Tình độc lập của kiểm toán viên

  • 17 trang
  • file .doc
PhÇn I
Lêi më ®Çu
Cïng víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ- x· héi, nhiÒu lo¹i h×nh dÞch vô míi ra ®êi.
Nguyªn nh©n cña nh÷ng sù ra ®êi ®ã th× rÊt ®a d¹ng, nhng tùu chung l¹i chóng
®Òu nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò míi n¶y sinh trong x· héi, phôc vô cho
cuéc sèng víi chÊt lîng ngµy cµng cao cña loµi ngêi .
TÊt nhiªn kiÓm to¸n ra ®êi còng lµ ®Ó nh»m thùc hiÖn môc ®Ých ®ã.Thùc tÕ
chØ ra r»ng, mét ngµnh míi dï lµ thuéc lÜnh vùc nµo, lo¹i h×nh ho¹t ®éng g×
th× còng ph¶i tu©n theo nh÷ng nguyªn t¾c c¬ b¶n . KiÓm to¸n còng ho¹t ®éng
dùa trªn nh÷ng nguyªn t¾c c¬ b¶n cña riªng nã, trong ®ã tÝnh ®éc lËp lµ
nguyªn t¾c ®Çu tiªn mµ chóng ta ph¶i kÓ ®Õn.
NhËn thøc ®îc vai trß quan träng cña nguyªn t¾c nµy , còng nh nhËn ®îc sù
gióp ®ì cña c¸c thÇy c«, em quyÕt ®Þnh chän ®Ò tµi “ T×nh ®éc lËp cña kiÓm
to¸n viªn” cho ®Ò ¸n m«n häc cña m×nh. §iÒu ®ã kh«ng chØ cã ý nghÜa cñng
cè kiÕn thøc mµ em ®îc häc vµ nghiªn cøu t¹i m¸i trêng ®¹i häc mµ cßn víi
hy väng gãp phÇn thiÕt thùc cho c«ng viÖc sau nµy cña b¶n th©n. Bµi viÕt cña
em c¬ b¶n ®îc chia thµnh nh÷ng phÇn chÝnh sau:
I . Lý luËn chung vÒ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn
II. Nh÷ng nh©n tè h¹n chÕ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn
III. Nhng quy ®Þnh vÒ sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn t¹i ViÖt Nam
IV. Mét sè gi¶i ph¸p n©ng cao tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn
Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n thÇy gi¸o NguyÔn Quang Quynh ®· tËn t×nh gióp
®ì em hoµn thµnh ®Ò ¸n nµy.
PhÇn hai
Néi dung
I. Lý luËn chung vÒ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn
1.C¸c quan ®iÓm kh¸c nhau vÒ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n
viªn
Nh×n chung th× kh¸i niÖm ®éc lËp ®îc hiÓu lµ sù kh¸ch quan, kh«ng bÞ phô
thuéc vµo c¸c yÕu tè ngo¹i c¶nh khi ®a ra mét quyÕt ®Þnh hay mét ý kiÕn nµo
1
®ã. Tuy nhiªn , kh¸i niÖm ®éc lËp còng ®îc hiÓu cô thÓ kh¸c nhau khi cã sù
kh¸c biÖt vÒ v¨n hoµ, x· héi, chÝnh trÞ…, ®iÒu nµy còng cã nghÜa lµ c¸c yÕu tè
nµy cã thÓ g©y ¶nh hëng tíi tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn . T¬ng tù , kh¸i
niÖm ®éc lËp còng ®îc hiÓu cô thÓ cho tõng lÜnh vùc kh¸c nhau, vµ kiÓm to¸n
kh«ng ph¶i lµ mét ngo¹i lÖ.
Còng theo lËp luËn trªn th× ngay c¶ trong lÜnh vùc kiÓm to¸n kh¸i niÖm nµy
còng ®îc hiÓu lµ cã n÷ng nÐt ®Æc thï ë c¸c quèc gia kh¸c nhau. Tuy nhiªn , dï
cã hiÓu thÕ nµo ®i n÷a th× kh¸i niÖm ®éc lËp vÉn ph¶i ®¶m b¶o mét ý nghÜa
chung, c¬ b¶n nh ®· tr×nh bµy ë trªn .
TiÕp theo ®©y, chóng ta ®i xem xÐt c¸c qu¶n ®iÓm vÒ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm
to¸n viªn.
Theo chuÈn mùc kiÓm to¸n ®îc nhiÒu ngêi chÊp nhËn (GAAS)
Th¸i ®é ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn ®îc xem xÐt lµ phô thuéc vµo hai yÕu
tè b¶n chÊt cña kiÓm to¸n viªn vµ c¸ch nh×n nhËn cña c«ng chóng. Cã thÓ b¶n
chÊt cña kiÓm to¸n viªn lµ kh«ng cho phÐp bÊt cø yÕu tè nµo cã thÓ ¶nh hëng
tíi tÝnh ®éc lËp cña b¶n th©n m×nh, ngay c¶ khi kiÓm to¸n viªn cã dÝnh lÝu vÒ
mÆt kinh tÕ còng nh t×nh c¶m víi ®¬n vÞ ®îc kiÓm to¸n. Tuy nhiªn chØ b¶n chÊt
th× vÉn cha ®ñ mµ ph¶i b¶o ®¶m vÒ mÆt h×nh thøc thÓ hiÖn. Ch¼ng h¹n , mét
khi kiÓm to¸n viªn cã dÝnh lÝu vÒ mÆt kinh tÕ hoÆc quan hÖ th©n nh©n th× dï
thùc chÊt cña kiÓm to¸n viªn lµ ®éc lËp th× c«ng chóng vÉn cho r»ng ®iÒu ®ã
kh«ng ®îc ®¶m b¶o.
Nh vËy , tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn theo GAAS ®îc g¾n víi quan
®iÓm cña c«ng chóng. §iÒu nµy cóng cã nghÜa lµ muèn n©ng cao tÝnh ®éc lËp
cña kiÓm to¸n viªn th× ph¶i c¶i thiÖn c¸i nh×n cña c«ng vÒ quan hÖ cña kiÓm
to¸n viªn víi kh¸ch hµng. Cã nghÜa lµ ph¶i quan t©m ®Õn yÕu tè h×nh thøc theo
®óng tÇm quan träng cña nã.
Theo c¸ch ®Þnh nghÜa cña c¸c hiÖp héi kiÓm to¸n ë Anh
KiÓm to¸n lµ “viÖc kiÓm tra ®éc lËp vµ tr×nh bµy ý kiÕn vÒ b¸o c¸o tµi chÝnh
cña mét doanh nghiÖp”. Nh chóng ta ®· biÕt kiÓm toµn cÇn lµm t¨ng møc ®é
tin cËy cña b¸o c¸o tµi chÝnh. Môc tiªu nµy sÏ kh«ng thÓ thùc hiÖn ®îc nÕu ng-
êi sö dông b¸o c¸o kiÓm to¸n cho r»ng vÉn cßn nh÷ng mèi liªn hÖ gi÷a ®¬n vÞ
®îc kiÓm to¸n víi c«ng ty kiÓm to¸n hoÆc víi kiÓm to¸n viªn. KiÓm to¸n viªn
cã thÓ dîc xem lµ ®éc lËp nÕu ngêi ®ã gi¶i quyÕt m©u thuÉn nµy mét c¸ch
thµnh thùc, kh«ng lÈn chèn tr¸ch nhiÖm cña m×nh tríc nh÷ng ngêi sö dông b¸o
c¸o kiÓm to¸n. §iÒu nµy cã thÓ ®ßi hái ban gi¸m ®èc cña kh¸ch hµng thay ®æi
c¸ch nh×n nhËn vÒ mét vÊn ®Ò kÕ to¸n hay lµ kiªn quyÕt c«ng bè b¸o c¸o kiÓm
to¸n biÓu lé th¸i ®é dÌ dÆt vÒ nh÷ng con sè hay nh÷ng t liÖu mµ gi¸m ®èc cña
kh¸ch hµng ®· ph¸t hµnh tríc ®ã. NÕu kh«ng th× c¸c gi¸m ®èc cña kh¸ch hµng
2
sÏ cã nh÷ng biÖn ph¸p tr¶ thï. Trong trêng hîp kiÓm to¸n viªn cè t×nh ®a ra
nh÷ng ý kiÕn kh«ng trung thùc th× kiÓm to¸n viªn ®ã sÏ cã thÓ bÞ trõng ph¹t vÒ
th¸i ®é ®ã.
Theo chuÈn mùc kiÓm to¸n ViÖt Nam.
Tuy r»ng ë c¸c níc kh¸c nhau th× quan ®iÓm vÒ tÝnh ®éc lËp còng cã nh÷ng
nÐt ®Æc thï riªng, nhng tùu chung l¹i chóng vÉn tu©n theo nh÷ng ý nghÜa c¬
b¶n. Tæng hîp nh÷ng quan ®iÓm trªn, ¸p dông vµo t×nh h×nh ViÖt Nam , trong
chuÈn mùc kiÓm to¸n ViÖt Nam, chóng ta ®· ®a ra c¸ch hiÓu vÒ tÝnh ®éc lËp
cña kiÓm to¸n viªn nh sau: §éc lËp lµ nguyªn t¾c c¬ b¶n cña nghÒ kiÓm to¸n ,
vµ trong qu¸ tr×nh hµnh nghÒ kiÓm to¸n , kiÓm to¸n viªn ph¶i thùc sù kh«ng bÞ
chi phèihoÆc t¸c ®éng bëi bÊt kú lîi Ých vËt chÊt hoÆc tinh thÇn nµo.ChuÈn
mùc nµy còng ®ång thêi kh¼ng ®Þnh , kiÓm to¸n viªn kh«ng ®îc nhËn lµm
kiÓm to¸n cho ®¬n vÞ mµ m×nh cã quan hÖ kinh tÕ hoÆc cã quyÒn lîi kinh tÕ
nh gãp vèn cæ phÇn , cho vay , hoÆc vay vèn tõ kh¸ch hµng, hoÆc lµ cæ ®«ng
chi phèi cña kh¸ch hµng …; kiÓm to¸n viªn kh«ng ® îc nhËn lµm kiÓm to¸n
cho nh÷ng c«ng ty kh¸ch hµng mµ m×nh cã quan hÖ nh©n th©n; kiÓm to¸n viªn
kh«ng ®îc cung cÊp dÞch vô kiÓm to¸n cho ®¬n vÞ kh¸ch hµng mµ m×nh cung
cÊp c¸c dÞch vô t vÊn kh¸c..
2. §éc lËp trong c¸c giai ®o¹n kiÓm to¸n
2.1. §éc lËp trong giai ®o¹n lªn ch¬ng tr×nh kiÓm to¸n.
ThÓ hiÖn: kiÓm to¸n viªn cã quyÒn ®éc lËp lùa chän chiÕn lîc c¬ b¶n
vËn dông vµo cuéc kiÓm to¸n.
Nh©n tè ¶nh hëng: Mét ®iÒu tÊt nhiªn lµ b¸o c¸o kiÓm to¸n sÏ
kh«ng cã gi¸ trÞ , trõ khi nã ®îc x¸c nhËn b»ng mét kÕt qu¶ ®iÒu tra kü lìng.
Tuy nhiªn, ®iÒu nµy còng cã thÓ lµ nh÷ng bÊt lîi cho ban qu¶n trÞ ®¬n vÞ
kh¸ch hµng khi hä cã nh÷ng ®iÒu cÇn che giÊu. Thùc vËy, nÕu ban quan trÞ
®¬n vÞ kh¸ch hµng muèn che giÊu ®iÒu g× ®ã , th× hä sÏ gi¶m ®Õn møc tèi
thiÓu kh¶ n¨ng kh¸m ph¸ ra nã. Ngay c¶ trong trêng hîp kh«ng cã g× ®Ó che
giÊu, th× ®¬n vÞ kh¸ch hµng vÉn muèn gi¶m tèi thiÓu chi phÝ kiÓm to¸n còng
nh c«ng bè b¸o c¸o tµi chÝnh cña m×nh mét c¸ch sím nhÊt khi kÕt thóc n¨m
tµi chÝnh. NÕu kiÓm to¸n viªn cã thÓ bÞ thuyÕt phôc gi¶m bít c«ng viÖc thùc
hiÖn trong qu¸ tr×nh kiÓm to¸n, th× ®iÒu ®ã cã thÓ t¸c dông ®Õn viÖc gi¶m chi
phÝ kiÓm to¸n hay ®Õn thêi h¹n hoµn thµnh cuéc kiÓm to¸n.
Nh vËy,kiÓm to¸n viªn ph¶i ®îc tù do x¾p xÕp theo c¸ch mµ hä thÊy
lµ thÝch hîp. QuyÒn tù do nµy ®Æc biÖt quan träng trong bèi c¶nh mèi quan hÖ
cña c«ng ty kiÓm to¸n vµ ®¬n vÞ kh¸ch hµng ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn. C¸ch tiÕp
cËn cña kiÓm to¸n viªn còng ph¶i thay ®æi cho phï hîp víi t×nh h×nh khi mµ
c«ng ty kh¸ch hµng ph¸t triÓn lªn hay më réng ra c¸c lÜnh vùc míi. H¬n n÷a,
3
c¸c kü thuËt kiÓm to¸n míi kh«ng ngõng ®îc ph¸t triÓn lªn. Kh«ng thÓ chÊp
nhËn ®Ó mét bªn nµo ®ã c¶n trë qu¸ tr×nh kiÓm to¸n trong viÖc lùa chän chiÕn
lîc c¬ b¶n mµ kiÓm to¸n viªn cã ý ®Þnh sö dông vµo c«ng viÖc cña hä.
2.2. §éc lËp trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn kiÓm to¸n
ThÓ hiÖn: ViÖc ®éc lËp trong viÖc lªn ch¬ng tr×nh ®¶m b¶o cho kiÓm to¸n
viªn cã thÓ lùa chän chiÕn lîc phï hîp nhÊt cho c«ng viÖc kiÓm to¸n cña m×nh.
§éc lËp trong ®iÒu tra, thùc hiÖn kiÓm to¸n sÏ ®¶m b¶o cho hä thùc hiÖn chiÕn l-
îc cña m×nh . KiÓm to¸n viªn ph¶i cã quyÒn tù do tiÕp cËn c¸c tµi liÖu vµ sæ s¸ch
ghi chÐp cña c«ng ty. Mäi c©u hái ®Æt ra vÒ ho¹t ®éng cña c«ng ty ®Òu ® îc phóc
®¸p ®Çy ®ñ.
Nh©n tè ¶nh hëng: ViÖc chóng ta nhÊn m¹nh luËn cø cho r»ng kiÓm to¸n
viªn kh«ng bÞ h¹n chÕ trong viÖc thu thËp b»ng chøng kiÓm to¸n lµ ý tëng cho
r»ng c«ng viÖc kiÓm to¸n cÇn ®îc thùc hiÖn víi sù hîp t¸c ®Çy ®ñ cña ban l·nh
®¹o còng nh c¸n bé cong nh©n viªn cña c«ng ty ®ã. NÕu kiÓm to¸n viªn cho r»ng
hä gÆp khã kh¨n trong qu¸ tr×nh thu thËp b»ng chøng kiÓm to¸n mµ hä cÇn, th×
c«ng viÖc kiÓm to¸n cã thÓ trë nªn tèn kÐm h¬n rÊt nhiÒu. Tuy nhiªn, ®iÒu nµy
còng cã thÓ g©y ra nh÷ng Ên tîng xÊu cho nh÷ng ngêi quan t©m, do vËy ®iÒu nµy
sÏ lµm cho uy tÝn cña c¸c gi¸m ®èc kh«ng cßn ®îc tèt n÷a.
2.3. §éc lËp trong giai ®o¹n lËp b¸o c¸o kiÓm to¸n
ThÓ hiÖn: kiÓm to¸n viªn ph¶i kh¸ch quan , trung thùc trong viÖc nªu ý
kiÕn trªn c¬ së kÕt qu¶ c«ng viÖc kiÓm to¸n mµ m×nh ®· thùc hiÖn.
Nh©n tè ¶nh hëng: NÕu c¸c gi¸m ®èc ®· muèn lõa dèi nh÷ng ngêi quan
t©m b»ng c¸ch c«ng bè nh÷ng th«ng tin sai lÖch hay kh«ng ®Çy ®ñ, th× ch¾c ch¾n
hä sÏ kh«ng, muèn ®Ó cho c¸c kiÓm to¸n viªn c«ng khai ra ®iÒu ®ã.§ã lµ lóc mµ
sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn trë nªn quan träng h¬n bao giê hÕt. PhÇn lín nh÷ng
bÊt ®ång ®Òu b¾t ®Çu tõ nh÷ng ý kiÕn, quyÕt ®Þnh chñ quan, nh c¸ch gi¶i quyÕt
mét tiªu chuÈn kÕ to¸n hay lµ mét con sè íc tÝnh, nh kho¶n dù phßng cho nh÷ng
kho¶n khã ®ßi. NÕu kiÓm to¸n viªn cø kh¨ng kh¨ng kh«ng nhÊt chÝ víi kh¸ch
hµng th× ®iÒu ®ã còng kh«ng ®¶m b¶o r»ng kiÓm to¸n viªn sÏ nhËn ®îc sù ñng hé
cña nhng quan t©m kh¸c, nh lµ c¸c cæ ®«ng trong c«ng ty khi hä cã nhng quan
®iÓm chung víi gi¸m ®èc v× mét môc tiªu nµo ®ã. KiÓm to¸n viªn thêng hay bÞ
c¸m dç theo con ®¬ng it bÞ chèng ®èi mét c¸ch ®¬n gi¶n lµ ng¶ theo ý kiÕn ban
qu¶n trÞ kh¸ch hµng trong tÊt c¶ nh÷ng m©u thuÉn, ngo¹i trõ nh÷ng bÊt ®ång c¬
b¶n nhÊt. Lµm nh vËy lµ kiÓm to¸n viªn tr¸nh ®îc sù trõng ph¹t cã thÓ bÞ ®e do¹
bëi ban quan trÞ doanh nghiÖp. Tuy nhiªn, l¹i cã nguy c¬ sÏ bÞ chõng ph¹t nghiªm
kh¾c h¬n nÕu nh bÞ ph¸t hiÖn, thÕ nhng ®iÒu ®ã cha ch¾c sÏ xÈy ra. DÜ nhiªn, viÖc
4
lµm nµy sÏ g©y ra nh÷ng sai lÇm cho ngêi sö dông b¸o c¸o tµi chÝnh ®· ®îc kiÓm
to¸n v× khi ®ã b¸o c¸o kiÓm to¸n sÏ ®îc tr×nh bµy mét c¸ch m¬ hå, khã
hiÓu.Trong trêng hîp nh vËy viÖc tiÕn h¹nh kiÓm to¸n sÏ bÞ gi¶m thiÓu ý nghÜa
vèn cã cña nã.
II. Nh÷ng h¹n chÕ víi dù ®éc lËp.
Trong thùc tÕ , kiÓm to¸n viªn thêng ph¸t sinh nh÷ng m©u thuÉn víi ban
qu¶n trÞ doanh nghiÖp kh¸ch hµng trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn cuéc kiÓm to¸n. ThËt
khã cã thÓ nãi r»ng kiÓm to¸n viªn cã kh¼ n¨ng chèng chÕ l¹i toµn bé ý ®å can
thiÖp vÒ viÖc ®a ra ý kiÕn xÐt ®o¸n cña m×nh trong nh÷ng trêng hîp nh vËy, lý do
lµ v× c¸n c©n quyÒn lùc l¹i thêng hay nghiªng vÒ bªn l·nh ®¹o cña doanh nghiÖp
kh¸ch hµng.
Chóng ta ph¶i thõa nhËn mét thùc t¹i lµ kiÓm to¸n viªn lµ ngêi cung øng
dÞch vô kiÓm to¸n. §Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn th× c«ng ty kiÓm to¸n , hay b¶n th©n
kiÓm to¸n viªn cÇn ph¶i thu hót vµ d÷ ch©n c¸c kh¸ch hµng. NÕu ban gi¸m ®èc
doanh nghiÖp kh¸ch hµng cã kh¶ n¨ng ®e do¹ , hay g©y ¶nh hëng ®Õn thu nhËp
cña kiÓm to¸n viªn còng nh cña c«ng ty kiÓm to¸n th× hä còng cã kh¶ n¨ng ph¸
ho¹i hay lµ g©y ¶nh hëng tiªu cùc tíi tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn .
Nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn tÝnh ®éc lËp cã thÓ ®îc xem xÐt díi hai m¶ng
chÝnh, cô thÓ nh sau:
1. Mèi quan hÖ víi kh¸ch hµng
1.1.Th«ng qua phÝ kiÓm to¸n
Nh ®· nãi ë trªn, chóng ta kh«ng thÓ phñ nhËn mét thùc tÕ lµ kiÓm to¸n
viªn hay c«ng ty kiÓm to¸n lµ ®¬n vÞ cung cÊp dich vô kiÓm to¸n , vµ sau ®ã lµ
nhËn kho¶n phÝ kiÓm to¸n nh ®· tho¶ thuËn trong hîp ®ång kiÓm to¸n. §iÒu nµy
t¹o ra mét nhu cÇu bøc b¸ch vµ khÈn thiÕt lµ kiÓm to¸n viªn ®¶m b¶o ch¾c ch¾n
r»ng m×nh kh«ng g©y nguy hiÓm tíi kho¶n thu nhËp ®ã. Trong thùc tÕ , sè phÝ
kiÓm to¸n mµ ®¬n vÞ kh¸ch hµng chi cho ®¬n vÞ cung cÊp dÞch vô kiÓm to¸n ®îc
tho¶ thuËn gi÷a ban qu¶n trÞ kh¸ch hµng vµ ®¬n vÞ cung cËp dÞch vô nµy.Nh vËy
cã nghÜa lµ b»ng c¸ch tõ chèi chi tr¶ kho¶n chi phÝ tho¶ ®¸ng cho c«ng ty kiÓm
to¸n ,ban gi¸m ®èc kh¸ch hµng cã thÓ g©y søc Ðp ®èi víi kiÓm to¸n viªn , vµ c«ng
ty kiÓm to¸n trong viÖc më réng ph¹m vi ®iÒu tra , hay viÖc ®a ra ý kiÕn trung
thùc vÒ thùc trang , t×nh h×nh tµi chÝnh doanh ngiÖp nh nã vèn cã. C¸c thµnh viªn
trong ban qu¶n trÞ còng cã thÓ g©y ¶nh hëng tíi phÝ kiÓm to¸n b»ng c¸ch ®e do¹
thay ®æi c«ng ty kiÓm to¸n trong n¨m tíi. §iÒu nµy chøng minh r»ng kiÓm to¸n
viªn ph¶i ®èi mÆt víi mét m©u thuÉn râ rµng vÒ quyÒn lîi. NÕu kiÓm to¸n viªn cø
kh¨ng kh¨ng g©y khã kh¨n cho ban gi¸m ®èc ®¬n vÞ kh¸ch hµng th× cã nguy c¬
kiÓm to¸n viªn ®ã sÏ bÞ mÊt kÕ sinh nhai, vµ thÞ phÇn dµnh cho c«ng ty hä ®¬ng
nhiªn bÞ thu hÑp.TÊt nhiªn,lµ rÊt khã kh¨n ®Ó cã thÓ ®o lêng møc ®é bÊt ®ång gi÷a
5
ban gi¸m ®èc doanh nghiÖp víi kiÓm to¸n viªn còng nh ¶nh hëng cña nh÷ng m©u
thuÉn ®ã. Tuy nhiªn cã mét nghiªn cøu gÇn ®©y cho r»ng khi kiÓm to¸n viªn tá
ra nghi ngê vÒ nh÷ng con sè mµ ban gi¸m ®èc doanh nghiÖp cung cÊp th× hä cã
kh¶ n¨ng bÞ thay thÕ nhiÒu h¬n.
KiÓm to¸n viªn sÏ chØ thùc sù ®éc lËp nÕu hä ®îc b¶o vÖ kh«ng bÞ ¶nh h¬ng
hay nh÷ng chi phèi vÒ m»t kinh tÕ ®¹i lo¹i nh bÞ c¾t hîp ®ång mét c¸ch v« lý. Tuy
nhiªn chóng ta còng kh«ng nªn cè g¾ng ®¶m b¶o cho kiÓm to¸n viªn mét vÞ trÝ
v÷ng ch¾c trong c«ng ty kh¸ch hµng v× nh vËy sÏ gãp phÇn lµm ¶nh hëng ®Õn hiÖu
qu¶ kiÓm to¸n víi chi phÝ hîp lý.Ph¶i lµm c¸ch nµo ®ã , sao cho viÖc lùa chän
c«ng ty kiÓm to¸n ph¶i ®îc thùc hiÓu mét c¸ch d©n chñ , kh¸ch quan. VÝ dô nh
®èi víi c«ng ty cæ phÇn th× doanh nghiÖp ®ã nªn ®Ó quyÒn ®ã cho cæ ®«ng quyÕt
®Þnh. Tuy nhiªn , trong bÊt kú trêng hîp nµo th× ban g¸m ®èc doanh nghiÖp còng
vÉn cã nh÷ng ¶nh hëng ®¸ng kÓ víi viÖc lùa chän c«ng ty cung cÊp dÞch vô kiÓm
to¸n , bëi Ýt nh©t th× hä còng lµ nh÷ng thµnh viªn quan träng cña doanh nghiÖp , lµ
ngêi cã quyÒn ra nh÷ng quyÕt ®Þnh quan träng.
1.2.Th«ng qua viÖc cung cÇp dÞch vô t vÊn
PhÝ kiÓm to¸n nãi riªng hay lµ mèi quan hÖ kinh tÕ nãi chung kh«ng ph¶i lµ
nguyªn nh©n duy nhÊt t¹o ra sù phô thuéc cña kiÓm to¸n viªn vµo c«ng ty kh¸ch
hµng. C«ng ty kiÓm to¸n ®Òu cã mét kho¶n thu nhËp ngµy cµng t¨ng tõ viÖc cung
øng c¸c dÞch vô trong tæng thu nhËp cña m×nh. ë ViÖt Nam t×nh h×nh phæ biÕn
hiÖn nay lµ rÊt nhiÒu c«ng ty kiÓm to¸n cung cÊp c¸c dÞch vô t vÊn thuÕ còng nh
lµm qu¶n lý trong c¸c m¶ng kinh doanh kh¸c nhau hay lµ cung cÊp dÞch vô t vÊn
nh©n sù. NÕu nh phÝ kiÓm to¸n ph¶i ®îc nghi vµ gi¶i thÝch râ rµng th× kho¶n thu
nhËp tõ c¸c dÞch vô nµy rÊt it khi ®îc c«ng bè. §ång thêi ban qu¶n trÞ cña ®¬n vÞ
kh¸ch hµng còng cã quyÒn khen thëng trong nh÷ng trêng hîp nhÊt ®Þnh mµ
kh«ng cÇn th«ng qua toµn bé doanh nghiÖp. §iÒu nµy cã nghÜa lµ kiÓm to¸n viªn ,
c«ng ty kiÓm to¸n cã thÓ bÞ phô thuéc hoµn toµn vµo thiÖn chÝ cña ®¬n vÞ kh¸ch
hµng ®èi víi viÖc tiÕp tôc mét hîp ®ång kinh tÕ cã lîi , mµ gi¸ trÞ cña nã it khi ®-
îc c«ng bè vµ sù tån t¹i cña nã cã thÓ ®îc giÊu kÝn nh lµ mét bÝ mËt.
H¬n n÷a, khi kiÓm to¸n viªn cung cÊp c¸c dÞch vô kh¸c nhau cho cïng mét
®¬n vÞ kh¸ch hµng th× c«ng viÖc kiÓm to¸n dêng nh bÞ mÊt ®i rÊt nhiÒu ý nghÜa. VÝ
dô, nÕu kiÓm to¸n viªn ®îc thuª ®Ó gi¶m ®Õn møc tèi thiÓu nghÜa vô thuÕ cña
c«ng ty , th× nghiÖp vô nµy cã thÓ g©y ra khã kh¨n thªm cho viÖc kiÓm to¸n viªn
tá ra nghi ngê vÒ tÝnh chÝnh x¸c cña c¸c con sè trong b¸o c¸o tµi chÝnh.
2. C¬ cÊu nh÷ng ngêi lµm ngÒ kÕ to¸n
2.1 Sù c¹nh tranh trong nghÒ kiÓm to¸n
Trong thùc tÕ th× sù c¹nh tranh cña nh÷ng ngêi lµm ngÒ kiÓm to¸n ®· trë
nªn quyÕt liÖt h¬n. §iÒu nµy b»ng nh÷ng c¸ch kh¸c nhau cã thÓ g©y ¶nh hëng tíi
6
tÝnh ®éc lËp cña nh÷ng ngêi lµm nghÒ kiÓm to¸n. NÕu ban giam ®èc kh¸ch hµng
kh¸ch hµng kh«ng hµi lßng kiÓm to¸n viªn th× hä hoµn toµn cã thÓ lùa chä ra mét
kiÓm to¸n viªn kh¸c.
Chi phÝ kiÓm to¸n còng lµ mét yÕu tè kh¸c. C¸c c«ng ty kiÓm to¸n lu«n
lu«n cè g¾ng n©ng cao hiÖu suÊt kü thuËt cña m×nh ®Ó lµm sao rót ng¾n ®îc thêi
gian cÇn thiÕt ®Ó hoµn tÊt cuéc kiÓm to¸n vµ ®ång thêi gi¶m bít chi phÝ kiÓm
to¸n. §iÒu nµy cã thÓ dÉn ®Õn ham muèn ®i t¾t trong khi tiÕn hµnh kiÓm to¸n ®Ó
tr¸nh bÞ mÊt viÖc kiÓm to¸n vµo mét c«ng ty kiÓm to¸n cã hiÖu suÊt cao h¬n.
Sù cµnh tanh gi÷a c¸c c«ng ty kiÓm to¸n ®· buéc hä ph¶i chó ý h¬n vµo
viÖc tuyªn truyÒn. Trêng hîp bÞ mÊt viÖc kiÓm to¸n sÏ ®îc c«ng bè réng r·i h¬n
trªn c¸c ph¬ng tiÖn th«ng tin , ®iÒu nµy g©y ra mét t©m lý sî lµm mÊt lßng kh¸ch
hµng cña kiÓm to¸n viªn , tÊt nhiªn lµ còng g©y ra nh÷ng¶nh hëng nhÊt ®Þnh tíi
tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn.
2.2. B¶n chÊt chñ quan cña nghÒ kÕ to¸n , kiÓm to¸n .
B¶n chÊt chñ quan cña nghÒ kÕ to¸n còng võa lµ mét nguån g©y ra sù cä s¸t
gia kh¸ch hµng vµ kiÓm to¸n viªn vµ còng l¹i lµ mét ph¬ng tiÖn ®Ó g©y søc Ðp ®èi
víi kiÓm to¸n viªn. Khi x¸c ®Þnh xem sæ s¸ch cña kÕ to¸n cã thÓ hiÖn quan ®iÓm
®óng ®¾n, trung thùc hay khong, kiÓm to¸n viªn cÇn ph¶i x¸c ®Þnh xem m×nh cã
nhÊt chÝ víi chÝnh s¸ch kÕ to¸n mµ kh¸ch hµng ¸p dông hay kh«ng. NÕu hä bÊt
®ång th× ngêi ®ã cã nguy c¬ bÞ thay thÕ.
Trong trêng hîp kiÓm to¸n viªn hiÓu sai vÊn ®Ò th× rÊt cã thÓ c«ng ty
kh¸ch hµng thêng hay sö dông mét biÖn ph¸p lµ hä yªu cÇu mét c«ng ty kiÓm
to¸n kh¸ch hµng¸c cho ý kiÕn vÒ vÊn ®Ò ®ã. DÜ nhiªn, sÏ khã kh¨n h¬n cho kiÓm
to¸n viªn nµy trong trêng hîp muèn gi÷ võng lËp trêng cña m×nh, nÕu ®¬n vÞ kia
ñng hé ý kiÕn , lËp luËn cña kh¸ch hµng. §iÒu nµy g©y ra mét xu híng lµ c«ng ty
thêng hay cã mét thiÖn c¶m nhÊt ®Þnh víi bªn thø ba vµ hä sÏ dµnh sù ®·i ngé ®Æc
biÖt cho ®¬n vÞ kia c¬ héi thùc hiÖn hîp ®ång kiÓm to¸n n¨m tiÒp theo. §iÒu nµy
lµm ph¸t sinh ra nhiÒu vÊn ®Ò mµ chóng ta cÇn ph¶i gi¶i quyÕt , ®ã lµ ph¶i lµm thÕ
nµo ®Ó t¨ng cêng sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn trong nh÷ng trêng hîp nh thÕ
nµy.Mét sè níc ®· ph¶i ban hµnh nh÷ng chuÈn mùc cô thÓ cho trêng hîp t¬ng tù
nh»m môc ®ich ®iÒu chØnh , híng tíi hoµn thiÖn tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn.
III. Nh÷ng quy ®inh vÒ sù ®éc lËp ë ViÖt Nam
Thùc tÕ ®· chØ ra r»ng, t¹i c¸c níc kh¸c nhau th× sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n
viªn còng bÞ ®iÒu chØnh riªng theo nh÷ng c¸ch kh¸c nhau tuy vÉn n»m trong mét
khung chung cña quèc tÕ . §iÒu nµy còng lµ hÖ qu¶ cña xu h¬ng héi nhËp kinh tÕ
khu vùc , toµn cÇu ®ang diÔn ra rÊt m¹nh mÏ. ViÖt Nam còng kh«ng lµ mét ngo¹i
lÖ , ViÖt Nam còng x©y dùng cho m×nh nh÷ng v¨n b¶n quy ph¹m ph¸p luËt ®a
7
d¹ng nh»m ®iÒu chØnh ho¹t ®éng kÕ to¸n , kiÓm to¸n nãi chung vµ tÝnh ®éc lËp
cña kiÓm to¸n viªn nãi riÒng. Nh÷ng quy ®Þnh nµ kh«ng bao giê hµm ý sù phñ
nhËn c¸c quy ®Þnh mang tÝnh chÊt qu«c tÕ , mµ chóng ®îc x©y dùng nh»m ®Ó héi
nhËp kiÓm to¸n ViÖt Nam víi khu vùc vµ thÕ giíi, ®ång thêi l¹i ph¶i tn thñ nh÷ng
nÐt ®Æc thï cña ViÖt Nam trªn c¸c khÜa c¹nh kinh tÕ , chÝnh trÞ , x· héi, v¨n ho¸ ...
1. Nh÷ng quy ®Þnh vÒ viÖc chØ ®Þnh ®¬n vÞ kiÓm to¸n
ViÖc chØ ®Þnh ®¬n vÞ kiÓm to¸n lµ rÊt quan träng vµ ¶nh hëng kh«ng nhá tíi
tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn. §iÒu nµy ¶nh hëng tíitÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n
viªn theo khÝa c¹nh sau: NÕu ngêi ®îc giao quyÒn chØ ®Þnh kiÓm to¸n cña c«ng ty
kh¸ch hµng kh«ng thùc hiÖn c«ng viÖc cña m×nh mét c¸ch v« t , kh¸ch quan th×
cã nhiÒu nguy c¬ lµ kiÓm to¸n viªn ®îc chän sÏ cã nh÷ng mèi quan hÖ víi ngêi
chØ ®Þnh vµ sÏ rÊt dÔ dµng cã nhng sù hîp t¸c cña kh¸ch hµng vµ kiÓm to¸n viªn
trong viÖc giíi h¹n c«ng viÖc kiÓm tra thùc hiÖn còng nh viÖc kiÓm to¸n viªn bµy
tá ý kiÕn vÒ b¸o c¸o tµi chÝnh cña ®¬n vÞ kh¸ch hµng mét kh«ng c¸ch kh¸ch quan
vµ trung thùc. §iÒu nµy kh«ng ph¶i lµ mong muèn cña nhµ níc còng nh cña c¸c
bªn quan t©m ®Õn t×nh tµi chÝnh cña doanh nghiÖp , vµ sÏ sñ dông thong tin trªn
b¸o c¸o kiÓm to¸n ®Ó phôc vô cho viÖc gia quyÕt ®Þnh cña m×nh. NhiÖm vô cña
c¸c nhµ lËp ph¸p , c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh lµ ph¶i lµm thÕ nµo h¹n chÕ sù th«ng ®ång
cña ban qu¶n trÞ kh¸ch hµng víi kiÓm to¸n viªn ngay tõ giai ®o¹n nµy b»ng c¸ch
®a ra nh÷ng quy ®inh ®iªu chØnh h¬ng tíi môc tiªu t¨ng c¬ng sù kh¸ch hµng¸ch
quan cña ngêi cã quyÒn chØ ®inh kiÓm to¸n viªn , hay ®¬n vÞ kiÓm to¸n.
ë ViÖt Nam , mçi lo¹i h×nh c«ng ty kh¸c nhau th× còng cã nh÷ng quy ®Þnh
kh¸ch hµng¸c nhau cho viÖc lùa chän kiÓm to¸n viªn.
Víi c«ng ty cæ phÇn th× quyÒn chØ ®Þnh kiÓm to¸n viªn theo luËt ®Þnh ph¶i
r¬i vµo tay c¸c cæ ®«ng , tuy nhiªnth¬ng nh÷ng quyÒn nµy l¹i ®îc dao l¹i cho héi
®ßng qu¶n trÞ c«ng ty . LuËt doanh nghiÖp ViÖt Nam quy ®Þnh , cæ ®«ng cã quyÒn
tham gia vµo tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng cña c«ng ty theo mét sù chØ dÉn cña luËt nµy.
Nh vËy c«ng viÑc nµy cua c¸c c«ng ty cæ phÇn vÉn chÞu sù anh hëng cña ban gi¸m
®èc ®¬n vÞ kh¸ch hµng. §iÒu nµy sÏ kh¸ch hµng«ng hoµn h¶o trong trêng hîp héi
®ßng qu¶n trÞ doanh nghiÖp cã nh÷ng ®iÒu muèn che giÊu , vµ v× vËy hä mu«n
chän mét kiÓm to¸n viªn cã thÓ hîp t¸c víi hä trong viÖc thùc hiÖn môc ®Ých cña
m×nh.
Víi c¸c c«ng ty nhµ níc , th× viÖc chØ ®Þnh kiÓm to¸n viªn ®éc lËp vÉn phô
thuéc vµo quyÕt ®Þnh cu¶ ban gi¸m ®èc. Tuy nhiªn , víi kiÓm to¸n viªn nhµ níc
th× hä sÏ kh«ng cã quyÒn lùa chän. §iÒu nµy cã vÎ nh lµ c«ng viÖc lùa chän kiÓm
to¸n viªn cña c¸c c«ng ty nhµ níc ®¶m b¶o yÕu tè kh¸ch quan h¬n c¸c lo¹i h×nh
c«ng ty kh¸c. Tuy vËy , mét thùc tÕ lµ hµng lo¹t n÷ng c«ng ty nhµ níc l¹i l©m vµo
t×nh tr¹ng tµi chÝnh rÊt tåi mµ kh«ng ®îc ph¸t hiÖn cña kiÓm to¸n viªn nhµ níc.
§iÒu nµy cã nhiÒu nguyªn nh©n ®Ó bµn nhng yªu tè ®Çu tiªn mµ chóng ta nªn kÓ
8
tíi ®ã lµ c«ng viÖc kiÓm to¸n cña c¬ quan níc kh«ng ®îc thùc hiÖn tèt do chÊt l-
¬ng cña nh©n viªn kiÓm to¸n , hay ®o chÊt l¬ng cña c«ng viÖc.
Víi c¸c c«ng ty kh¸c nh nh÷ng c«ng ty t nh©n hay nh÷ng c«ng ty liªn
doanh víi níc ngoµi , viÖc lùa chän kiÓm to¸n viªn hoµn toµn phô thuéc vµo c¸c
thµnh viªn cña ban qu¶n trÞ doanh nghiÖp .Nh vËy , viÖc chñ quan lùa chän kiÓm
to¸n viªn sÏ Ýt nhiÒu nh»m môc ®Ých riªng t cña c¸c thµnh viªn trong c¸c tr¬ng
hîp muèn che giÊu b»ng chøng g©y bÊt lîi cho hä.
Mét sè níc th× níc th× t×nh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn ®îc t¨ng c¬ng b¨ng
c¸ch ®a ra quy ®Þnh r¨ng mçi kiÓm to¸n viªn ph¶i trùc thuéc mét tæ chøc gi¸m
s¸t. TÊt nhiªn c¸c tæ chøc nµy ph¶i lµ nh÷ng tæ chøc nghÒ nghiÖp.
ë ViÖt Nam , nhng ngêi muèn hµnh ngÒ kiÓm to¸n còng ph¶i chÞu sù gi¸m
s¸t cña hiÖp héi nghÒ nghiÖp kÕ to¸n , bé tµi chÝnh. §iÒu nay cã nghÜa lµ c¸c tæ
chøc nµy cã thÓ gi¸m s¸t ®èi víi c«ng viÖc t¸c nghiÖp cña c¸c kiÓm to¸n viªn ,
còng nh viÖc kiÓm to¸n viªn nhËn c«ng viÖc cña c¸c c«ng ty kh¸ch hµng kh¸c
nhau, qua ®ã chi phèi sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n .
Mét sè quy ®Þnh víi nh÷ng kiÓm to¸n viªn bÞ cÊm hµnh ngÒ. Quy ®Þnh nµy
cho thÊy r¨ng nh÷ng ngêi bÞ cÊm hµnh ngÒ kiÓm to¸n ph¶i tõ chèi mäi ®Ò cö vµ
ph¶i th«i ngay c«ng viÖc ngay lËp tøc nÕu thÊy kh«ng cã thÓ hoµn thµnh c«ng viÖc
®îc giao.NÕu c«ng viÖc kiÓm to¸n ®îc thùc hiÖn bëi mét ngêi kh¸ch hµng«ng ®ñ
tiªu chuÈn , th× c«ng ty ph¶i chØ ®Þnh mét kiÓm to¸n viªn kh¸ch kh¸c tiÒn hµnh
xo¸t xÐt l¹i nh÷ng c«ng viÖc mµ ngêi tríc ®ã thùc hiÖn nh»m ®¶m b¶o yªu cÇu c¬
b¶n cña ngÒ nghiÖp.
2. Nh÷ng quy ®Þnh víi viÖc b·i nhiÖm kiÓm to¸n viªn
KiÓm to¸n viªn cã thÓ bÞ b·i nhiÖm. §iÒu nµy x¶y ra do c«ng ty kh«ng
®¶m b¶o dÞch vô tho¶ ®¸ng , hay do c«ng ty bÞ mÊt tÝn nhiÖm hoÆc bÞ tai tiÕng.
Th«ng thêng ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn , th× viÖc b·i nhiÖm kiÓm to¸n viªn
thêng ®îc trao cho cæ ®«ng . Tuy nhiªn ®iÒu nµy chØ ®óng víi c¸c c«ng ty cæ phÇn
ë ViÖt Nam . Cßn phÇn lín nh÷ng c«ng viÖc ®ã ®îc thùc hiÖn bëi nh÷ng ngêi l·nh
®¹o doanh nghiÖp . Nh vËy kh¸ch hµng«ng thÓ lo¹i trõ ¶nh hëng cña ban gi¸m
®èc doanh nghiÖp trong viÖc can thiÖp theo ý muèn cña m×nh khi ph¸t hiÖn thÊy
nhng bÊt ®ång kh«ng thÓ gi¶i quyÕt víi kiÓm to¸n viªn . V× vËy, hä sÏ cã nh÷ng
c«ng cô lµm ¶nh hëng tíi tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn.
Ngîc l¹i kiÓm to¸n viªn còng ®îc quyÒn xin b·i nhiÖm . §iÒu nµy dêng
nh lµm t¨ng tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn theo khÝa c¹nh lµ khi kiÓm to¸n viªn
thÊy sù ®éc lËp trong c«ng viÖc cña m×nh kh«ng ®îc ®¶m b¶o th× hä hoµn toan cã
thÓ ®Ö ®¬n xin tõ nhiÖm. §iÒu nµy ®· ®îc quy ®Þnh rÊt râ trong c¸c th«ng t híng
dÉn t¸c nghiÖp cña Bé tµi chÝnh.
3. C¸c quyÒn c¬ b¶n cña kiÓm to¸n viªn
9
VÒ c¬ b¶n cã nhng quy ®Þnh vÒ quyÒn cña kiÓm to¸n viªn , chñ yÕu cã
nh÷ng néi dung sau:
Thø nhÊt,c¸c kiÓm to¸n viªn cña mét c«ng ty cã quyÒn tiÕp cËn vµo bÊt kú
lóc nµo sæ s¸ch , tµi kho¶n , biªn laichøng tõ vµ cã quyÒn yªu cÇu c«ng ty cung
cËp nh÷ng gi¶i tr×nh mµ m×nh thÊy lµ cÇn thiªt cho viÖc thùc hiÖn nhiÖm vô cña
c«ng viÖc. V× vËy ban qu¶n trÞ ®¬n vÞ kh¸ch hµng kh¸ch hµng«ng thÓ Øm ®i nh÷ng
th«ng tin mµ b¶n th©n hä chñ quan cho r»ng kh«ng liªn quan cong viÖc kiÓm
to¸n.
Thø hai,Nh÷ng quy ®inh nµy còng bao hµm ý cho r»ng viªc thµnh viªn cña
®¬n vÞ kh¸ch hµng cung cËp nh÷ng th«ng tin sai lÖch , lµm l¹c híng c«ng viÖc
kiÓm to¸n lµ mét hµnh vi ph¹m téi. Nh÷ng quy ®Þnh nµy ¸p dông cho tÊt c¶ nh÷ng
thÓ thøc kh¸c nhau cña sù lõa ®¶o ®ã dô lµ nã ®îc ®a ra díi d¹ng v¨n b¶n , hay lµ
d¹ng ng«ng ng÷ nãi. TÊt nhiªn dï cã chñ t©m hay kh«ng chñ t©m th× hä còng ph¶i
nhËn lÇy tr¸ch nhiÖm cho nh÷ng g× mµ m×nh ®· tuyªn bè theo nh÷ng quy ®Þnh cña
ph¸p luËt.
Víi nh÷ng c«nng ty d¹ng t©p ®oµn th× c¸c quy ®Þnh nµy còng yham gia
®iÌu chØnh thiÖn chÝ trong viÖc cung cÊp th«ng tin cho kiÓm to¸n viªn . C¸c quy
®Þnh nµy cho hay r¨ng kiÓm to¸n viªn vã quyÒn víi nh÷ng c«ng ty con nh ®èi víi
c«ng ty mÑ.
Thø ba, c«ng ty cã nghÜa vô thùc hiÖn nh÷ng bíc hîp lý ®Ó thu thËp th«ng
tin vµ nh÷ng lêi gi¶i tr×nh mµ kiÓm to¸n viªn yªu cÇu tõ c¸c c«ng ty trùc thuéc
®ang ho¹t ®éng trªn c¸c quèc gia kh¸c.
4. nh÷ng quy t¾c ®¹o ®øc nghÒ nghiÖp
C¸c Quy T¾c §¹o §øc NghÒ NghiÖp do c¸c tæ chøc cã c¸c thµnh viªn ®îc
phÐp thùc hiÖn kiÓm to¸n ban hµnh. Quy t¾c ®ã bao qu¸t mét sè mÆt cña hµnh vi
nghÒ nghiÖp, trong ®ã cã tÝnh ®éc lËp. Nã nh»m b¶o vÖ tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n
viªn theo hai c¸ch chÝnh. Tríc hÕt, nã nghiªm cÊm kiÓm to¸n viªn tham gia vµo
nh÷ng mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh bÞ cÊm víi C«ng ty kh¸ch hµng, cã thÓ lµm gi¶m
mÊt vÎ ®éc lËp ®ã. Thø hai lµ nã trao cho kiÓm toµn viªn quyÒn ®îc trao ®æi th«ng
tin víi bÊt kú ai ®îc yªu cÇu tiÕp nhËn nhiÖm vô tõ m×nh.
Quy t¾c ®iÒu chØnh mèi quan hÖ gi÷a tÝnh ®éc lËp vµ thï lao
Mét kiÓm to¸n viªn kh«ng thÓ ®îc xem lµ ®éc lËp, nÕu ngêi ®ã bÞ phô thuéc qu¸
nhiÒu vµo thï lao do kh¸ch hµng tr¶ ®Õn møc ®é lµ c¸c ban gi¸m ®èc cña c«ng ty
kh¸ch hµng ®ã cã thÓ thùc sù ®uæi hä ra khái c«ng ty b»ng c¸ch b·i nhiÖm ngêi
®ã. Quy t¾c ®ã quy ®Þnh r»ng tiÒn thï lao do bÊt kú kh¸ch hµng nµo tr¶ còng
kh«ng ®îc vît qu¸ 15% møc tæng thu nhËp lÖ phÝ lÆp ®i lÆp l¹i theo th«ng lÖ.
Logic ë phÝa sau ®iÒu chØ dÉn nµy cã c¬ së. VÊn ®Ò lµ nã bá qua thùc thÕ
cña ph¬ng thøc lµm viÖc cña c«ng ty kiÓm to¸n. PhÇn lín c¸c chi phÝ kinh doanh
cña mét kiÓm to¸n viªn sÏ bao gåm c¸c chi phÝ cè ®Þnh, nh tiÒn l¬ng chi phÝ hµnh
10
chÝnh. NÕu cã mÊt ®i 10% thu nhËp lÖ phÝ h»ng n¨m ch¼ng h¹n, th× ®iÒu ®ã còng
chØ cã ¶nh hëng nhá ®Õn lîi nhuËn tríc m¾t cña c«ng ty. Ngay c¶ trong t¬ng lai
xa mét c«ng ty kiÓm to¸n còng kh«ng thÓ sa th¶i nh©n viªn mµ kh«ng ph¶i chÞ
mang tiÕng xÊu.
Cho dï c«ng ty ®ã cßn ®îc nguyªn vÑn sau khi bÞ mÊt mét kh¸ch hµng t¬ng
®èi nhá, th× ®èi t¸c kiÓm to¸n chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ sù mÊt m¸t ®ã vÉn cã thÓ bÞ
thiÖt h¹i rÊt lín. PhÇn lîi nhuËn céng t¸c cã thÓ ®îc g¾n liÒn víi sè cuéc kiÓm
to¸n mµ ngêi ®ã chÞu tr¸ch nhiÖm trùc tiÕp. ViÖc ®Ó mÊt mét cuéc kiÓm to¸n còng
cã thÓ ¶nh hëng ®Õn vÞ thÕ cña ngêi ®ã trong c«ng ty. V× vËy viÖc ®Ó mÊt mét
cuéc kiÓm to¸n cã thÓ ¶nh hëng rÊt nhá ®Õn toµn bé c«ng ty, thÕ nhng l¹i cã thÓ lµ
mét vÊn ®Ò nghiªm träng ®èi víi b¶n th©n ®èi t¸c ®ã.
Quy t¾c ®iÒu chØnh mèi quan hÖ c¸ nh©n víi kh¸ch hµng.
KiÓm to¸n viªn còng ph¶i tr¸nh t×nh huèng trong ®ã mèi quan hÖ c¸ nh©n víi
mét hay nhiÒu thµnh viªn trong sè c¸n bé nh©n viªn cña kh¸ch hµng cã thÓ ¶nh h-
ëng ®Õn tÝnh kh¸ch quan cña m×nh. V× vËy, ngêi ta còng cho r»ng kh«ng nªn ®Ó
xayra trêng hîp ®èi t¸c ®ã hay mét thµnh viªn cña tæ kiÓm to¸n cã quan hÖ hä
hµng víi mét c¸n bé cÊp cao cña tæ chøc kh¸ch hµng. Tuy cã thÓ dÔ dµng tr¸ch ®-
îc kiÓu quan hÖ nµy, thÕ nhng khã cã thÓ tr¸nh ®îc nh÷ng vÊn ®Ò quan hÖ b¹n bÌ
th©n thiÕt ph¸t trªn gi÷a ®èi t¸c ®ang ®¶m nhiÖm viÖc kiÓm to¸n víi ban l·nh ®¹o
c¸p cao cña c«ng ty ®ã sau mét sè n¨m cïng lµm viÖc.
Quy t¾c ®iÒu chØnh mèi quan hÖ kinh tÕ víi kh¸ch hµng.
KiÓm to¸n viªn còng ph¶i ®¶m b¶o ch¾c ch¾n r»ng m×nh kh«ng ph¶i lµ mét cæ
®éng cña c«ng ty kh¸ch hµng. VÝ dô, nÕu ngêi ®ã trë thµnh cæ ®«ng do ®îc thõa
kÕ c¸c cæ phÇn, th× ngêi ®ã ph¶i cè g¾ng nhanh chãng b¸n nh÷ng cæ phÇn ®ã ®i
víi gi¸ trªn thÞ trêng tù do. Khi tr¸ch viÖc ®ãng gãp tµi chÝnh vµo c«ng ty, kiÓm
to¸n viªn còng ph¶i tr¸nh cho vay hay vay tiÒn cña kh¸ch hµng.
KiÓm to¸n viªn ®îc khuyÕn c¸o lµ nªn tr¸nh nh÷ng m©u thuÉn quyÒn lîi. V× vËy
hä nªn thËn träng khi lµm thªm c¸c dÞch vô ngoµi viÖc kiÓm to¸n. VÝ dô, hä ®«ng
ý gióp th¬ng lîng mét hîp ®ång vay tiÒn, th× kiÓm to¸n viªn cã thÓ bÞ c¸m dç
chÊp nhËn mét lo¹t nh÷ng b¸o c¸o tµi chÝnh gi¶ dèi, bëi v× nh÷ng b¸o c¸o chÝnh
x¸c h¬n sÏ lµm cho ngêi cho vay thÊy c«ng ty kÐm thuËn lîi h¬n vµ ®¬n gi¶n ho¸
vai trß cña m×nh thµnh mét cè vÊn tµi chÝnh.
Quy t¾c ®iÒu chØnh viÖc cung cÊp dÞch vô cho kh¸ch hµng
KiÓm to¸n viªn còng ph¶i hÕt søc thËn träng, tr¸nh tham gia vµo viÖc chuÈn bÞ c¸c
b¸o c¸o tµi chÝnh hay nh÷ng sæ s¸ch kÕ to¸n c¬ b¶n lµm c¬ së cho b¸o c¸o tµi
chÝnh. Quy t¾c ®ã chÊp nhËn r»ng mét c«ng ty t nh©n nhá cã thÓ yªu cÇu kiÓm
to¸n viªn gióp ®ì vÒ mÆt nµy vµ cho phÐp chuÈn bô b¸o c¸o vµ kiÓm to¸n cïng
nh÷ng con sè gièng nhau. Tuy nhiªn, nã còng kh¼ng ®Þnh r»ng ®èi víi mét c«ng
ty cña c«ng th× kiÓm to¸n viªn kh«ng ®îc can dù vµo viÖc chuÈn bÞ b¸o c¸o tµi
chÝnh.
11
Quy t¾c ®iÒu chØnh viÑc tiÕp qu¶n cong viÖc tõ kiÓm to¸n viªn kh¸c.
Quy T¾c §¹o §øc NghÖ NghiÖp còng ®Ò cËp ®Õn hµnh vi cña mét kiÓm to¸n viªn
®îc yªu cÇu tiÕp qu¶n nhiÖm vô tõ tay mét c«ng ty kh¸c. Tríc khi tiÕp nhËn
nhiÖm vô ®ã, kiÓm to¸n viªn ph¶i ®ßi hái ®îc tiÕp xóc víi kiÓm to¸n viªn s¾p ra
®i vµ viÕt th hái ngêi ®ã vÒ tÊt c¶ nh÷ng th«ng tin cÇn ph¶i n¾m ®îc ®Ó quyÕt ®Þnh
xem m×nh cã nªn chÊp nhËn nhiÖm vô ®îc chØ ®Þnh hay kh«ng. NÕu c«ng ty kia
tr¶ lêi r»ng hä kh«ng ®îc phÐp ®¸p l¹i ®ßi hái ®ã, th× ph¶i tõ chèi nhiÖm vô nµy.
Thùc tÕ, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ mét kiÓm to¸n viªn cã quyÒn tiÕp xóc víi bÊt kú ai ®-
îc yªu cÇu thay thÕ m×nh vµ th«ng b¸o cho hä mäi lý do nghÒ nghiÖp t¹i sao hä
nªn tõ chèi nhiÖm vô ®ã. Cã thÓ hy väng r»ng c«ng ty kia sÏ kh«ng tha thø mäi
hµnh vi kh«ng phï hîp víi ®¹o ®øc nghÒ nghiÖp cña m×nh ph¶i chÊp nhËn mét
chÝnh s¸ch kÕ to¸n kh«ng thÓ chÊp nhËn ®îc b»ng ®e do¹ thay thÕ hä.
§¸ng tiÕc lµ quy t¾c ®ã kh«ng vît xa h¬n ®¶m b¶o ch¾c ch¾n r»ng sÏ ®îc
tiÕp xóc víi c«ng ty kia. Kh«ng cã yªu cÇu lµ kiÓm to¸n viªn ph¶i tõ chèi nhËn
nhiÖm vô ®îc giao chØ lµ v× ngêi ®¬ng nhiÖm yªu cÇu m×nh lµm nh vËy.
IV. Gi¶i ph¸p n©ng cao tÝnh ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn
MétTæ Chøc KÕ To¸n Viªn Chuyªn NghiÖp ®· tiÕn hµnh mét cuéc ®iÒu tra
nhËn thøc cña c«ng chóng vÒ chøc n¨ng kiÓm to¸n. Mét trong nh÷ng c©u hái ®iÒu
tra ®îc ®Æt ra ®Ó x¸c ®Þnh xem nh÷ng ngêi ®îc hái cã tin hay kh«ng r»ng kiÓm
to¸n viªn sÏ s½n sµng lý gi¶i tuú tiÖn c¸c quy t¾c ®Ó biÖn minh cho b¸o c¸o kiÓm
to¸n cã thÓ chÊp nhËn ®îc ®èi víi ban l·nh ®¹o. Kh«ng cã sù khuyÕn khÝch ®Æc
biÖt ®Ó tr¶ lêi c©u hái nµy. GÇn mét n÷a (45%) sè ngêi ®îc hái kh«ng ®ång ý víi
®iÒu gîi ý nµy vµ gµn mét phµn t (24%) sè ngêi ®îc hái kh«ng cã ý kiÕn g×. Tuy
nhiªn, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ mét phÇn t c«ng chóng thuéc diÖn ®iÒu tra kh«ng tin t-
ëng vµo sù ®éc lËp cña kiÓm to¸n viªn vµ gµm mét phÇn ba sè ngêi thuéc ®iÒu tra
nghi ngê vÒ sù ®éc lËp ®ã.
Cã vÎ nh lµ cÇn cã mét biÖn ph¸p g× ®ã ®Ó c¶i thiÖn t×nh tr¹ng mÊt c©n b»ng
trong quan hÖ gi÷a kiÓm to¸n viªn vµ ban l·nh ®¹o. §· cã mét sè kiÕn nghÞ ® îc
nªu ra: mét sè ®· bÞ b¸c bá ngay lËp tøc, cßn mét sè kh¸c th× vÉn cßn ®ang ®îc
xem xÐt.
1. Thµnh lËp c¸c uû ban kiÓm to¸n
M« t¶:
Mét uû ban cña Ban l·nh ®¹o gåm ba ®Õn n¨m gi¸m ®èc kh«ng cã tr¸ch
nhiÖm ®iÒu hµnh trong viÖc qu¶n lý tµi chÝnh. Nh÷ng nhiÖm vô chÝnh cña nã lµ
xÐt duyÖt c¸c b¸o c¸o tµi chÝnh, xem xÐt tÝnh hiÖu qu¶ cña c¸c hÖ thèng kÕ to¸n
vµ kiÓm tra néi bé cña c«ng ty cïng c¸c kÕt qu¶ thu ®îc cña c¸c kiÓm to¸n viªn,
®a ra kiÕn nghÞ vÒ viÖc chØ ®Þnh vµ tr¶ thï lao cho c¸c kiÓm to¸n viªn bªn
ngoµi16.
12
Vai trß : VÒ c¬ b¶n cña uû ban kiÓm to¸n vµ n©ng cao chÊt lîng cña viÖc
lµm b¸o c¸o tµi chÝnh. §iÒu nµy sÏ ®¹t ®îc b»ng c¸ch t¨ng cêng møc ®é th¶o luËn
vµ tr×nh ®é hiÓu biÕt vÒ nh÷ng vÊn ®Ò kÕ to¸n ë cÊp ban l·nh ®¹o vµ còng t¹o ®iÒu
kiÖn ®Ó kiÓm to¸n viªn cã thÓ trao ®æi th«ng tin mét c¸ch cã hiÖu qu¶ h¬n víi c¸c
gi¸m ®èc.
NÕu mét c«ng ty kh«ng cã uû ban kiÓm to¸n, th× gi¸m ®èc tµi chÝnh thêng
®îc xem lµ ph¶i chÞu hoµn toµn tr¸ch nhiÖm vÒ viÖc chuÈn bÞ vµ kiÓm to¸n b¸o
c¸o t×a chÝnh. §iÒu nµy cã nghÜa lµ c¸c gi¸m ®èc kh¸c cã thÓ can dù rÊt Ýt vµo
cong t¸c kÕt to¸n, mét ®iÒu kh«ng mong muèn v× mét sè lý do. Gi¸m ®èc tµi
chÝnh cã thÓ c¶m thÊy r»ng m×nh bÞ thóc Ðp ph¶i ®¶m b¶o ch¾c ch¾n r»ng nh÷ng
con cè b¸o c¸o ph¶i tho¶ ®¸ng, thËm chÝ nÕu cÇn th× ph¶i chÝnh söa chóng. Mäi ý
kiÕn bÊt ®ång gi÷a vÞ gi¸m ®èc ®ã vµ kiÓm to¸n viªn cã thÓ kh«ng ®îcban l·nh
®¹o lu ý ®Õn vµ nh v¹y c«ng ty cã thÓ ph¶i nhËn mét b¸o c¸o cã vÊn ®Ò hay chÞu
mét phÝ kiÓm to¸n qu¸ møc do th¸i ®é kh«ng khoan nhîng cña gi¸m ®èc tµi
chÝnh. C¸c gi¸m ®èc kh¸c cã thÓ bÞ lªn ¸n lµ lÈn tr¸nh tr¸ch nhiÖm vÒ tÝnh trung
thùc vµ v« t cña sæ s¸ch kÕ to¸n.
Lý tëng nhÊt lµ uû ban kiÓm to¸n ph¶i gåm phÇn lín hay thËm chÝ toµn bé
lµ nh÷g gi¸m ®èc kh«ng ®iÒu hµnh. Së dÜ nh v¹y lµ v× nh÷ng gi¸m ®èc kh«ng ®iÒu
hµnh ®îc xem lµ Ýt phôc thuéc h¬n vµo c«ng ty vÒ kÕ mu sinh. Hä sÏ kh«ng xem
xÐt nh÷ng lÜnh vùc nh lùa chän c¸c chÝnh s¸ch kÕ to¸n víi møc ®é t lîi nh thÕ.
C¸c gi¸m ®èc ®iÒu hµnh phôc thuéc vµo c«ng ty vÒ møc thu nhËp cña m×nh lín
h¬n rÊt nhiÒu. Ch¾c ch¾n lµ hä sÏ bÞ th«i thóc c«gn bè nh÷ng con sè gi¶ dèi nh»m
tho¶ m·n mog muèn cña c¸c cæ ®«ng vÒ lÞ¬ nhuËn, ®Æc biÖt lµ nÕu c¸c kÕt qu¶
®Òu kh«ng ®îc kh¶ quan.
Dï cho c¸c thµnh viªn cña uû ban ®ã kh«ng ph¶i lµ nh÷ng kÕ to¸n viªn, th×
hä còng ph¶i cã ®ñ kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm vÒ kinh doanh ®Ó cã thÓ nghiªn cøu
nh÷ng kh¸i niÖm réng lín lµm nÒn t¶ng cho dù th¶o b¸o c¸o quyÕt to¸n sÏ tr×nh
ban l·nh ®¹o ®Ó phª duyÖt. Hä ph¶i cã kh¶ n¨ng xem xÐt gi¸ trÞ cña c¸c chÝnh
s¸ch kÕ to¸n kh¸c nhau cã thÓ ®îc chÊp nhËn. Hä cã thÓ lµm träng tµi ph©n xö
gi÷a gi¸m ®èc tµi chÝnh vµ kiÓm to¸n viªn, nhÊt lµ vÒ nh÷ng lÜnh vùc ®ßi hái ph¶i
cã sù xÐt ®o¸n chñ quan. §iÒu nµy cã nghÜa lµ ban l·nh ®¹o sÏ cã kh¶ n¨ng tiÕp
nhËn ý kiÕn t vÊn cña uû van kiÓm to¸n, vµ v× thÕ cho nªn sÏ cã kh¶ n¨ng ®i ®Õn
mét quyÕt ®Þnh cã hiÓu biÕt vÒ mäi vÊn ®Ò kÕ to¸n cã tranh c·i.
Ngêi ta cho r»ng c¸c gi¸m ®èc kh«ng ®iÒu hµnh bÞ lÖ thuéc vµo sù tÝn
nhiÖm cña c¸c gi¸m ®èc ®iÒu hµnh ®Ó cã thÓ tiÕp tôc ®¶m tr¸ch nhiÖm vô cña
m×nh gièng nh kiÓm to¸n viªn. V× vËy, uû ban kiÓm to¸n cã thÓ kh«ngcã hiÖu qu¶
do c¸c thµnh viªn sî kh«ng d¸m ñng hé kiÓm to¸n viªn. Cã mét c«ng tr×nh nghiªn
cøu ®· ®îc tiÕn hµnh nh»m ®iÒu tra kh¶ n¨ng nµy. KÕt qu¶ cho thÊy r»nguû ban
cã kh¶ n¨ng ñng hé kiÓm to¸n viªn h¬n lµ gi¸m ®èc tµi chÝnh, nhÊt kµ khi gi÷a hä
cã sù bÊt ®ång ý kiÕn vÒ viÖc ¸p dông mét tiªu chuÈn kü thuËt kh¸ch quan.
13