổi bật hình ảnh sao cho người giải đoán ảnh
dễ đọc, dễ nhận biết nội dung trên ảnh hơn so với ảnh gốc. Tùy từng trường
hợp cụ thể vầ tùy vào từng ảnh vệ tinh cùng với đặc điểm của từng kênh ảnh
bao gồm:
Tăng cường độ tương phản của ảnh: Các kênh ảnh vệ tinh thu được
thông thường có giá trị các phẩn tử ảnh chỉ phân bố trong phạm vi hẹp so với
11
khả năng hiển thị của ảnh. Từng kênh ảnh khi hiển thị có xu hướng tương đối
tối hoặc tương đối sáng. Do đó để tăng cường độ tương phản ảnh ta phải thực
hiện phép kéo dãn giá trị của ảnh. Nhằm biến đổi khoảng giá trị cấp độ xám
thực tế của ảnh gốc về khoảng cấp độ xám mà thiết bị hiển thị có khả năng thể
hiện được. Trong phần mềm ENVI chức năng tăng cường ảnh nằm trong công
cụ Enhance.
Hình 2.3: Thuật toán tăng cường chất lượng ảnh (Sử dụng ENVI 4.5)
Sau khi chọn Interactive Stretching, sẽ xuất hiện cửa sổ tương tác mới cho
phép điều chỉnh Histogram cho từng kênh ảnh đang hiển thị một. Trên cửa sổ
này cho phép ta chọn kênh (R/G/B) để tăng cường, kiểu kéo giãn, nhập
khoảng giá trị cần kéo dãn.
Hình 2.4: Hiệu chỉnh tương phản Histogram (Sử dụng ENVI 4.5)
12
- Lọc ảnh: Do sai số phát sinh trong quá trình truyền dữ liệu hoặc bị
gián đoạn tạm thời. Một số phần tử ảnh trên ảnh có giá trị độ sáng lớn hơn
hay nhỏ hơn rất nhiều so với các phần tử ảnh chung quanh. Kết quả là tạo ra
các điểm sáng trắng hay sậm đen trên ảnh mà làm ảnh hưởng đến việc tách
thông tin từ ảnh viễn thám. Lọc ảnh nhằm loại nhiễu ngẫu nhiên các giá trị
đột biến của phần từ ảnh trên ảnh, tạo ảnh mới mịn hơn so với ảnh gốc. Trong
ENVI cung cấp nhiều phép lọc và cho phép chúng ta thay đổi các tham số
kernel tùy theo ứng dụng ví dụ: Lọc Convolution, hoặc lọc Morphology
2.2.3.3 Giải đoán ảnh
Giải đoán ảnh viễn thám là quá trình tách thông tin định tính cũng như
định lượng của hình ảnh dựa trên các tri thức chuyên ngành hoặc kinh nghiệm
của người giải đoán. Có hai phương pháp giải đoán chủ yếu là: Phương pháp
giải đoán bằng mắt và phương pháp giải đoán bằng xử lý số.
2.2.3.3.1. Phương pháp giải đoán ảnh bằng mắt
Phương pháp giải đoán ảnh bằng mắt với sự tham gia của tri thức con
người thì mức độ đầy đủ, độ chính xác của kết quả phụ thuộc rất nhiều vào
khả năng của người giải đoán, hiệu quả kinh tế thấp và tốn kém nhiều về các
chi phí điều tra ngoại nghiệp.
Giải đoán bằng mắt có thể áp dụng trong mọi điều kiện trang thiết bị.
Giải đoán bằng mắt là việc sử dụng mắt thường cùng với các dụng cụ quang
học như kính lúp, kính lập thể, máy tổng hợp màu để xác định các đối tượng.
Cơ sở để giải đoán bằng mắt là các chuẩn đoán đọc và khóa đoán đọc.
- Các chuẩn giải đoán ảnh vệ tinh: Nhìn chung có thể chia các chuẩn
đoán đọc thành 8 nhóm chính sau:
+ Chuẩn kích thước: Cần phải chọn tỷ lệ ảnh phù hợp để giải đoán.
Kích thước của đối tượng có thể xác định nếu lấy kích thước đo được trên ảnh
nhân với mẫu số tỷ lệ ảnh.