Tu hoc su dung linux

  • 146 trang
  • file .pdf
Tự học sử dụng Linux
Tác giả: Kostromin V. A.
Dịch và cộng tác: Phan Vĩnh Thịnh
Phiên bản: 0.9.4
Ngày 13 tháng 9 năm 2006
Dành cho người dùng mới và rất mới...
Mục lục
1 HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối 2
1.1 Thế nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng . . . . . . . . . . . . 2
1.1.1 Các hệ điều hành dạng UNIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
1.1.2 Một chút về lịch sử . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.1.3 Đặc điểm chính của HĐH Linux . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.2 Bản phân phối Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 Yêu cầu đối với máy tính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.4 Lấy Linux ở đâu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2 Cài đặt HĐH Linux trên cùng máy tính với Windows 14
2.1 Chuẩn bị cài đặt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.2 Phòng xa và những lời khuyên . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.3 Phân vùng trên đĩa và quá trình khởi động . . . . . . . . . . . . . . 18
2.3.1 Thế nào là cấu trúc “hình học của đĩa” . . . . . . . . . . . . . 18
2.3.2 Phân vùng và bảng phân vùng của đĩa . . . . . . . . . . . . . 18
2.3.3 Quá trình khởi động các HĐH của công ty Microsoft . . . . . 20
2.3.4 Vấn đề với các đĩa lớn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.4 Lựa chọn trình khởi động . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.4.1 Trình khởi động GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.4.2 Trình khởi động LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.4.3 Các trình khởi động khác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.4.4 Các phương án khởi động . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.5 Chuẩn bị các phân vùng trên đĩa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.5.1 Lời khuyên khi tạo phân vùng . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.5.2 Chương trình để phân chia ổ đĩa . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.6 Windows NT và Linux: khởi động qua NT OS Loader . . . . . . . . 31
2.7 Sử dụng trình khởi động GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.7.1 Cài đặt GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.7.2 Cấu hình GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.8 Sử dụng trình khởi động LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.8.1 Cài đặt và cấu hình LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.8.2 Cài đặt các hệ điều hành khác sau Linux . . . . . . . . . . . 39
2.8.3 Chuyển thư mục /boot lên phân vùng DOS . . . . . . . . . . 39
2.9 Khởi động Linux từ MS-DOS bằng loadlin.exe . . . . . . . . . . . . 40
iv MỤC LỤC
3 Khởi động Linux lần đầu 43
3.1 Khởi động HĐH Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3.2 Đăng nhập vào hệ thống . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3.3 Console, terminal ảo và shell . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
3.4 Soạn thảo dòng lệnh. Lịch sử lệnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
3.5 Ngừng làm việc với Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
3.6 Trợ giúp khi dùng Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
3.6.1 Các nguồn thông tin trợ giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
3.6.2 Các trang trợ giúp man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
3.6.3 Câu lệnh info . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3.6.4 Câu lệnh help . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
3.6.5 Tài liệu đi kèm với bản phân phối và chương trình ứng dụng 56
3.6.6 Câu lệnh xman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.6.7 Câu lệnh helptool . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.6.8 Sách và Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
4 Làm quen với hệ thống tập tin ext3fs 60
4.1 Tập tin và tên của chúng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
4.2 Thư mục . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
4.3 Công dụng của các thư mục chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
4.4 Dạng tập tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
4.4.1 Các tập tin thiết bị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
4.4.2 Các ống có tên (pipes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
4.4.3 Các socket . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
4.4.4 Liên kết mềm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
4.5 Quyền truy cập đến tập tin và thư mục . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
4.6 Các câu lệnh cơ bản để làm việc với tập tin và thư mục . . . . . . . 79
4.6.1 Câu lệnh chown và chgrp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
4.6.2 Câu lệnh mkdir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
4.6.3 Câu lệnh cat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
4.6.4 Câu lệnh cp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
4.6.5 Câu lệnh mv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
4.6.6 Câu lệnh rm và rmdir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
4.6.7 Câu lệnh more và less . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
4.6.8 Câu lệnh tìm kiếm find và mẫu tên tập tin . . . . . . . . . . 83
4.6.9 Câu lệnh split . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
4.6.10 So sánh các tập tin và lệnh patch . . . . . . . . . . . . . . . 87
4.7 Các câu lệnh lưu trữ và nén tập tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
4.7.1 Chương trình tar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
4.7.2 Chương trình gzip . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
4.7.3 Chương trình bzip2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
4.7.4 Sử dụng kết hợp tar với gzip và bzip2 . . . . . . . . . . . . 94
4.8 Tạo và gắn các hệ thống tập tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
MỤC LỤC v
5 Bash 100
5.1 Hệ vỏ là gì? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
5.2 Các ký tự đặc biệt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
5.3 Thực thi các câu lệnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
5.3.1 Thao tác ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
5.3.2 Thao tác & . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
5.3.3 Thao tác && và || . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
5.4 Đầu vào/đầu ra tiêu chuẩn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
5.4.1 Dòng dữ liệu vào – ra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
5.4.2 Lệnh echo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
5.4.3 Lệnh cat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
5.5 Chuyển hướng đầu vào/đầu ra, đường ống và bộ lọc . . . . . . . . . . 105
5.5.1 Sử dụng >, < và » . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
5.5.2 Sử dụng | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
5.5.3 Bộ lọc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
5.6 Tham biến và các biến số. Môi trường của hệ vỏ . . . . . . . . . . . . 108
5.6.1 Các dạng tham biến khác nhau . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
5.6.2 Dấu nhắc của hệ vỏ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
5.6.3 Biến môi trường PATH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
5.6.4 Biến môi trường IFS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
5.6.5 Thư mục hiện thời và thư mục cá nhân . . . . . . . . . . . . 112
5.6.6 Câu lệnh export . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
5.7 Khai triển biểu thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
5.7.1 Khai triển dấu ngoặc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
5.7.2 Thay thế dấu ngã (Tilde Expansion) . . . . . . . . . . . . . . 114
5.7.3 Phép thế các tham biến và biến số . . . . . . . . . . . . . . . 114
5.7.4 Phép thế các câu lệnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
5.7.5 Phép thế số học (Arithmetic Expansion) . . . . . . . . . . . . 115
5.7.6 Phân chia từ (word splitting) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
5.7.7 Khai triển các mẫu tên tập tin và thư mục (Pathname Ex-
pansion) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
5.7.8 Xóa các ký tự đặc biệt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
5.8 Shell - một ngôn ngữ lập trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
5.8.1 Toán tử if và test (hoặc [ ]) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
5.8.2 Toán tử test và điều kiện của biểu thức . . . . . . . . . . . . 117
5.8.3 Toán tử case . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
5.8.4 Toán tử select . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
5.8.5 Toán tử for . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
5.8.6 Toán tử while và until . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
5.8.7 Các hàm số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
5.8.8 Tham số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
5.8.9 Biến nội bộ (local) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
5.9 Script của hệ vỏ và lệnh source . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
5.10 Câu lệnh sh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
vi MỤC LỤC
6 Sử dụng Midnight Commander 126
6.1 Cài đặt chương trình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . . . 126
6.2 Vẻ ngoài của màn hình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . 127
6.3 Trợ giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
6.4 Sử dụng chuột . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
6.5 Điều khiển các bảng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
6.5.1 Dạng danh sách tập tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
6.5.2 Những chế độ hiển thị khác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
6.5.3 Các tổ hợp phím điều khiển bảng . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Danh sách hình vẽ
3.1 Màn hình khởi động của GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.1 Midnight Commander tiếng Việt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
6.2 Màn hình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
6.3 Hộp thoại chọn định dạng hiển thị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
6.4 Hộp thoại sắp xếp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
6.5 Chế độ thông tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
6.6 Chế độ cây thư mục . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
6.7 Chế độ xem nhanh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Danh sách bảng
1.1 Yêu cầu đối với phần cứng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.1 Cấu trúc của sector khởi động chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.2 Nhu cầu sử dụng không gian đĩa của HĐH . . . . . . . . . . . . . . 28
3.1 Những câu lệnh đơn giản của Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3.2 Những phím soạn thảo dòng lệnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
3.3 Tổ hợp phím điều khiển lịch sử lệnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
3.4 Các phần chính của trợ giúp man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
3.5 Phím sử dụng để xem trang man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
4.1 Cấu trúc thư mục của Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
4.2 Những tập tin thiết bị chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
4.3 Những tùy chọn chính của lệnh cp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
4.4 Tiêu chí tìm kiếm của câu lệnh find. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
4.5 Những tùy chọn chính của tar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
4.6 Những tùy chọn chính của chương trình gzip . . . . . . . . . . . . 92
4.7 Những tùy chọn chính của chương trình bzip2 . . . . . . . . . . . . 93
4.8 Những tùy chọn chính của câu lệnh mount . . . . . . . . . . . . . . 98
5.1 Các câu lệnh bộ lọc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
5.2 Thay thế các tham biến đặc biệt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
5.3 Ký tự xác định dạng dấu nhắc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
5.4 Các ký tự tạo mẫu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
6.1 Các tổ hợp phím di chuyển dùng chung . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
6.2 Di chuyển trong trình xem tập tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
6.3 Di chuyển khi xem trợ giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Lời mở đầu
Đây là bản dịch cuốn “Linux cho người dùng” (sêri sách tự học) của Kostromin
Victor Alexeevich cộng thêm một vài kinh nghiệm sử dụng Linux của người dịch.
Bản gốc được viết trên tiếng Nga. Theo yêu cầu của Kostromin A. V., xin được
đưa ra các liên kết tới bản gốc sau đây:
http://rus-linux.net/book1.php?name=book1/oglavl
http://linux-ve.chat.ru/
Cảm ơn
Trước tiên cần cảm ơn Kostromin V. A. đã viết một cuốn sách về Linux cho
người dùng mới tuyệt vời, hai bác Nguyễn Đại Quý và Nguyễn Đặng Hoàng
Tuân đã giúp trong việc sử dụng LATEX. Bác Nguyễn Đại Quý đã đọc và sửa
cho phiên bản 0.9. Xin hãy gửi thư nhắc người dịch tại [email protected] nếu
như người dịch có quên ai đó.
Bản quyền
Cuốn “Tự học sử dụng Linux” này sử dụng bản quyền Creative Commons Public
License 2.5 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/).
Tác giả Kostromin V. A. cũng như người dịch và cộng tác không chịu trách
nhiệm về hậu quả do việc sử dụng cuốn sách này gây ra. Mọi đề nghị sửa đổi,
thông báo lỗi chính tả, lỗi kiến thức của bản dịch cũng như đề nghị giúp đỡ dịch
xin gửi cho Phan Vĩnh Thịnh theo địa chỉ [email protected].
Chương 1
HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối
“Just for fun” – Linus Torvalds.
Người dịch: Lịch sử luôn là điểm khởi đầu khi nghiên cứu một ngành khoa học nào đó.
Không có ngoại lệ đối với Toán học, Vật lý, môn chuyên ngành của tôi – Hoá học và tất nhiên
cả HĐH Linux. Trong chương đầu tiên của cuốn sách “Tự học sử dụng Linux” này chúng ta
sẽ trả lời ngắn gọn cho câu hỏi “Linux là gì?”. Đồng thời nói đôi dòng về những điểm đặc biệt
của Linux, yêu cầu của Linux đối với phần cứng, khái niệm bản phân phối Linux, và cách có
được những bản phân phối này. Hơn thế nữa bạn đọc sẽ hiểu ít nhiều về OpenSource, GNU
và FSF.
1.1 Thế nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng
1.1.1 Các hệ điều hành dạng UNIX
Hệ điều hành (HĐH) đó là một bộ các chương trình hỗ trợ việc điều khiển phần
cứng của máy tính, tổ chức làm việc với các tập tin (trong đó có chạy và điều
khiển việc thực hiện của các chương trình), và đồng thời thực thi sự giao tiếp với
người dùng, tức là dịch các câu lệnh của người dùng và hiển thị kết quả làm việc
của những lệnh này.
Không có hệ điều hành thì máy tính không thực hiện được chức năng của
mình. Trong trường hợp đó máy tính chỉ là một tập hợp các thiết bị điện tử
không làm việc, không hiểu là để làm gì.
Đến thời điểm hiện nay thì các hệ điều hành nổi tiếng nhất cho máy tính là
Microsoft Windows (C) và UNIX. Windows bắt nguồn từ hệ điều hành MS-DOS
trước đây làm việc trên các máy tính của hãng IBM. Hệ điều hành UNIX do
nhóm các nhà phát triển Bell Labs viết ra vào năm 1969 dưới sự điều khiển của
Dennis Ritchie, Ken Thompson và Brian Kernighan. Nhưng bây giờ khi nói đến
hệ điều hành UNIX thường có ý không nói cụ thể một hệ điều hành cụ thể nào
mà là một nhóm các hệ điều hành dòng UNIX (UNIX-liked OS). Chính bản thân
từ UNIX (viết hoa tất cả các chữ cái) trở thành nhãn hiệu thương mại của tổng
công ty AT&T.1
1
Người dịch: Người mỹ “không ngại ngần” đăng ký nhãn hiệu thương mại bất kỳ thứ gì, kể cả Yoga mà bắt
nguồn từ Ấn Độ.
1.1 Thế nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 3
Vào cuối những năm 70 của thế kỷ trước (thế kỷ XX) các nhà phát triển của
trường đại học California ở Berkeley đã thêm vào mã nguồn của UNIX rất nhiều
sự cải tiến trong đó có hỗ trợ giao thức2 TCP/IP (giao thức mạng chính hiện nay).
Sản phẩm này nổi tiếng dưới tên BSD ("Berkeley Systems Distribution"). Điều
đặc biệt ở chỗ bản quyền của sản phẩm cho phép người khác phát triển và cải tiến
và chuyển kết quả thu được đến người thứ ba (cùng với mã nguồn hoặc không)
với điều kiện là phải chỉ ra phần nào của mã được phát triển ở Berkeley.
Hệ điều hành dòng UNIX, trong đó có BSD, lúc đầu được phát triển để làm
việc với các máy tính nhiều người dùng – các mainframe. Nhưng dần dần cấu
hình trang thiết bị của máy tính cá nhân cũng mạnh lên và hiện nay có khả
năng cao hơn so với những mainframe của những năm 70 thế kỷ trước. Và và
đầu những năm 90 một sinh viên của trường đại học Helsinki (Phần Lan), Linus
Torvalds, đã bắt đầu phát triển một HĐH kiểu UNIX cho các máy tính cá nhân
tương thích với IBM (IBM-compatible PC).
1.1.2 Một chút về lịch sử
HĐH Linux vừa kỷ niệm sinh nhật lần thứ 15 của mình. Đây là bức thư mà
Linus gửi vào nhóm tin tức comp.os.minix ngày 25 tháng 8 năm 1991 (được coi
là ngày sinh nhật của HĐH này):
From: [email protected] (Linus Benedict Torvalds)
Newsgroups: comp.os.minix
Subject: What would you like to see most in minix?
Summary: small poll for my new operating system
Message-ID: <[email protected]>
Date: 25 Aug 91 20:57:08 GMT
Organization: University of Helsinki
Hello everybody out there using minix -
I’m doing a (free) operating system (just a hobby, won’t be big and
professional like gnu) for 386(486) AT clones. This has been brewing
since april, and is starting to get ready. I’d like any feedback on things
people like/dislike in minix, as my OS resembles it somewhat (same
physical layout of the file-system (due to practical reasons) among
other things).
I’ve currently ported bash(1.08) and gcc(1.40), and things seem to
work. This implies that I’ll get something practical within a few
months, and I’d like to know what features most people would want.
Any suggestions are welcome, but I won’t promise I’ll implement
them :-)
Linus ([email protected])
PS. Yes — it’s free of any minix code, and it has a multi-threaded fs.
It is NOT portable (uses 386 task switching etc), and it probably
never will support anything other than AT-harddisks, as that’s all
I have :-(.
Trong thư này Linus cho biết anh đang phát triển một hệ điều hành tự do cho
các máy tính đời 386 (486) và yêu cầu những ai quan tâm cho biết những thành
phần nào của hệ thống cho người dùng cần phải có đầu tiên. Những người dùng
trong nhóm tin tức này đã làm việc dưới hệ điều hành Minux do giáo sư Andy
2
protocol
4 HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối
Tanenbaum viết ra để làm công cụ học tập cho các sinh viên lập trình. Minux
làm việc trên các máy tính với bộ xử lý 286 và được Linus dùng làm mô hình cho
HĐH mới.
Tập tin phiên bản đầu tiên của Linux (phiên bản 0.01) được công bố trên
Internet ngày 17 tháng 09 năm 1991. Linus Torvalds viết: “As I already men-
tioned, 0.01 didn’t actually come with any binaries: it was just source code for
people interested in what linux looked like. Note the lack of announcement for
0.01: I wasn’t too proud of it, so I think I only sent a note to everybody who had
shown interest.” (“Như tôi đã nói trước đây, 0.01 không đi kèm theo binary nào:
nó chỉ là mã nguồn cho những ai muốn biết linux trông ra sao. Chú ý rằng không
có thông báo cho bản 0.01: tôi không tự hào lắm về nó, vì thế chỉ gửi thông báo
đến tất cả những ai muốn thể hiện sự quan tâm.”)3
Sau đó ngày 05 tháng 10 năm 1991 phiên bản 0.02 ra đời. Đây là phiên bản
đã có thể làm việc trên máy. Nếu bạn đọc quan tâm đến lịch sử của HĐH này thì
hãy đọc trang web sau: http://www.li.org/linuxhistory.php. Ở đó bạn sẽ
nhận được thông tin chi tiết về lịch sử xuất hiện và phát triển Linux.
Linus Torvalds không đăng ký bằng sáng chế cũng như không giới hạn việc
phân phối HĐH mới này. Ngay từ đầu Linux đã được phân phối theo điều kiện
của bản quyền General Public License (GPL)4 thường dùng cho các phần mềm
ứng dụng Open Source và dự án GNU. Theo tiếng lóng của Linux thì bản quyền
này đôi khi được gọi là Copyleft. Về bản quyền này, Open Source và dự án GNU
cần phải nói đến một cách đặc biệt.
Vào năm 1984 nhà bác học người mỹ Richard Stallman sáng lập ra Tổ chức
phần mềm tự do (FSF, Free Software Foundation) có trang chủ nằm tại địa chỉ
http://www.fsf.org. Mục đích của tổ chức này là loại trừ tất cả những điều
cấm đoán và hạn chế phân phối, sao chép, sửa đổi, nghiên cứu chương trình ứng
dụng. Bởi vì tính đến thời điểm bắt đầu xây dựng tổ chức thì các công ty thương
mại giữ rất cẩn thận các chương trình ứng dụng của mình, bảo vệ nó bằng các
bằng sáng chế, các dấu hiệu bảo vệ quyền tác giả, giữ bí mật nghiêm ngặt mã
nguồn của chương trình viết trên các ngôn ngữ bậc cao (như C++). Stallman cho
rằng việc này rất có hại đối với phát triển chương trình ứng dụng, dẫn đến việc
giảm chất lượng chương trình và sự có mặt của rất nhiều lỗi không xác định
được trong những chương trình này. Tồi tệ nhất là làm chậm quá trình trao đổi
ý tưởng trong ngành lập trình, làm chậm quá trình tạo ứng dụng mới vì mỗi nhà
lập trình sẽ phải viết lại từ đầu một ứng dụng thay vì dùng đoạn mã nguồn đã
có trong ứng dụng khác.
Trong khuôn khổ Tổ chức phần mềm tự do đã bắt đầu làm việc dự án GNU
(http://www.gnu.org) – dự án tạo chương trình ứng dùng miễn phí. GNU là
từ viết tắt của GNU’s Not Unix, tức là những gì thuộc về dự án GNU không phải
là một phần của Unix (vào thời gian đó thậm chí từ UNIX đã trở thành thương
3
Người dịch: Rất thú vị là sau khi Linus Torvalds phát triển HĐH của mình thì giữa anh và giáo sư Andy
Tanenbaum đã nổ ra một cuộc tranh cãi. Nếu bạn đọc quan tâm thì có thể tìm đọc những thư mà hai người này
gửi cho nhau trong nhóm tin tức nói trên, hoặc tìm đọc cuốn “Linux: Just for fun”, một cuốn sách nói về đời tư
của Linus Torvalds đến thời điểm anh làm cho Transmeta và việc phát triển HĐH Linux.
4
Người dịch: Thật ra lúc đầu nhân Linux được phân phối theo bản quyền mà FSF không không nhận
là tự do vì nghiêm cấm phân phối thương mại. Bản quyền này có thể tìm thấy trong những phiên bản đầu
tiên của nhân trên ftp.kernel.org, ví dụ ftp://ftp.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-
0.01. Bản quyền được đổi sang GPL từ phiên bản 0.12, hãy xem RELNOTES-0.12 theo địa chỉ ở trên.
1.1 Thế nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 5
hiệu, do đó không còn tự do). Trong “Manifesto GNU” (http://www.gnu.org/
gnu/manifesto.html) vào năm 1985 Stallman viết rằng động lực để ông sáng
lập ra FSF và dự án GNU đó là sự khó chịu trong quyền sở hữu của một số người
đối với chương trình ứng dụng.
Những gì do dự án GNU phát triển đề là tự do, nhưng không có nghĩa là
chúng được phân phối không có bản quyền và không được luật pháp bảo vệ.
Những chương trình Open Source (Mã nguồn mở) được phân phối theo điều kiện
của bản quyền General Public License (GPL). Bạn có thể đọc bản quyền này
theo địa chỉ http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html. Bản dịch tiếng Việt
không chính thức nằm tại http://vi.openoffice.org/gplv.html. Nếu như
nói một cách thật ngắn gọn thì bản chất của GPL như sau. Chương trình ứng
dụng phân phối theo GPL được quyền phát triển, sửa đổi, chuyển hoặc bán cho
người khác không hạn chế với một điều kiện là kết quả thu được cũng phải phân
phối theo bản quyền copyleft. Điều kiện cuối là quan trọng và then chốt của bản
quyền này. Nó bảo đảm rằng kết quả lao động của các nhà phát triển phần mềm
tự do sẽ luôn luôn mở và không trở thành một phần của sản phẩm nào đó dùng
bản quyền bình thường (ý nói sản phẩm đóng). Điều kiện này cũng phân biệt
phần mềm tự do với phần mềm phân phối miễn phí. Nói như các nhà sáng lập
ra FSF, thì bản quyền GPL “làm cho chương trình ứng dụng tự do và đảm bảo là
chương trình này sẽ tự do”5 .
Gần như tất cả các chương trình ứng dụng phân phối theo điều kiện GPL có
thể coi là miễn phí đối với người dùng (trong phần lớn các trường hợp để nhận
được nó bạn chỉ phải trả tiền đĩa CD, DVD hoặc kết nối Internet). Điều đó không
có nghĩa là các nhà lập trình không còn nhận được phần thưởng (tiền) cho công
việc của mình. Ý tưởng chính của Stallman là ở chỗ không phải bán chương trình
ứng dụng, mà bán chính sức lao động của nhà lập trình. Ở đây cần phải đưa ra
ví dụ để bạn đọc hiểu rõ hơn: nguồn thu nhập có thể là các sản phẩm đi kèm hoặc
dịch vụ cài đặt và cấu hình cho những máy tính mới hoặc phát triển cho những
điều kiện làm việc mới, dạy cách sử dụng, v.v. . . Một phần thưởng tốt nữa đó là
khi chương trình trở lên nổi tiếng thì tác giả của chương trình sẽ có điều kiện tìm
một công việc có lương cao. Các nhà phát triển xvnkb (http://xvnkb.sf.net),
unikey (http://unikey.org) và pdfLaTeX (http://www.tug.org), là những
người hiểu rõ nhất điều này. Hãy viết thư cho họ để học hỏi kinh nghiệm!
Trong khuôn khổ của hoạt động Open Source nói chung và dự án GNU nói
riêng, đã phát triển một lượng đáng kể các chương trình ứng dụng, nổi tiếng
nhất trong số chúng đó là trình soạn thảo Emacs và trình biên dịch GCC (GNU
C Compliler) – trình biên dịch ngôn ngữ C tốt nhất hiện nay. Việc mở mã nguồn
đồng thời nâng cao rất nhiều chất lượng của chương trình ứng dụng: tất cả những
gì tốt nhất, những ý tưởng và cách giải quyết mới được phân phối rộng rãi ngay
lập tức, còn các lỗi sẽ được nhận ra và sửa nhanh chóng. Ở đây chúng ta gặp
lại cơ chế đào thải (hay tốt hơn là chọn lọc) tự nhiên như trong thuyết sinh học
của Darwin. Cơ chế này bị kìm nén trong thế giới chương trình ứng dụng thương
mại.
5
Người dịch: Bạn đọc cũng nên biết là sắp tới sẽ có phiên bản thứ 3 của GPL (GPLv3). Cùng với sự ra đời
của phiên bản thứ 3 này đã nảy ra rất nhiều tranh cãi xung quanh tính tự do của bản quyền. Tham gia vào tranh
cãi có cả người viết ra nhân Linux đầu tiên – Linus Torvalds.
6 HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối
Tuy nhiên bây giờ xin quay lại với lịch sử của Linux. Cần nói rằng Linus
Torvalds chỉ phát triển phần nhân (kernel) của hệ điều hành. Nhân này “đậu”
đúng vào miền “đất lành”, vì trong dự án GNU đã phát triển số lượng lớn các
tiện ích khác nhau. Nhưng để chuyển GNU thành một HĐH hoàn chỉnh thì chỉ
còn thiếu nhân. Dự án GNU cũng đã bắt đầu phát triển nhân cho riêng mình
(được gọi là Hurd), nhưng vì lý do nào đó đã bị chậm lại. Vì thế sự xuất hiện của
nhân Linux là rất đúng lúc. Nó đồng nghĩa với việc ra đời của một hệ điều hành
mới tự do phân phối cùng với mã nguồn mở. Stallman tất nhiên đã đúng khi đòi
hỏi hệ điều hành Linux phải được gọi là GNU/Linux. Nhưng đã thành lệ người
dùng thường sử dụng tên gọi của nhân làm tên gọi của hệ điều hành, và chúng
ta cũng làm như vậy trong cuốn sách này.
1.1.3 Đặc điểm chính của HĐH Linux
Do mã nguồn Linux phân phối tự do và miễn phí, nên ngay từ đầu đã có rất
nhiều nhà lập trình tham gia vào quá trình phát triển hệ thống. Nhờ đó đến thời
điểm hiện nay Linux là hệ điều hành hiện đại, bền vững và phát triển nhanh
nhất, hỗ trợ các công nghệ mới gần như ngay lập tức. Linux có tất cả các khả
năng, đặc trưng cho các hệ điều hành đầy đủ tính năng dòng UNIX. Xin đưa ra
đây danh sách ngắn gọn những khả năng này.
1. Nhiều tiến trình thật sự
Tất cả các tiến trình là độc lập, không một tiến trình nào được cản trở công
việc của tiến trình khác. Để làm được điều này nhân thực hiện chế độ phân
chia thời gian của bộ xử lý trung tâm, lần lượt chia cho mỗi tiến trình một
khoảng thời gian thực hiện. Cách này hoàn toàn khác với chế độ “nhiều tiến
trình đẩy nha” được thực hiện trong Windows 95, khi một tiến trình phải
nhường bộ xử lý cho các tiến trình khác (và có thể làm chậm trễ rất lâu việc
thực hiện).
2. Truy cập nhiều người dùng
Linux không chỉ là HĐH nhiều tiến trình, Linux hỗ trợ khả năng nhiều
người dùng làm việc cùng lúc. Khi này Linux có thể cung cấp tất cả các tài
nguyên hệ thống cho người dùng làm việc qua các terminal ở xa khác nhau.
3. Swap bộ nhớ lên đĩa
Swap bộ nhớ cho phép làm việc với Linux khi dung lượng bộ nhớ có hạn.
Nội dung của một số phần (trang) bộ nhớ được ghi lên vùng đĩa cứng xác
định từ trước. Vùng đĩa cứng này được coi là bộ nhớ phụ thêm vào. Việc này
có làm giảm tốc độ làm việc, nhưng cho phép chạy các chương trình cần bộ
nhớ dung lượng lớn mà thực tế không có trên máy tính.
4. Tổ chức bộ nhớ theo trang
Hệ thống bộ nhớ Linux được tổ chức ở dạng các trang với dung lượng 4K.
Nếu bộ nhớ đầy, thì HĐH sẽ tìm những trang bộ nhớ đã lâu không được sử
dụng để chuyển chúng từ bộ nhớ lên đĩa cứng. Nếu có trang nào đó trong
số những trang này lại trở thành cần thiết, thì Linux sẽ phục hồi chúng từ
đĩa cứng (vào bộ nhớ). Một số hệ thống Unix cũ và một số hệ thống hiện đại
1.1 Thế nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 7
(bao gồm cả Microsoft Windows) chuyển lên đĩa tất cả nội dung của bộ nhớ
thuộc về những ứng dụng không làm việc tại thời điểm hiện thời (tức là TẤT
CẢ các trang bộ nhớ thuộc về ứng dụng sẽ được lưu lên đĩa khi không đủ bộ
nhớ) và như vậy kém hiệu quả hơn.
5. Nạp môđun thực hiện “theo yêu cầu”
Nhân Linux hỗ trợ việc cung cấp các trang bộ nhớ theo yêu cầu, khi này
chỉ phần mã cần thiết của chương trình mới nằm trong bộ nhớ, còn những
phần mã không sử dụng tại thời điểm hiện tại thì nằm lại trên đĩa.
6. Cùng sử dụng chương trình
Nếu cần chạy một lúc nhiều bản sao của cùng một ứng dụng nào đó6 , thì
Linux chỉ nạp vào bộ nhớ một bản sao của mã chương trình và tất cả các
tiến trình giống nhau cùng sử dụng một mã này.
7. Thư viện chung
Thư viện – bộ các quá trình (thao tác) được chương trình dùng để làm
việc với dữ liệu. Có một số thư viện tiêu chuẩn được dùng cùng lúc cho vài
tiến trình. Trên các hệ thống cũ những thư viện đó nằm trong mỗi tập tin
chương trình, và thực hiện cùng lúc những chương trình này dẫn đến hao
hụt bộ nhớ không đáng có. Trên các hệ thống mới (bao gồm Linux) có hỗ trợ
làm việc với các thư viện động (dynamic) và tĩnh (static) được chia ra, và
như vậy cho phép giảm kích thước bộ nhớ bị ứng dụng chiếm.
8. Bộ đệm động của đĩa
Bộ đệm của đĩa đó là một phần bộ nhớ của hệ thống dùng làm nơi lưu
những dữ liệu thường dùng của đĩa, nhờ đó nâng cao rất nhiều tốc độ truy
cập tới những chương trình và tiến trình thường dùng. Người dùng MS-
DOS sẽ nhớ đến chương trình SmartDrive, chương trình này dự trữ một
phần bộ nhớ có kích thước xác định để làm bộ đệm cho đĩa. Linux sử dụng
hệ thống đệm linh động hơn: bộ nhớ được dự trữ cho đệm được tăng lên khi
bộ nhớ không được sử dụng, và sẽ giảm xuống khi hệ thống hay tiến trình
cần nhiều bộ nhớ hơn.
9. 100% tương ứng với tiêu chuẩn POSIX 1003.1. Hỗ trợ một phần các
khả năng của System V và BSD
POSIX 1003.1 (Portable Operating System Interface – giao diện của hệ
điều hành lưu động) đưa ra giao diện tiêu chuẩn cho các hệ thống Unix, đó
là một bộ các thủ tục ngôn ngữ C. Ngày nay giao diện này được tất cả các
hệ điều hành mới hỗ trợ. Microsoft Windows NT cũng hỗ trợ POSIX 1003.1.
Linux 100% tương ứng với tiêu chuẩn POSIX 1003.1. Thêm vào đó Linux
còn hỗ trợ các khả năng của System V và BSD để tăng tính tương thích.
10. System V IPC
Linux sử dụng công nghệ IPC (InterProcess Communication) để trao đổi
thông tin giữa các tiến trình, để sử dụng tín hiệu và bộ nhớ chung.
6
hoặc một người dùng chạy vài tiến trình giống nhau, hoặc nhiều người dùng chạy cùng một chương trình
8 HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối
11. Khả năng chạy chương trình của HĐH khác
Trong lịch sử Linux không phải là hệ điều hành đầu tiên. Người ta đã
viết ra hàng loạt các chương trình ứng dụng, trong đó có cả những chương
trình có ích và không đến nỗi tồi, cho các HĐH đã phát triển trước Linux,
bao gồm DOS, Windows, FreeBSD và OS/2. Để chạy những chương trình
như vậy dưới Linux đã phát triển các trình giả lập (emulator) cho DOS,
Windows 3.1, Windows 95 và Wine. Ngoài ra, còn có một loạt các chương
trình tạo máy ảo7 mã nguồn mở cũng như sản phẩm thương mại: qemu,
bochs, pearpc, vmware,. . . HĐH Linux còn có khả năng chạy chương trình
dành cho bộ xử lý Intel của các hệ thống Unix khác, nếu hệ thống đáp ứng
tiêu chuẩn iBCS2 (intel Binary Compatibility).
12. Hỗ trợ các định dạng hệ thống tập tin khác nhau
Linux hỗ trợ một số lượng lớn các định dạng hệ thống tập tin, bao gồm các
hệ thống tập tin DOS và OS/2, và cả các hệ thống tập tin mới, như reiserfs,
HFS,. . . . Trong khi đó hệ thống tập tin chính của Linux, được gọi là Second
Extended File System (ext2fs) và Third Extended File System (ext3fs) cho
phép sử dụng không gian đĩa một cách có hiệu quả.
13. Khả năng hỗ trợ mạng
Linux có thể gắn vào bất kỳ mạng nội bộ nào. Hỗ trợ tất cả các dịch vụ Unix,
bao gồm Networked File System (NFS), kết nối từ xa (telnet, rlogin, ssh),
làm việc trong các mạng TCP/IP, truy cập dial-up qua các giao thức SLIP
và PPP,v.v. . . Đồng thời có hỗ trợ dùng Linux là máy chủ hoặc máy khách
cho mạng khác, trong đó có chia sẻ (dùng chung, sharing) các tập tin và in
từ xa trong các mạng Macintosh, NetWare và Windows.
14. Làm việc trên các phần cứng khác nhau
Mặc dù đầu tiên HĐH Linux được phát triển cho máy tính cá nhân (PC)
trên nền tảng Intel 386/486, bây giờ nó có thể làm việc trên tất cả các bộ
vi xử lý Intel bắt đầu từ 386 và kết thúc là các hệ thống nhiều bộ xử lý
Pentium IV, bao gồm cả các bộ xử lý 64bit. Đồng thời Linux còn làm việc
trên rất nhiều bộ xử lý tương thích với Intel của các nhà sản xuất khác,
như AMD. Trong Internet còn có những thông báo nói rằng trên các bộ xử
lý Athlon và Duron của AMD Linux còn làm việc tốt hơn so với trên Intel.
Ngoài ra còn có phiên bản Linux cho các bộ xử lý khác bao gồm ARM, DEC
Alpha, SUN Sparc, M68000 (Atari và Amiga), MIPS, PowerPC và những
bộ xử lý khác8 . Xin được nói luôn là trong cuốn sách này chúng ta chỉ xem
xét trường hợp Linux cho các máy tính tương thích với IBM.
1.2 Bản phân phối Linux
Trong bất kỳ hệ điều hành nào cũng có thể chia ra 4 phần chính: nhân, cấu
trúc (hệ thống) tập tin, trình dịch lệnh người dùng và các tiện ích. Nhân đó là
7
cho phép sử dụng nhiều hệ điều hành trên một máy
8
Người dịch: bản phân phối Linux hỗ trợ nhiều bộ xử lý nhất cần phải kể đến Debian (http://www.
debian.org)
1.2 Bản phân phối Linux 9
thành phần chính, nòng cốt của HĐH, nó điều khiển các thiết bị phần cứng và
điều khiển việc thực hiện chương trình. Cấu trúc tập tin (hệ thống tập tin) – là
hệ thống lưu tập tin trên các thiết bị lưu. Trình dịch lệnh hay hệ vỏ (shell) – là
chương trình tổ chức giao tiếp giữa máy tính và người dùng. Và cuối cùng các
tiện ích – đó đơn giản là các chương trình riêng lẻ, nói chung không khác so với
những chương trình bình thường khác mà người dùng có thể chạy, nhưng có chức
năng chính là thực hiện các công việc dịch vụ (service).
Như đã nói ở trên, nếu chính xác thì từ “Linux” chỉ có nghĩa là nhân. Vì thế
khi nói về hệ điều hành nói chính xác hơn sẽ là “hệ điều hành dựa trên nhân
Linux”. Nhân của HĐH Linux hiện thời đang được phát triển dưới sự lãnh đạo
của Linus Torvalds và phân phối một cách tự do (với bản quyền GPL) giống như
một số lượng khổng lồ các chương trình ứng dụng và tiện ích khác. Một trong
những kết quả của việc phân phối tự do chương trình ứng dụng cho Linux đó là
có nhiều công ty cũng như nhóm các nhà phát triển độc lập đã phát hành ra các
bản Linux khác nhau được gọi là “bản phân phối Linux”.
Bản phân phối – đó là một bộ các chương trình ứng dụng bao gồm tất cả bốn
phần chính của HĐH, tức là nhân, hệ thống tập tin, hệ vỏ shell và các tiện ích,
đồng thời còn có thêm các chương trình cho công việc hàng ngày của người dùng.
Thông thường tất cả những chương trình nằm trong bản phân phối Linux đều
dùng bản quyền GPL. Rất có thể xuất hiện trong bạn đọc ý nghĩ rằng bất kỳ ai
cũng có khả năng cho ra bản phân phối Linux, hay nói đúng hơn là bất kỳ người
nào không lười sưu tập các chương trình tự do. Và suy nghĩ đó có phần nào đúng.
Tuy nhiên các nhà phát triển của một bản phân phối Linux cần tạo ra ít nhất
một chương trình cài đặt để đưa HĐH lên máy tính trống không chưa có HĐH
nào. Ngoài ra, cần tìm cách giải quyết sự phụ thuộc và mâu thuẫn giữa các gói
(và giữa các phiên bản của gói) chương trình. Và như chúng ta sẽ thấy ở sau đó
không phải là bài toán đơn giản.
Tuy vậy, trên thế giới đang có hàng trăm (hàng nghìn?) bản phân phối Linux
và mỗi ngày lại xuất hiện các bản mới. Có thể tìm thấy danh sách tương đối
đầy đủ cùng với đặc điểm ngắn gọn của mỗi bản phân phối trên http://www.
linuxhq.com (còn có một số bản phân phối khác tiếng Anh). Ngoài ra, trên
trang đó cũng như nhiều trang web khác còn có liên kết đến những danh sách
bản phân phối khác, vì thế nếu muốn có thể tìm thấy tất cả những gì có trên thế
giới (hầu hết những trang này dùng tiếng Anh và các bản phân phối Việt Nam ít
được nói đến).
Một vài tác giả đã thử phân loại các bản phân phối dựa trên những tiêu chí
khác nhau:
ˆ cấu trúc hệ thống tập tin
ˆ chương trình cài đặt
ˆ phương tiện dùng để cài đặt các gói chương trình
ˆ thành phần của các tiện ích và chương trình ứng dụng có trong bản phân
phối.
Mặc dù hầu hết các tác giả cho rằng sự khác nhau giữa các bản phân phối là
không cơ bản. Nhưng hiện nay có thể chia ít nhất 3 nhóm bản phân phối, mà đại
diện của mỗi nhóm là Red Hat, Slackware và Debian.
10 HĐH Linux: lịch sử và các bản phân phối
Vậy thì cần lựa chọn bản phân phối theo tiêu chuẩn nào? Theo ý kiến của tác
giả thì đối với người dùng Việt Nam có hai tiêu chuẩn: thứ nhất phải có giao diện
người dùng tiếng Việt và thứ hai phải có một nhóm các nhà phát triển hỗ trợ bản
phân phối này. Và tốt nhất nếu nhóm các nhà phát triển này nhận được nguồn
lợi từ sản phẩm Linux của mình, tức là làm việc như một công ty thương mại.
Thậm chí chỉ trong khoảng thời gian không lâu mà tôi sử dụng Linux (khoảng
5 năm) đã có nhiều bản phân phối Việt Nam cũng như nước ngoài đã chào tạm
biệt thế giới Linux vì nhóm hỗ trợ của chúng không thu được nhiều lợi nhuận và
sau đó một thời gian ngừng hỗ trợ tác phẩm của mình.
Đối với người dùng Linux Việt Nam hiện thời có hai lựa chọn: thứ nhất, sử
dụng các sản phẩm Linux tiếng Việt do một số người tự nguyện duy trì; thứ hai,
sử dụng các sản phẩm Linux lớn có hỗ trợ tiếng Việt. Chúng ta sẽ nói đến hai
sự lựa chọn này một cách kỹ càng hơn. Lựa chọn thứ nhất, theo ý kiến của tôi
không được ưu tiên ở đây. Lý do chính là chưa đạt được tiêu chuẩn thứ hai nêu
trên. Hiện thời có một bản phân phối như vậy: vnlinux-CD (cùng với một vài biến
thể) do anh Larry Nguyễn, một Việt kiều ở Mỹ duy trì. Lựa chọn thứ hai đó là sử
dụng các bản phân phối hỗ trợ tiếng Việt tốt như Debian, Ubuntu và Mandriva,
openSuSE cũng đang dần dần hỗ trợ tiếng Việt (http://vi.opensuse.org).
Lựa chọn thứ hai này được ưu tiên vì:
ˆ chúng có hỗ trợ tiếng Việt và càng ngày càng hoàn thiện
ˆ chúng có trình cài đặt tốt, hỗ trợ nhiều phần cứng khác nhau
ˆ có thể cài đặt thêm các phần mềm khác một cách dễ dàng phần lớn chương
trình đã được biên dịch sẵn cho mọi yêu cầu của người dùng
ˆ những bản phân phối này được một nhóm các nhà phát triển duy trì, cập
nhật thường xuyên thông thường là theo một lịch định sẵn. Ngoài ra còn
đảm bảo là bạn sẽ nhận được phiên bản mới của nó trong tương lai. Không
sợ trường hợp “đem con bỏ chợ”.
Để kết thúc câu chuyện về lựa chọn bản phân phối Linux cần nói thêm là gần
đây bác Nguyễn Đại Quý (http://vnoss.org) đã cho ra đời một bản phân phối
mới hướng về người dùng Việt Nam – FCxVnOSS. Bản phân phối này dựa trên
nền tảng của FC cộng thêm giao diện tiếng Việt và một số ứng dụng “mang tính
Việt Nam” như chương trình gõ tiếng Việt, từ điển tiếng Việt,. . .
Cần nói vài lời về đánh số phiên bản. Cần phân biệt số phiên bản của bản
phân phối và số phiên bản của nhân. Khi nói đến phiên bản của Linux thường
có ý là phiên bản nhân (vì một hệ điều hành là Linux chỉ khi nó sử dụng nhân
Linux). Vì Linus Torvalds tiếp tục điều hành việc phát triển nhân, nên phiên
bản của nhân tăng lên theo thứ tự, chứ không phân nhánh và nhân lên giống
như trường hợp bản phân phối.
Phiên bản nhân Linux thường được ký hiệu bằng ba số9 , phân cách nhau bởi
dấu chấm. Ví dụ, bản phân phối openSuSE Linux 10.1 được dựa trên nhân phiên
bản 2.6.16.13, tức là Linux phiên bản 2.6.16.13. Phiên bản nhân với số thứ hai
9
Người dịch: Điều này chỉ đúng với các phiên bản nhân trước 2.6. Từ 2.6 trở đi Linus và các nhà phát triển
khác thử nghiệm dùng bốn số.
1.3 Yêu cầu đối với máy tính 11
lẻ (ví dụ, 2.5.0) thường không được sử dụng để tạo các bản phân phối, vì đó là
phiên bản thử nghiệm (chỉ dành cho phát triển). Chúng được dành cho những
người tình nguyện có mong muốn thử nghiệm để tìm ra các lỗi. Tất nhiên phiên
bản như vậy có thể làm việc, nhưng không bền vững. Phiên bản với số thứ hai
chẵn (ví dụ 2.6.16.13) được coi là làm việc ổn định. Tất nhiên là bạn có thể cài
đặt bất kỳ phiên bản nào, nhưng đối với người dùng mới thì nên chọn phiên bản
nhân với số thứ hai trong phiên bản là chẵn. Nếu cài đặt một bản phân phối đầy
đủ thì đương nhiên lựa chọn nhân đã được các nhà phát triển làm giùm bạn đọc,
nhưng cần biết cách đánh số phiên bản nếu khi nào đó bạn muốn cập nhật nhân
Linux của mình.
1.3 Yêu cầu đối với máy tính
Tôi đã đọc ở đâu đó nói rằng có những phiên bản Linux đặc biệt, làm việc thậm
chí trên bộ xử lý 8086 với 512Kbyte bộ nhớ, còn phiên bản đặc biệt có thể chạy từ
một hoặc hai đĩa mềm không cần đĩa cứng thì tôi đã gặp.
Vì thế nếu bạn có một cái máy tính cũ, trên đó không thể chạy nổi Windows,
thì có thể sử dụng nó để học Linux và rất có thể sẽ ngạc nhiên về khả năng của
HĐH này. Nhưng trong cuốn sách này chúng ta sẽ không xem xét những trường
hợp đặc biệt như vậy. Vì HĐH Linux sử dụng chế độ bảo vệ của bộ vi xử lý, nên
để cài đặt HĐH này cần ít nhất là một máy tính có bộ xử lý 386. Theo các nguồn
thông tin khác nhau thì tất cả các biến thể đều dùng tốt: SX, DX v.v. . . Xin đừng
lo lắng, những máy tính sản xuất gần đây đáp ứng được toàn bộ những yêu cầu
đã đưa ra và sẽ đưa ra dưới đây. Yêu cầu đối với phần cứng của hệ thống muốn
cài đặt Linux còn được xác định bởi lựa chọn phần mềm của người dùng (và tức
là sẽ phụ thuộc vào phiên bản của các phần mềm và ít nhiều vào bản phân phối).
Bảng 1.1 dưới đây sẽ đưa ra một vài con số chỉ với mục đích giúp bạn đọc làm
quen, những con số này là không chính xác10 nhưng không khác biệt nhiều giữa
các bản Linux khác nhau.
Bảng 1.1: Yêu cầu đối với phần cứng
Mong muốn của người dùng Yêu cầu, MB
Bộ nhớ Đĩa cứng
Yêu cầu nhỏ nhất: chỉ làm việc trong giao diện văn 8 200
bản với dòng lệnh của shell, có đủ một số ứng dụng
người dùng như vim, emacs,. . .
Dùng được giao diện đồ hoạ X Window cùng với một 32 400
số trình quản lý cửa sổ nhỏ nhẹ như icewm, fluxbox,
windowmaker.
Dùng môi trường làm việc đồ hoạ KDE. 128 1000
Chạy các ứng dụng cần nhiều bộ nhớ (như GIMP, các 256 1500
ứng dụng nằm trong KOffice, OpenOffice.org).
Như vậy Linux có một ưu điểm lớn đó là khả năng làm việc thậm chí trên
10
Người dịch: bản gốc đưa ra một bản đã quá cũ, tôi xin đưa ra một bản mới dựa trên cơ sở của openSuSE
10.1.