Tóm tắt luận án tiến sĩ khoa học giáo dục phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho sinh viên đại học kĩ thuật thông qua dạy học hóa học hữu cơ

  • 29 trang
  • file .pdf
1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
************
ĐINH THỊ HỒNG MINH
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỘC LẬP
SÁNG TẠO CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC
KĨ THUẬT THÔNG
QUA DẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ
Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ mô n Hóa học
Mã số: 62.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
2
HÀ NỘI, 2013
3
Công trình được hoàn thành tại
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. PHẠM VĂN HOAN
2. TS. CAO THỊ THẶNG
Phản biện 1: PGS.TS. Đặng Ngọc Quang, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội
Phản biện 2: TS. Đào Thị Việt Anh , Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2
Phản b iện 3: TS. Hoàng Thị Chiên, Đại học Thái Nguyên
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp
tại:
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Vào hồi……giờ……ngày……tháng…….năm……..
Có thể tìm hiểu luận án tại thư việ n:
Thư viện Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Thư viện Quốc gia Việt Nam
4
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Đất nước ta đang trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, để nâng cao
năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi nền giáo dục Đại học
(ĐH) nước ta phải đổi mới mạnh mẽ để nâng cao chất lượng đào tạo, nhằm
cung cấp cho nền kinh tế nguồn nhân lực có đủ trình độ và năng lực vận hành
nền kinh tế trong mọi lĩnh vực. Điều này cũng có nghĩa là các trường ĐH phải
từng bước chuyển mình để trở thành nơi phát triển cho người học những năng
lực cần thiết, giúp người học có khả năng hành động sáng tạo và độc lập , có
khả năng tự học, tự tìm kiếm thông tin, xử lý thông tin để trở thành những
người lao động có trí thức đáp ứng yêu cầu của xã hội, thích ứng được với
môi trường sống luôn luôn biến động và tự tin hội nhập quốc tế.
Báo cáo chính trị của Đảng tại Đại hội XI ghi rõ: “ Đổi mới căn bản và
toàn diện về giáo dục, đào tạo,...Đổi mới chương trình, nội dung, phương
pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra..., nâng cao chất lượng giáo dục
toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lí tưởng..., đạo đức, lối sống, năng lực
sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã
hội”. Do đó, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nói chung, chất lượng
giảng dạy cao đẳng (CĐ) và ĐH chính quy nói riêng là vấn đề mang tính cấp
thiết, là giải pháp quan trọng nhất để nền giáo dục ở nước ta trong giai đ oạn
đầu thế kỷ 21 có thể tiến kịp với sự phát triển của khoa học trên thế giới, đáp
ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay.
Luật Giáo dục của Việt Nam, phần mục tiêu giáo dục ĐH ghi rõ: “ Mục
tiêu của giáo dục đại học là đào tạo người học có phẩm ch ất chính trị, đạo
đức, có ý thức phục vụ nhân dân, có kiến thức và năng lực thực hành nghề
nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo, có sức khoẻ đáp yêu cầu xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc…”
Trong thời đại ngày nay, khi nhận thức của con người đạt đến một trình
độ cao hơn, thì năng lực tư duy không còn giữ nguyên ý nghĩa mà cần trở
thành năng lực hành động . Bởi lẽ người ta không chỉ tư duy để có những khái
niệm về thế giới, mà còn sáng tạo nhằm thay đổi thế giới, làm cho thế giới
ngày càng tốt đẹp hơn. Tầm quan tr ọng của sự sáng tạo vẫn tăng lên hàng
năm ở mọi thành phần xã hội như là một kết quả phản hồi từ cuộc sống trong
thế giới và môi trường kinh doanh sôi động. Mọi lúc mọi nơi đều khuyến
khích sáng tạo. Hãng kinh doanh tìm hiểu những cải tiến cho các sản phẩm
mới và các chiến dịch Market ing đầy tính sáng tạo; Các nhà khoa học tìm
kiếm các phương thức sáng tạo để thực hiện những giải pháp công nghệ; còn
cộng đồng và gia đình thì tìm các phương pháp (PP) sáng tạo để tạo ra chất
lượng mới của cuộc sống,...
Việc áp dụng các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực trong dạy học
(DH) môn Hóa học kết hợp sử dụng các thiết bị dạy học (TBDH) có vai trò
quan trọng để phát triển năng lực độc lập, sáng tạo của sinh viên (SV).
Hóa học là một trong những môn học thuộc nhóm môn Khoa học tự
nhiên có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục ĐH trong
5
đó có phát triển năng lực của SV, giúp SV có khả năng làm việc độc lập sáng
tạo và giải quyết những vấn đề thuộc chuyên ngành được đào tạo. Chương
trình Hoá hữu cơ ở tr ường ĐH kĩ thuật có nhiều nội dung có thể áp dụng các
PPDH tích cực để phát triển năng lực độc lập sáng tạo có hiệu quả.
Qua kết quả điều tra thực tế, cho thấy rằng việc áp dụng PPDH tích cực
trong DH môn Hoá học hữu cơ ở trường ĐH còn hạn chế. Thông thườ ng, các
GV chỉ sử dụng PP thuyết trình là chủ yếu, SV nghe, ghi... nên chưa phát huy
được tính tích cực, chủ động của SV . Một số ít GV đã áp dụng PPDH tích cực
nhưng chưa hướng tới phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV .
Do đó đề tài “Phát triển năng lực độc lập sáng tạo của SV ĐH kĩ thuật
thông qua dạy học Hoá học hữu cơ ” mang tính cấp thiết, có ý nghĩa về mặt lý
luận và thực tiễn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục ĐH.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu một số biện pháp vận dụng PPDH tích cực trong DH môn
Hoá học hữu cơ nhằm phát triển năng lực độc lập sáng tạo của SV, góp phần
thiết thực nâng cao chất lượng DH hoá học nói riêng và nâng cao hiệu quả
đào tạo ở trường ĐH kĩ thuật nói chung.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề phát triển năng lực độc
lập sáng tạo cho SV ĐH kĩ thuật.
3.2. Nghiên cứu đề xuất định hướng, nguyên tắc và một số biện pháp phát
triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV ĐH kĩ thuật.
3.3. Thực nghiệm sư phạm (TNSP) nhằm xác định hiệu quả và tính khả thi
của các biện pháp đã đề xuất.
4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
4.1. Khách thể nghiên cứu: Quá trình DH môn Hóa học hữu cơ ở trường ĐH
kĩ thuật.
4.2. Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp nhằm phát triển năng lực độc lập
sáng tạo của SV thông qua DH môn Hóa học hữu cơ ở trường ĐH kĩ thuật,
góp phần nâng cao chất lượng DH ở bậc ĐH hiện nay.
5. Giả thuyết khoa học
Nếu sử dụng có hiệu quả một số PPDH tích cực chủ yếu : PPDH theo
hợp đồng (HĐ), PPDH theo dự án (DA), PPDH theo Spickler, kĩ thuật sơ đồ
tư duy (SĐTD),.... kết hợp với một số PPDH phù hợp khác có sự hỗ trợ của
các TBDH (máy tính, đĩa hình, dụng cụ hóa chất, máy ảnh, ....) trong DH môn
Hóa học hữu cơ thì sẽ phát triển được năng lực độc lập sáng tạo của SV ĐH
kĩ thuật.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phạm vi nghiên cứu
Phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV ĐH kĩ thuật ngành Hóa và
ngành Y Dược thông qua DH môn Hóa học hữu cơ.
6.2. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lí luận:
6
+ Các vấn đề có liên quan đến năng lực độc lập sáng tạo và phát triể n
năng lực độc lập sáng tạo.
+ Một số PPDH tích cực và sử dụng TBDH theo hướng tích cực.
- Nghiên cứu thực tiễn:
+ Điều tra thực trạng việc sử dụng PPDH tích cực trong DH môn Hoá
học hữu cơ ở trường ĐH kĩ thuật (ĐH kỹ thuật ngành Hóa và ngành Y Dược)
hiện nay.
+ Chương trình Hoá học hữu cơ trường ĐH kĩ thuật (ĐH kĩ thuật ngành
Hóa và ngành Y Dược).
+ TNSP về các biện pháp phát triển năng lực độc lập sáng tạo đã đề
xuất.
- Phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả TNSP.
7. Những đóng góp mới của luận án
Có đóng góp mới về lí luận và thực tiễn, cụ thể là:
- Đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận làm cơ sở phát
triển năng lực độc lập sáng tạo: các khái niệm năng lực, sáng tạo, tư duy sáng
tạo, tính độc lập, năng lực độc lập sáng tạo của SV, một số biểu hiện của năng
lực độc lập sáng tạo và cách kiểm tra đánh giá năng lực của SV, một số PPDH
tích cực góp phần phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV như: PPDH
theo HĐ, PPDH theo DA, PPDH theo Spickler, kĩ thuật SĐTD, sử dụng thiết
bị DH theo hướng DH tích cực .
- Đã tiến hành điều tra và làm rõ thực trạng của việc sử dụng PPDH
tích cực cũng như vấn đề phát triển năng lực độc lập sáng tạo ở một số trường
ĐH kĩ thuật. So sánh nội dung Hóa học hữu cơ ở trường ĐH kĩ thuật với
trường phổ thông để thấy được sự giống nhau và khác nhau về mức độ nội
dung giữa các trường, làm rõ đặc điểm của SV các trường ĐH kĩ thuật.
- Đã có đ ề xuất mới về phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV ĐH
kĩ thuật: Xác định một số biểu hiện năng lực độc lập sáng tạo của SV ĐH kĩ
thuật; Thiết kế bộ công c ụ đánh giá năng lực độc lập sáng tạo cho SV ĐH kĩ
thuật; Đề xuất định hướng, nguyên tắc phát triển năng lực độc lập sáng tạo
cho SV ĐH kĩ thuật; Đề xuất 4 biện pháp phát triển năng lực độc lập sáng tạo
củ a SV ngành kỹ thuật thông qua dạy môn Hóa học hữu cơ:
Biện pháp 1: Sử dụng PPDH theo HĐ
Biện pháp 2: Sử dụng PPDH theo DA
Biện pháp 3: Sử dụng PP dạy thực hành hoá học theo Spickler
Biện pháp 4: Sử dụng kĩ thuật SĐTD
- Lựa chọn nội dung và thiết kế các giáo án minh họa cho các biện pháp
trên. Kết quả TNSP chứng tỏ việc áp dụng các biện pháp để phát triển năng
lực độc lập sáng tạo của SV ĐH ngành kĩ thuật là khả thi và hiệu quả.
8. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài l iệu tham khảo và phụ lục, nội dung
luận án gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề phát triển năng lực độc
lập sáng tạo cho SV ĐH kĩ thuật (47 trang)
7
Chương 2: Một số biện pháp phát triển năng lực độ c sáng tạo cho SV ĐH
kĩ thuật thông qua DH Hóa học hữu cơ ( 74 trang)
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm (35 trang)
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ L Í LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
ĐỘC LẬP SÁNG TẠO CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC KĨ THUẬT
1.1. Khái niệm về năng lực , năng lực nghề nghiệp, sáng tạo, tư duy sáng
tạo, tính độc lập
1.1.1. Năng lực và năng lực nghề nghiệp
Khái niệm nă ng lực có nguồn gốc tiếng Latinh “ competentia”. Ngày nay
khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách khác nhau.
Năng lực là một tập hợp các kiến thức, kĩ năng và t hái độ phù hợp với
một hoạt động thực tiễn; Năng lực là những kĩ năng kĩ xảo học được hoặc sẵn
có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng
về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một
cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt .
Trong luận án này chúng tôi sử dụng quan niệm: “Năng lực là khả năng
thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm các hành động, giải quyết các
nhiệm vụ, vấn đề thuộc lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong
những tình huống khác nhau trên cơ sở kết hợp sự hiểu biết, kĩ năng, kĩ
xảo và kinh nghiệm.
Năng lực nghề nghiệp là sự tương ứng giữa những đặc điểm tâm lý và
sinh lý của con người với những yêu cầu do nghề nghiệp đặt ra. Năng lực
nghề nghiệp vốn không có sẵn trong con người, không phải là những phẩm chất
bẩm sinh. Nó hình thành và phát triển qua hoạt động học tập và lao động. Trong
quá trình làm việc, năng lực này tiếp tục được phát triển hoàn thiện. Học hỏi và
lao động không mệt mỏi là con đường ph át triển năng lực nghề nghiệp.
1.1.2. Sáng tạo
Có rất nhiều quan niệm về sáng tạo, nhưng có thể thấy dù phát biểu dưới
các góc độ khác nhau, nhưng điểm chung của các nhà khoa học thì “ sáng tạo
là một tiến trình phát kiến ra các ý tưởng , giải pháp, quan niệm mới, độc
đáo, hữu ích phù hợp với hoàn cảnh”.
1.1.3. Tư duy sáng tạo
1.3.1.1. Quan niệm về tư duy sáng tạo
Có rất nhiều quan niệm về tư duy sáng tạo, dù phát biểu dưới góc độ nào
thì điểm chung của các tác giả đều nhấn mạnh đến vai trò của tư duy độc l ập
trong việc đề xuất những quan niệm mới, những giải pháp mới hiệu quả.
Trong luận án này chúng tôi quan niệm: Tư duy sáng tạo là quá trình
nhận thức không theo đường mòn, đưa ra cách nhận thức mới, PP hành
động mới,...có hiệu quả cao trong giải quyết vấn đề học tập cũng như
thực tiễn đời sống nhằm đạt được mục đích đặt ra.
1.3.1.2. Các đặc điểm và biểu hiện của tư duy sáng tạo
1.2. Năng lực độc lập sáng tạo của sinh viên
1.2.1. Khái niệm
8
Quá trình sáng tạo của con người thường bắt đầu từ một ý tưởng mới , bắt
nguồn từ tư duy sáng tạo của con người. Theo các nhà tâm lí học, năng lực
độc lập sáng tạo biểu hiện rõ nét nhất ở khả năng tư duy sáng tạo, là đỉnh cao
nhất của các quá trình hoạt động trí tuệ của con người.
1.2.2. Đặc điểm của người có năng lực độc lập sáng tạo
1.2.3. Biểu hiện của năng lực độc lập sáng tạo
Tổng hợp kết quả nghiên cứu về biểu hiện của năng lực độc lập sáng tạo
của một số tác giả như sau:
Tác giả Nguyễn Thị Hồng Gấm đã đưa ra một số biểu hiện năng lực
sáng tạo của SV sư phạm thông qua DH học phần Lí luận DH và Hóa học vô
cơ ở CĐ sư phạm là:
- Đề xuất cách giải quyết mới, ngắn gọn hơn đối với một vấn đề quen
thuộc.
- Tự lập kế hoạch, tự thực hiện kế hoạch để đạt được kết quả với những
bài tập, nhiệm vụ xác định.
- Phát triển nhiều ý tưởng từ một vấn đề, đề xuất nhiều PP (cách giải)
khác nhau.
- Vận dụng kiến thức kĩ năng đã biết vào thực tế để đề xuất phương án
giải quyết vấn đề trong thực tiễn.
- Bổ sung, thiết kế lại mô hình thí nghiệm, đồ dùng DH ban đầu thành
một mô hình mới hợp l ý hơn.
- Tận dụng những cái có trong thực tế để thay thế tạo ra cái mới mà vẫn
đảm bảo yêu cầu, đạt kết quả tốt.
- Phát hiện, phân tích đề ra giả thuyết và đánh giá đúng vấn đề.
- Đề xuất và thực hiện cách làm mới không theo đường mòn, không theo
những quy tắc đã có.
Tác giả Trần Thị Thu Huệ đã đề xuất một số biểu hiện năng lực sáng
tạo của học sinh THPT thông qua DH Hóa học vô cơ là:
- Biết phát hiện vấn đề, tìm phương án giải quyết vấn đề.
- Lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch để đạt kết quả.
- Đề xuất cách thực hiện nhanh và hiệu quả.
- Đề xuất phương án giải quyết theo cách của riêng mình.
- Đề xuất nhiều phương án giải quyết khác nhau.
- Biết thu thập xử lý thông tin, báo cáo kết quả một vấn đề cần tìm hiểu.
- Biết cách cải tiến cách làm cũ.
- Biết dự đoán kết quả, kiểm tra và kết luận.
- Tạo ra sản phẩm mới, ý tưởng mới.
- Biết tự đánh giá và đánh giá kết quả, sản phẩm khác và đề xuất hướng
hoàn thiện.
1.2.4. Kiểm tra đánh giá năng lực
1.2.4.1. Tại sao phải đánh giá năng lực
1.2.4.2. Một số hình thức đánh giá năng lực
9
Đánh giá qua quan sát, đánh giá qua hồ sơ học tập, đánh giá qua các bài
xêmina, đánh giá qua sản phẩm (bài tập nghiên cứu), đánh giá qua bài kiểm
tra, đánh giá thông qua việc nhìn lại quá trình và đánh giá đồng đẳng.
1.3. Một số kết quả nghiên cứu ở trong và ngoài nước có liên quan đến
việc phát triển năng lực độc lập sáng tạo thông qua dạy học hóa học
Vào những năm 70 của thế kỷ XX, các nhà Giáo dục học Xô Viết bắt
đầu quan tâm và đã đề cập đến vấn đề rèn luyện tư duy sáng tạ o cho HS trong
nhà trường. Đến năm 1996, Howard Gardner, giáo sư tâm lý học của ĐH
Harvard (Mỹ) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bẩy mặt
biểu hiện của trí tuệ con người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không
gian, hình thể, giao cảm v à nội cảm. Năm 2010, nghiên cứu của Học viện Công
nghệ và tài nguyên Khoa học, Đại học Chế tạo Sơn Đông, Trung Quốc đã đề cập
đến việc bồi dưỡng năng lực luyện tập, năng lực tự tìm tòi đọc tài liệu, năng lực
nghiên cứu của SV. Nhóm nghiên cứu gồm: TS. Cao Thị Thặng, GS.TSKH.
Nguyễn Cương và các nghiên cứu sinh Trần Thị Thu Huệ và Nguyễn Thị
Hồng Gấm đã có một số kết quả nghiên cứu về phát triển năng lực cho HS
phổ thông và SV sư phạm. Cho đến nay chưa có đề tài nào nghiên cứu một
cách hệ thống về vấn đề phá t triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV thông
qua sử dụng PPDH tích cực và TBDH trong DH môn Hoá hữu cơ ở trường
ĐH kĩ thuật ngành Hóa và ngành Y Dược.
1.4. Một số phương pháp dạy học tích cực có thể áp dụng dạy học Hóa học
Hữu cơ ở trường Đại học kĩ thuậ t
1.4.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Đại học
Hiện nay vấn đề đổi mới PPDH đang được ngành giáo dục rất quan
tâm. Đặc biệt, trong xu thế hội nhập, mở cửa giao lưu với thế giới, vấn đề đào
tạo nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu xã hội là một nhiệm vụ nặng nề của
ngành giáo dục nói chung và của các trường ĐH nói riêng.
Nghị quyết số 14/2005/NQ-CP của Chính phủ ngày 02 tháng 11 năm
2005 “Về đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn
2006-2020” đã xác định: “ Triển khai đổi mới phư ơng pháp đào tạo theo 3
tiêu chí: trang bị cách học; phát huy tính chủ động của người học; sử dụng
CNTT và truyền thông trong hoạt động dạy và học. Khai thác các nguồn tư
liệu giáo dục mở và nguồn tư liệu trên mạng Internet. Lựa chọn, sử dụng các
chương trình, giáo trình tiên tiến của các nước ”.
Để đổi mới PPDH ở ĐH, trước hết phải đổi mới nội dung chương trình,
PP dạy, PP học theo mục tiêu đào tạo ở trường ĐH. Đổi mới việc kiểm tra
đánh giá theo mục tiêu đào tạo của từng môn học. Ngoài ra cần phải tổ chức
cho các GV nghiên cứu đổi mới PP dạy và học, nghiên cứu cải tiến công tác
quản lí, trong đó quan trọng là bồi dưỡng nhận thức và tri thức về PPDH ở
trường ĐH.
1.4.2. Những dấu hiệu đặc trưng của các phương pháp tích cực
Có bốn dấu hiệu đặc trưng cơ bản để phân biệt với PP thụ động:
- DH thông qua tổ chức các hoạt động học tập của SV
- DH chú trọng rèn luyện PP tự học
10
- Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học nhóm
- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò
1.4.3. Một số phương pháp/kĩ thuật dạy học tích cực có thể áp dụng ở
trường Đại học
1.4.3.1. Phương pháp xêmina
1.4.3.2. Dạy học theo dự án (Project Based Learning)
1.4.3.3. Dạy học theo hợp đồng
1.4.3.4. Phương pháp dạy học thực hành theo Spickler
1.4.3.5. Kĩ thuật sơ đồ tư duy (Mind Map)
1.5. Sử dụng thiết bị để dạy học hóa học theo hướng tích cực
1.5.1. Thiết bị dạy học là nguồn cung cấp kiến thức
1.5.2. Sử dụng thí nghiệm hoá học trong dạy học tích cực
1.6. Sử dụng bài tập hóa học theo hướng dạy học tích cực
1.7. Thực trạng dạy học Hóa học hữu cơ ở một số trường Đại học ngành
kĩ thuật
1.7.1. Khảo sát thực trạng áp dụng phương pháp dạy học tích cực
Chúng tôi lập phiếu điều tra và phỏng vấn 32 GV dạy môn hóa hữu cơ
tại các trường ĐH kĩ thuật: ĐH Công nghiệp Hà Nội, ĐH Công nghiệp Việt
Trì, ĐH Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Học viện Y Dược học cổ
truyền Việt Nam, Học viện Quân y , ĐH Y khoa Vinh. Đồng thời điều tra 758
SV ĐH kĩ thuật.
Kết quả điều tra thực trạng việc dạy và học của GV, SV cho thấy:
Vấn đề áp dụng các PPDH tích cực của GV như sau: nhiều GV chưa
được bồi dưỡng về PPDH tích cực nên việc đọc tài liệu áp dụng còn hạn chế,
chưa phát huy được những mặt mạnh của các PP này. Hiện nay các GV mới
chỉ biết áp dụng để đổi mới PPDH nói chung; còn việc phát triển năng lực độc
lập sáng tạo thông qua DH Hóa hữu cơ thì các GV còn chưa được biết đến.
Phần lớn các GV vẫn dạy theo PP thuyết trình, hướng dẫn SV tự đọc tài
liệu. Cách dạy này , khiến cho các SV thụ động, chấp nhận, làm thui chột ý
thức chủ động, tích cực và sáng tạo của SV. Vì vậy nhiều SV không còn cảm
thấy hứng thú học tập.
1.7.2. Chương trình Hóa học hữu cơ ở các trường Đại học ngành kĩ thuật
1.7.2.1. Nội dung chương trình Hoá học hữu cơ Đại học kĩ thuật ngành
Hoá
1.7.2.2. Nội dung chương tr ình Hoá học hữu cơ Đại học kĩ thuật ngành Y
Dược
1.7.3. Đặc điểm của sinh viên trường Đại học kĩ thuật
SV trường ĐH kĩ thuật đều có kiến thức kỹ năng hóa học phổ thông khá
tốt vì môn Hóa học trong đó có Hóa học hữu cơ là một trong 3 môn thi tuyển
sinh ĐH ở khối A và B. Do đó đây là điều kiện tốt để phát triển năng lực độc
lập sáng tạo cho SV trong DH Hóa hữu cơ ở trường ĐH Kĩ thuật.
Sau 12 năm học phổ thông, tư duy của SV ĐH kĩ thuật đã được phát triển
nhất là tư duy logic, tư duy khái niệm, khả năng là m việc độc lập cao hơn.
11
Ở trường ĐH kĩ thuật, SV đã có mục đích, động cơ học tập rõ ràng để trở
thành kỹ sư hoặc bác sĩ, dược sĩ. Đây là quá trình đào tạo nghề nghiệp nên SV
hiểu rõ sự cần thiết phải đổi mới PP học, cách học để trở thành người lao
động mới, năng động, sáng tạo có năng lực nghề nghiệp rõ ràng đáp ứng yêu
cầu của xã hội.
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Trong chương 1 đã trình bày một số nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực
tiễn của đề tài bao gồm những nội dung chính sau:
Đã hệ thống hóa làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận liên quan đến việc
phát triển năng lực độc lập sáng tạo của SV ĐH kĩ thuật: năng lực - năng lực
nghề nghiệp, sáng tạo, tư duy sáng tạo, tính độc lập, năng lực độc lập sáng
tạo. Biểu hiện của năng lực độc lập sáng tạo và cách kiểm tra đánh giá. Một
số PPDH tích cực có thể vận dụng để phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho
SV. Đã tiến hành nghiên cứu nội dung chương trình Hóa học hữu c ơ ở trường
ĐH kĩ thuật Hóa và ngành Y Dược.
- Đã điều tra thực trạng sử dụng PPDH tích cực trong DH Hóa học hữu
cơ ở trường ĐH ngành kĩ thuật.
- Đã nghiên cứu đặc điểm tâm sinh lý, năng lực học hóa học của SV ĐH
kĩ thuật. Đó là cơ sở lý luận và thực tiễn làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất
biện pháp phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV trong DH Hóa học hữu
cơ ở các trường ĐH kĩ thuật.
CHƯƠNG 2
MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỘC LẬP
SÁNG TẠO CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC KỸ THU ẬT THÔNG QUA
DẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ
2.1. Biểu hiện năng lực độc lập sáng tạo của sinh viên Đại học kĩ thuật
Để phát triển và đ ánh giá năng lực độc lập sáng tạo cần phải xác định
được những biểu hiện cụ thể.
Sau khi nghiên cứu khái niệm về năng lực độc lập sáng tạo và xuất phát
từ thực tiễn DH, chúng tôi xác định một số biểu hiện năng lực độc lập sáng
tạo của SV ĐH kĩ thuật là:
1- Biết đề xuất, lựa chọn sử dụng một cách độc lập, hiệu quả các
nguồn tài liệu, thiết bị học tập, thời gian,.. tạo ra sản phẩm mới.
2- Cá nhân hoặc nhóm SV tự đề xuất cách làm riêng.
3- Biết đề xuất ý tưởng mới , cách làm mới trong các hoạt động học tập.
4- Biết lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch nhiệm vụ được giao một cách
khoa học.
5- Biết đề xuất nhiều cách làm khác nhau để thực hiện một nhiệm vụ .
Biết lựa chọn phù hợp với điều kiện hoàn cảnh thực tế .
6- Biết đánh giá và tự đánh giá kết quả công việc của cá nhân và nhóm.
Biết tranh luận, phản bác và bảo vệ ý kiến cúa cá nhân hoặc nhóm.
7- Biết đề xuất câu hỏi cho một vấn đề nghiên cứu.
8- Biết đề xuất thí nghiệm để kiểm chứng giả thuyết, trả lời cho câu hỏi
nghiên cứu,…
12
9- Biết dự đoán, kiểm tra và kết luận về vấn đề đã nêu ra.
Thực tế cho thấy không phải các hoạt động độc lập sáng tạo nào của SV
cũng có đầy đủ các biểu hiện trên mà cũng có thể chỉ có một vài biểu hiện .
2.2. Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của sinh viên
Đại học kĩ thuật thông qua dạy học Hoá học hữu cơ
2.2.1. Yêu cầu bộ công cụ đánh giá năng lực
2.2.2. Thiết kế bộ công cụ đánh giá cụ thể
2.2.2.1. Thiết kế bảng kiểm quan sát
2.2.2.2. Thiết kế phiếu hỏi
2.2.2.3. Thiết kế phiếu đánh giá sản phẩm của sinh viên
2.2.2.4. Thiết kế câu hỏi và bài tập Hóa học hữu cơ nhằm đánh giá năng
lực độc lập sáng tạo của SV.
Một số dạng bài để đánh giá năng lực độc lập sáng tạo cho SV như sau:
Dạng 1: Đề xuất cách làm khác
Dạng 2: Nêu các phương án và lựa chọn phương án khả thi trong
một tình huống cụ thể.
Dạng 3: Đề xuất lựa chọn của nhóm theo cách riêng
Dạng 4: Tính toán để xác định công thức phân tử , viết các CTCT
có thể có và dự đoán tính chấ t cơ bản của mỗi chất tương ứng
Dạng 5: Đề xuất quy trình thực hiện và lựa chọn phươ ng án tối ưu
Dạng 6: Thiết kế sơ đồ tư duy
Dạng 7: Đề xuất câu hỏi nghiên cứu
Dạng 8: Dự đoán tính chất. Đề xuất các thí nghiệm để kiểm tra và
kết luận về tính chất của một hợp chất hữu cơ cụ thể
2.3. Định hướng và nguyên tắc đề xuất các biện pháp phát triển năng lực
độc lập sáng tạo cho sinh viên Đại học kĩ thuật thông qua dạy học Hoá
học hữu cơ
2.3.1. Định hướng phát triển năng lực độc lập sáng tạo
2.3.1.1. Tạo điều kiện cho SV tự mình lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch
đề ra theo điều kiện của cá nhân và nhóm
2.3.1.2. Thiết kế các bài tập/nhiệm vụ đa dạng (bài tập/nhiệm vụ bắt buộc
và bài tập/nhiệm vụ tự chọn, bài tập mở và bài tập đóng, bài tập có hỗ
trợ và bài tập không có hỗ trợ) để tạo điều kiện cho SV có thể lựa chọn
thực hiện bài tập/nhiệm vụ đó theo năng lực, nhịp độ và trình độ
2.3.1.3. Tạo tình huống cho SV có thể đề xuất các cách làm khác nhau để
đạt kết quả tốt hơn
2.3.1.4. Tạo điều kiện khuyến khích để SV có khả năng tạo ra các sản
phẩm đa dạng, phong phú thông qua các hoạt động tự lực
2.3.2. Nguyên tắc đề xuất các biện pháp
Nguyên tắc 1: Đáp ứng mục tiêu đào tạo của trường ĐH kĩ thuật .
Nguyên tắc 2: Tạo môi trường thuận lợi để SV tự do sáng tạo, dám nghĩ,
dám làm, dám đề xuất không sợ sai.
Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính phù hợp.
Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính thực tiễn, khả thi.
13
Nguyên tắc 5: Đảm bảo tính hiệu quả.
2.3.3. Thiết kế giáo án bài dạy theo hướng phát triển năng lực độc lập
sáng tạo
2.3.3.1. Lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học
Chương trình Hoá học hữu cơ ở các trường ĐH kĩ thuật khá phức tạp,
nhất là về mặt thực nghiệm đòi hỏi các điều kiện khắt khe do quy trình thí
nghiệm và yêu cầu an toàn về tính độc hại, cháy nổ. Vì vậy, không phải dễ
dàng lựa chọn được nội dung phù hợp với các PPDH.
PPDH được lựa chọn là: PPDH theo HĐ; PPDH theo DA; PPDH theo
Spickler; PPDH sử dụng kĩ thuật SĐTD.
2.3.3.2. Quy trình thiết kế giáo án bài dạy theo hướng phát triển năng lực
độc lập sáng tạo
Bước 1: Xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung
Bước 2: Lựa chọn PPDH chủ yếu
Bước 3: Chuẩn bị của GV và SV
Bước 4: Thiết kế các hoạt động của GV và SV theo hướng phát triển
năng lực độc lập sáng tạo
Bước 5: Tổ chức đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV
2.4. Đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho
sinh viên Đại học kĩ thuật thông qua dạy học Hoá học hữu cơ
2.4.1. Biện pháp 1: Sử dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng
2.4.1.1. Mục đích
- Phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV thông qua các nhiệm vụ
bắt buộc và tự chọn , nhiệm vụ mở và nhiệm vụ đóng, nhiệm vụ có nhiều mức
hỗ trợ và không hỗ trợ.
2.4.1.2. Quy trình thực hiện
Bước 1: Chọn nội dung
Bước 2: Thiết kế bài dạy áp dụng PPDH theo HĐ
Bước 3: Tổ chức DH theo PPDH HĐ
Bước 4: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV
2.4.1.3. Một số giáo án minh hoạ
GIÁO ÁN SỐ 2: ANCOL-PHENOL-ETE
A. Mục tiêu
1. Kiến thức
Hiểu được:
Cấu tạo, cơ chế các phản ứng, cách điều chế và ứng dụng của ancol,
phenol, ete. Danh pháp, các loại đồng phân của ancol, phenol, ete. Cơ chế các
phản ứng tách. Tính chất cơ bản, ứng dụng thực tiễn của ancol etylic, phenol,
đimetyl ete có trong thành phần của một số loại thuốc .
2. Kĩ năng
Biết phát triển các ý t ưởng cá nhân về ancol-phenol-ete. Biết cách gọi
tên, viết CTCT các đồng phân, viết PTHH, suy đoán tính chất từ cấu tạo,....Kĩ
năng học theo HĐ: Chọn nhiệm vụ và thực hiện nhiệm vụ. Kĩ năng làm việc
theo nhóm.
14
3. Năng lực độc lập sáng tạo
Tự lựa chọn nhiệm vụ, thời gian, mức độ hỗ trợ theo nhịp độ, trình độ,
năng lực. Thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và xử lí các thông tin
để rút ra kết luận. Tự đề xuất câu hỏi để thực hiện 1 nhiệm vụ/bài tập. Tự đề
xuất thí nghiệm để kiểm chứng tính chất hóa học của chất cụ thể. Dựa vào CTCT
dự đoán tính chất cơ bản, đề xuất thí nghiệm kiểm tra dự đoán. Tạo sản phẩm mới:
SĐTD, báo cáo kết quả của nhiệm vụ và trình bày theo cách riêng.
B. Chuẩn bị
1. Thiết bị dạy học
2. Phương pháp
- PP chủ yếu là DH theo HĐ.
- Các PP phối hợp: PP hợp tác, PP phát hiện và giải quyết vấn đề,
xêmina, kĩ thuật SĐTD, sử dụng thiết bị, bài tập hóa học.
C. Các hoạt động dạy và học
Hoạt động 1: Nghiên cứu, kí kết hợp đồng (45 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV nêu mục đích bài học, PP - SV nghiên cứu nội dung của HĐ kĩ lưỡng
học tập chủ yếu, giới thiệu nội để hiểu các nhiệm vụ trong HĐ.
dung bản HĐ, nhấn mạnh các - Quan sát, theo dõi ghi nhận nội dung của
nhiệm vụ và trao HĐ cho các từng nhiệm vụ.
SV. - HĐ gồm 6 nhiệm vụ ; trong đó có 3 nhiệm
vụ bắt buộc (kiến thức cơ bản) và 3 nhiệm vụ
tự chọn (nội dung mở rộng và nâng cao) .
Các nhiệm vụ làm việc theo nhóm.
- SV trao đổi những điều còn chưa rõ trong
HĐ.
- Lựa chọn nhiệm vụ và kí HĐ.
Hoạt động 2: Thực hiện hợp đồng (6 ngày ngoài giờ lên lớp)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV tổ chức cho SV thực hiện - SV tự lựa chọn để thực hiện nhiệm vụ
ở ngoài lớp: thư viện, phòng thí không cần theo thứ tự trước sau.
nghiệm…để hoàn thành nhiệm - Các nhóm thực hiện nhiệm vụ theo kế
vụ trong HĐ. hoạch đã lập.
- GV cần theo dõi và hướng dẫn - Các nhóm trưởng chia nhiệm vụ cho từng
kịp thời khi SV gặp khó khăn SV thực hiện một cách độc lập, nếu cần vẫn
cần hỗ trợ. có thể nhận trợ giúp của GV.
- Sau khi hoàn thành nhiệm vụ cá nhân, SV
tổ chức hoạt động nhóm để hoàn thành nhiệm
vụ chung.
Hoạt động: Báo cáo kết quả thực hiện hợp đồng 3 (60 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- Trư ớc khi kết thúc các nhi ệm - Các nhóm t ổng hợp các sản phẩm thành báo
vụ khoảng 15 phút theo thời cáo chung.
gian quy định, GV thông báo - Đại diện nhóm báo cáo kết quả thông qua
15
cho các nhóm để nhanh chóng các sản phẩm trên.
hoàn thành HĐ. - SV nhận xét, góp ý, thảo luận, phản bác,
bảo vệ ý kiến.
Hoạt động 4: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo (30 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV nhận xét đánh giá năng - SV tự nhận xét và đánh giá lẫn nhau.
lực độc lập sáng tạo của mỗi
nhóm qua sản phẩm HĐ.
- Phát đề kiểm tra Hóa học hữu - Làm bài kiểm tra
cơ.
- GV phát phiếu hỏi cho SV. - SV tự đánh giá vào phiếu hỏi .
2.4.2. Biện pháp 2: Sử dụng phương pháp dạy học theo dự án
2.4.2.1. Mục đích
- PPDH theo DA đã giúp cho SV phát triển năng lực độc lập sáng tạo,
năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề áp dụng giải quyết các vấn đề phức
hợp, thúc đẩy suy nghĩ sâu hơn khi gặp các vấn đề khác nhau thông qua việc
phát triển ý tưởng, lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch, báo cáo kết quả DA.
2.4.2.2. Quy trình thực hiện
Bước 1: Chuẩn bị
Bước 2: Chọn chủ đề và lập kế hoạch
Bước 3: Thực hiện DA
Bước 4: Báo cáo kết quả
Bước 5: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV
2.4.2.3. Một số giáo án minh hoạ
GIÁO ÁN SỐ 5: CACBOHIDRAT TRONG TỰ NHIÊN
A. Mục tiêu
1. Kiến thức
Hiểu được :
PPDH theo DA. Phân loại cacbohidrat, công thức cấu tạo tương ứng
cho mỗi loại. Tính chất lý học, hóa học, cách sản xuất và công dụng của
cacbohidrat.
2. Kĩ năng
Kỹ năng học tập theo DA: Kỹ năng thu thập thông tin, xử lí thông tin.
Kỹ năn g thảo luận nhóm. Kỹ năng đánh giá DA.
3. Năng lực độc lập sáng tạo
Biết lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch nhiệm vụ được giao một cách
khoa học. Biết sử dụng một cách độc lập, hiệu quả các nguồn tài liệu, thiết bị
học tập, thời gian,.. tạo ra sản phẩm DA. Cá nhân hoặc nhóm SV tự đề xuất
cách làm riêng. Biết đề xuất nhiều cách làm khác nhau để thực hiện một
nhiệm vụ. Biết lựa chọn phù hợp với điều kiện hoàn cảnh thực tế . Biết đánh
giá và tự đánh giá kết quả DA của cá nhân và nhóm. Biết tranh luận, phản bác
và bảo vệ ý kiến của cá nhân hoặc nhóm.
B. Chuẩn bị
1. Thiết bị dạy học
16
2. Phương pháp
- PP dạy học chủ yếu là DH theo DA.
- Các PP phối hợp: PP phát hiện và giải quyết vấn đề, PP hợp tác nhóm,
kĩ thuật SĐTD, xêmina, sử dụng thiết bị, bài tập hóa học.
C. Các hoạt động dạy và học
Hoạt động 1: Lập kế hoạch dự án (45 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV lựa chọn chủ để chung đó - SV tự lựa chọn các tiểu chủ đề.
là: cacbohidrat
- GV yêu cầu SV thảo luận để tìm - Chọn nhóm, cử nhóm trưởng, thư ký.
các tiểu chủ đề. - SV đề xuất các ý tưởng của mình.
- GV có thể gợi ý để SV phát - Thảo luận chốt lại tiểu chủ đề chính cần
triển ý tưởng. nghiên cứu và chia nhóm tương ứng với
chủ đề:
Chủ đề 1:Tìm hiểu về monosaccarit tron g
tự nhiên.
Chủ đề 2: Tìm hiểu về disaccarit trong tự
nhiên.
Chủ đề 3 : Tìm hiểu về polysaccarit trong
tự nhiên.
- GV Yêu cầu các nhóm lập - Các nhóm cùng thảo luận, lập SĐTD
SĐTD để phát triển các ý tưởng phát triển ý tưởng có liên quan đến tiểu
về tiểu chủ đề, lập kế hoạch thực chủ đề.
hiện Chủ đề 1: Nhóm 1
- Theo dõi góp ý giúp các nhóm Chủ đề 2: Nhóm 2
xây dựng kế hoạch cụ thể, chi Chủ đề 3: Nhóm 3
tiết. Gợi ý cho SV cách tìm kiếm - Tự lập kế hoạch thực hiện DA (nội
thông tin. dung, thời gian, cách lấy thông tin, dự
kiến sản phẩm). Trưởng nhóm phân công
nhiệm vụ cho các thành viên.
- Các nhóm tự báo cáo kế hoạch thực hiện
- Nhận xét và bổ sung cho hoàn và phân công nhiệm vụ của từng nhóm
chỉnh. theo các cách khác nhau.
- Lưu kế hoạch thực hiện của các - Bổ sung hoàn thi ện theo góp ý kiến của
nhóm. GV.
Hoạt động 2: Thực hiện kế hoạch dự án
(Thực hiện trong 6 ngày vào thời gian ngoài giờ lên lớp)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV thường xuyên liên lạc nắm - Các nhóm SV thực hiện theo kế hoạch
bắt tình hình của các nhóm. và bảng phân công nhiệm vụ.
- Hỗ trợ phiếu khảo sát hoặc câu - Liên lạc với GV khi cần sự tư vấn, trợ
hỏi phỏng vấn. giúp.
17
- Duy trì nhiệt huyết của các - Các nhóm trưởng báo cáo tiến độ thực
nhóm. Hướng dẫn lựa chọn và hiện với GV.
phân tích dữ liệu. - Các nhóm tổng hợp kết quả và chuẩn bị
báo cáo.
Hoạt động 3: Báo cáo kết quả (60 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- Theo dõi, tổ chức cho SV báo - Đại diện nhóm SV báo cáo kết quả DA
cáo, mỗi nhóm báo cáo trong 10- theo các cách khác nhau. Các nhóm khác
15 phút. lắng nghe, thảo luận, tranh luận.
- SV có thể đề xuất các câu hỏi về chủ đề
đang nghiên cứu.
- GV tùy tình hình có thể hỗ trợ người
điều khiển nhóm bằng cách nêu những câu
hỏi bổ sung, phát hiện những vấn đề cần
tranh luận và làm trọng tài khi SV tham
gia thảo luận yêu cầu.
- Thư kí tóm tắt ý kiến góp ý .
Hoạt động 4: Đánh giá năng lực sáng tạo của SV (30 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV đánh giá năng lực độc lập
sáng tạo của mỗi nhóm thông qua
sản phẩm DA.
- Phát đề ki ểm tra. - SV làm bài kiểm tra.
- GV phát phiếu hỏi cho SV. - SV hoàn thành phiếu hỏi, phiếu tự đánh
- Phát phiếu tự đánh giá DA. giá DA.
2.4.3. Biện pháp 3: Sử dụng phương pháp dạy thực hành hoá học theo
Spickler
2.4.3.1. Mục đích
Phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV thông qua việc đề xuất và
lựa chọn, cách tiến hành thí nghiệm phù hợp với thực tế.
2.4.3.2. Quy trình thực hiện
Bước 1: Chọn nội dung thực hành
Bước 2: Tổ chức cho SV đề xuất lựa chọn thí nghiệm
Bước 3: SV tiến hành thí nghiệm
Bước 4: Kiểm chứng giả thuyết và rút ra kết luận
Bước 5: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV
2.4.3.3. Một số giáo án minh hoạ
GIÁO ÁN SỐ 7
BÀI THỰC HÀNH CHIẾT XUẤT RUTIN TỪ HOA HÒE
(Sophora japonica L)
A. Mục ti êu
1. Kiến thức
Hiểu được :
18
PP thực hàn h hoá học theo Spickler. PP chiết, tách các hợp chất hữu cơ.
2. Kĩ năng
Kỹ năng tìm tòi và khám phá. Có kỹ năng chiết, tách rutin từ hoa hòe
đảm bảo độ chính xác, độ an toàn về người và các thiết bị. Có kỹ năng chọn
dụng cụ, hóa chất, phân tích kết quả, báo cáo kết quả,…
3. Năng lực độc lập sáng tạo
Tự đề xuất các thí nghiệm khác nhau để chiết xuất rutin. Lựa chọn thí
nghiệm phù hợp với điều kiện thực tế để tạo ra sản phẩm. Sử dụng các thiết
bị, dụng cụ hóa chất phù hợp với thí nghiệm đã chọn đề đảm bảo thí nghiệm
có kết quả. Tự viết báo cáo kết quả và trình bày theo cách riêng của mình . Tự
đánh giá công việc của cá nhân và đánh giá lẫn nhau.
B. Chuẩn bị
1. Thiết bị dạy học
2. Phương pháp
- PP chủ yếu là thự c hành theo Spickler.
- PP phối hợp: PPDH hợp tác, PP phát hiện và giải quyết vấn đề ,
xêmina, sử dụng thiết bị, bài tập hóa học, thí nghiệm.
C. Các hoạt động dạy và học
Hoạt động 1: Nhóm SV đề xuất và lựa chọn thí nghiệm (40 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- Nêu nhiệm vụ của buổi thực Nhóm SV nhận nhiệm vụ và tiến hành thảo
hành. luận.
- Tổ chức cho SV thảo luận, đề - Các nhóm SV thảo luận , đề xuất các PP
xuất các cách làm có thể có và chiết rutin từ hoa hòe (SV có thể tham khảo
lựa chọn các cách chiết rutin từ sách, giáo trình, internet trước buổi thực
hoa hòe để đạt hiệu suất cao. hành):
Cách 1: chiết xuất bằng nước nóng
Cách 2: chiết xuất bằng dd kiềm
Cách 3: chiết xuất bằng cồn,...
Chú ý: các nhóm SV đề xuất các PP phải
phù với điều kiện cơ sở vật chấ t để tiến
hành và phân tích số liệu.
GV chốt lại các đề xuất của - Các nhóm SV chọn PP đề xuất chiết rutin
SV. cho nhóm của mình.
- Đại diện nhóm trình bày đề xuất trước lớp.
Hoạt động 2: Nhóm SV tiến hành thí nghiệm (80 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV theo dõi và giúp đỡ khi - Các nhóm SV tự thiết kế quy trình và tiến
cần thiết. hành thí nghiệm, thu thập số liệu, phân tích
số liệu, tổng hợp kết quả.
- Chú ý: Tùy điều kiện từng trường SV có
thể đề xuất các cách phân tích số liệu. Có thể
phân tích số liệu bằng máy sắc ký lỏng hiệu
năng cao Hitachi (HPLC). Nếu không có
19
điều kiện, có thể dùng những cách phân tích
số liệu đơn giản như: nhìn vào màu nước để
xác định độ đậm đặc của rutin ở mức cao,
trung bình và thấp. Nếu màu nước là vàng
nhạt thì độ đậm đặc của rutin ở mức độ thấp,
nếu màu nước vàng thì độ đậm đặc của rutin
ở mức trung bình, nếu màu nước vàng sẫm
thì độ đậm đặc của rutin ở mức cao.
Hoạt động 3: Kiểm chứng kết quả (30 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- Theo dõi và giúp đỡ khi cần - Các nhóm SV so sánh kết quả nghiên cứu
thiết. thu được với mẫu chuẩn do GV cung cấp.
- Chuẩn bị mẫu chuẩn. - Đại diện các nhóm báo cáo kết quả nghiên
cứu đã làm.
- So sánh hiệu quả của các PP đã đề xuất
(nếu có điều kiện thực hiện tất cả các cách).
- Viết báo cáo tổng hợp kết quả.
Hoạt động 4: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV (30phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV nhận xét, đánh giá năng
lực độc lập sáng tạo qua kết
quả thí nghiệm của mỗi nhóm.
- Phát đề kiểm tra Hóa học hữu - Làm bài kiểm tra Hóa học hữu cơ.
cơ.
- Phát phiếu h ỏi cho SV. - SV trả lời vào phiếu hỏi.
-Thu báo cáo kết quả nghiên
cứu.
2.4.4. Biện pháp 4: Sử dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy
2.4.4.1. Mục đích
Phát triển năng lực độc lập sáng tạo cho SV thông qua việc tạo điều kiện
để SV phát triển các ý tưởng, hệ thống hóa kiến thức theo các cách kh ác nhau.
2.4.4.2. Quy trình thực hiện
Bước 1: Lập kế hoạch
Bước 2: Tổ chức hoạt động DH
Bước 3: Tổ chức nghiệm thu
Bước 4: Đánh giá năng lực độc lập sáng tạo của SV
2.4.4.3. Một số giáo án minh hoạ
GIÁO ÁN SỐ 10: ANĐEHIT- XETON
A. M ục tiêu
1. Kiến thức
Hiểu kỹ thuật DH bằng SĐTD. Hiểu k hái niệm, đồng phân, danh pháp,
tính chất lí hóa học, đi ều chế, ứng dụng của anđehit, xeton.
2. Kĩ năng
Áp dụng được các kỹ năng học tập:
20
Kỹ năng thảo luận nhóm. Kỹ năng giao tiếp . Kỹ năng giải quyết vấn đề .
Kỹ năng tập hợp và ghi ché p tài liệu .
3. Năng lực độc lập sáng tạo
Tạo ra các sản phẩm mới dưới dạng SĐTD với các mô hình phong phú
đa dạng cả về nội dung và hình dáng . Tự đề xuất các ý tưởng khác nhau về
SĐTD cụ thể của cá nhân và nhóm. Tự trình bày kết quả bằng SĐTD theo
cách riêng của mình. Tự đánh giá SĐTD của cá nhân và nhóm, đánh giá kết
quả của nhóm khác.
B. Chuẩn bị
1. Thiết bị dạy học
2. Phương pháp
- PPDH chủ yếu là kỹ thuật SĐTD.
- Các PP kết hợp: PP phát hiện và giải quyết vấn đề, PP học tập hợp
tác, xêmina.
C. Các hoạt động dạy và học
Hoạt động 1: SV thiết kế SĐTD theo kiến thức cũ (35 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
- GV yêu cầu các SV thiết kế - Mỗi SV đề xuất các ý tưởng khác nhau
SĐTD về anđehit và xeton với để t hiết kế SĐTD cho cùng một từ khóa
những kiến thức đã được học ở phổ ban đầu là anđehit hoặc xeton.
thông.
- GV chia lớp thành 4 hoặc 6 - Nhóm SV thảo luận và kết hợp các ý
nhóm, yêu cầu các nhóm tổng hợp tưởng khác nhau để xây dựng một SĐTD
các kết quả của từng SV. chung của nhóm.
+ Nhóm 1, 2, 3: hoàn thiện SĐTD về
anđehit trên giấy A0.
+ Nhóm 4, 5, 6: hoàn thiện SĐTD về
Chú ý: yêu c ầu SĐTD của SV phải xeton trên giấy A0.
phát triển đa dạng, phong phú về - Đại diện nhóm treo lên tường.
màu sắc, cấu trúc,... - Mỗi nhóm có các thẻ giấy để ghi công
thức tổng quát, danh pháp, từng tính chất
hóa học, cách điều chế của các hợp chất
lên cạnh SĐTD của từng nhóm.
- Lưu ý các thẻ giấy có thể chưa đủ thông
tin cần thiết thì các nhóm có thể bổ sung.
Hoạt động 2: SV thiết kế SĐTD theo kiến thức mới, có tham khảo kết
quả hoạt động 1 (35 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của SV
Giao nhiệm vụ cho SV thực hiện. - SV đọc nội dung về ađehit, xeton trong
giáo trình.
- SV đề xuất câu hỏi cần tìm hiểu mở
Lưu ý đặc thù của bộ môn Hóa rộng, nâng cao về anđehit, xeton.
trong phát triển các ý tưởng để - SV thảo luận nhóm và hoàn thiện và
xây dựng SĐTD . phát triển SĐTD.