Tìm hiểu xử lý ngôn ngữ tự nhiên và viết chương trình mô phỏng kiểm tra cấu trúc câu trong tiếng anh

  • 47 trang
  • file .pdf
tin -
.
ch .
.
.
Sinh viên
1002 1
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU ................................................................................................................ 4
.............................. 5
................................................................................................................. 5
........................................................................................................ 6
....................................................................................... 6
.............................................................................................. 6
.................................................................................... 6
1.2.1.3 .................................................................................................. 7
........................................................................................................ 7
............................................................................................................. 7
(Probability) ........................................................................................... 7
........................................................................ 7
1.2.2.2. Events (sự kiện) .................................................................................................. 8
1.2.2.3. Xác suất (probability) ......................................................................................... 8
1.2.2.4. Ước lượng Xác suất ............................................................................................ 8
1.2.2.5. Kỳ vọng (expectation) và Phương sai (variance) ............................................... 8
1.2.3.Lý thuyết thông tin(Information Theory) ............................................................... 8
1.2.3.1 Khái niệm ............................................................................................................ 8
1.2.3.2 Entropy ............................................................................................................... 9
1.2.3.3 Perplexity - Cross Entropy .................................................................................. 9
1.3. Qui trình xử lý ngôn ngữ tự nhiên ...................................................................... 10
1.3.1. Phân tích từ vựng (Lexical Analysis) .................................................................. 11
1.3.2. Phân tích cú pháp (Syntax Analysis) ................................................................... 11
1.3.3. Phân tích ngữ nghĩa (Semantic Analysis) ........................................................... 13
1.3.4. Các giai đoạn của trình biên dịch ........................................................................ 13
.............................................................. 14
1.3.5.1. Topdown ........................................................................................................... 14
1.3.5.2. Bottom-up ......................................................................................................... 14
1.3.5.3. CYK (Cocke-Younger-Kasami) ........................................................................ 14
1.4.Các ứng dụng của ngôn ngữ tự nhiên .................................................................. 18
Chƣơng 2: NGỮ PHÁP TIẾNG ANH ....................................................................... 20
2.1. Các thì trong tiếng anh......................................................................................... 20
2.2. Cách sử dụng một số thì ....................................................................................... 20
2.2.1. Thì hiện tại đơn(The Simple Present Tense): ...................................................... 20
2.2.1.1 thức(Formation) ....................................................................................... 20
2.2.1.2 Cách sử dụng (The uasges) ............................................................................... 21
1002 2
2.2.2. Thì hiện tại tiếp diễn(The present continuous/progressive tense) ....................... 21
2.2.2.1 Hình thức(formation)......................................................................................... 21
2.2.2.2 Cách sử dụng(The usages) ................................................................................ 21
2.2.3. Thì hiện tại hoàn thành(The Present Prefect Tense) ........................................... 21
2.2.3.1 Hình thức(Formation) ....................................................................................... 21
2.2.3.2 Cách sử dụng(The usages) ................................................................................ 22
2.2.4. Thì hiện tại hoàn thành tiếp diễn (The Present Prefect continuousTense) .............. 22
2.2.4.1 Hình thức(Formation) ....................................................................................... 22
2.2.4.2 Cách sử dụng(The usages) ................................................................................ 22
2.2.5. Thì quá khứ đơn(The Simple Past Tense) ........................................................... 23
2.2.5.1 Hình thức(Formation) ....................................................................................... 23
2.2.5.2 cách sử dụng(The usages) ................................................................................. 23
2.2.6. Thì quá khứ tiếp diễn (The Past continuous Tense) ............................................ 23
2.2.6.1 Hình thức(Formation) ....................................................................................... 23
2.2.6.2 Cách sử dụng (The usages) ............................................................................... 24
2.2.7. Thì tương lai đơn(The Simple Future Tense) ...................................................... 24
2.2.7.1 Hình thức(Formation) ....................................................................................... 24
2.2.7.2 cách sử dụng (The usages) ................................................................................ 24
Chƣơng 3: CHƢƠNG TR .................................................... 25
# ................................................................... 25
........................................................................................................ 26
.................................................................................................................... 26
................................................................................................................. 26
........................................................................ 27
3.1.2.1. Kiểu giá trị được định nghĩa trước (Predefined Value Types)......................... 28
........................................................................ 29
................................................................................................ 30
............................................................................................ 30
p (Loops) .............................................................................................. 31
......................................................................................................... 34
.......................................................................................... 34
.............................................................................................. 36
....................................................................................... 40
............................................................................................. 41
............................................................................... 41
.................................................................................................................. 46
........................................................................................... 47
1002 3
LỜI NÓI ĐẦU
Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (natural language processing - NLP) là một nhánh của
trí tuệ nhân tạo tập trung vào các ứng dụng trên ngôn ngữ của con người. Trong trí tuệ
nhân tạo thì xử lý ngôn ngữ tự nhiên là một trong những phần khó nhất vì nó liên quan
đến việc phải hiểu ý nghĩa ngôn ngữ - công cụ hoàn hảo nhất của tư duy và giao tiếp.
Xử lý ngôn ngữ chính là xử lý thông tin khi đầu vào là “dữ liệu ngôn ngữ” (dữ
liệu cần biến đổi), tức dữ liệu “văn bản” hay “tiếng nói”. Các dữ liệu liên quan đến
ngôn ngữ viết (văn bản) và nói (tiếng nói) đang dần trở nên kiểu dữ liệu chính con
người có và lưu trữ dưới dạng điện tử. Đặc điểm chính của các kiểu dữ liệu này là
không có cấu trúc hoặc nửa cấu trúc và chúng không thể lưu trữ trong các khuôn dạng
cố định như các bảng biểu.
Xử lý ngôn ngữ tự nhiên là một lĩnh vực nghiên cứu nhằm giúp cho các hệ
thống máy tính hiểu và xử lý được ngôn ngữ con người. Dịch máy là một trong những
ứng dụng chính của xử lý ngôn ngữ tự nhiên
.
1002 4
Chƣơng 1:
1.1
Xử lý ngôn ngữ chính là xử lý thông tin khi đầu vào là “dữ liệu ngôn ngữ” (dữ
liệu cần biến đổi), tức dữ liệu “văn bản” hay “tiếng nói”. Các dữ liệu liên quan đến
ngôn ngữ viết (văn bản) và nói (tiếng nói) đang dần trở nên kiểu dữ liệu chính con
người có và lưu trữ dưới dạng điện tử. Đặc điểm chính của các kiểu dữ liệu này là
không có cấu trúc hoặc nửa cấu trúc và chúng không thể lưu trữ trong các khuôn dạng
cố định như các bảng biểu. Theo đánh giá của công ty Oracle, hiện có đến 80% dữ liệu
không cấu trúc trong lượng dữ liệu của loài người đang có [Oracle Text]. Với sự ra đời
và phổ biến của Internet, của sách báo điện tử, của máy tính cá nhân, của viễn thông,
của thiết bị âm thanh,… người người ai cũng có thể tạo ra dữ liệu văn bản hay tiếng
nói. Vấn đề là làm sao ta có thể xử lý chúng, tức chuyển chúng từ các dạng ta chưa
hiểu được thành các dạng ta có thể hiểu và giải thích được, tức là ta có thể tìm ra thông
tin, tri thức hữu ích cho mình.
Giả sử chúng ta có các câu sau trong các tiếng nước ngoài:
- “We meet here today to talk about Vietnamese language and speech
processing.”
- “Aujourd'hui nous nous réunissons ici pour discuter le traitement de langue et
de parole vietnamienne.”
- “Mы встрачаемся здесь сегодня, чтобы говорить о вьетнамском языке
и обработке речи.”
Nếu có ai đó dịch, hoặc có một chương trình máy tính dịch (biến đổi) chúng ra
tiếng Việt, ta sẽ hiểu nghĩa các câu trên đều là: “Hôm nay chúng ta gặp nhau ở đây để
bàn về xử lý ngôn ngữ và tiếng nói tiếng Việt.”. Nếu các câu này được lưu trữ như các
tệp tiếng Anh, Pháp, Nga và Việt như ta nhìn thấy ở trên, ta có các dữ liệu “văn bản”.
Nếu ai đó đọc các câu này, ghi âm lại, ta có thể chuyển chúng vào máy tính dưới dạng
các tệp các tín hiệu (signal) “tiếng nói”. Tín hiệu sóng âm của hai âm tiết tiếng Việt có
thể nhìn thấy như sau:
1002 5
Hình 1.1 : Tín hiệu sóng âm của hai âm tiêt Tiếng Việt
Tuy nhiên, một văn bản thật sự (một bài báo khoa học chẳng hạn) có thể có đến
hàng nghìn câu, và ta không phải có một mà hàng triệu văn bản. Web là một nguồn dữ
liệu văn bản khổng lồ, và cùng với các thư viện điện tử − khi trong một tương lai gần
các sách báo xưa nay và các nguồn âm thanh được chuyển hết vào máy tính (chẳng
hạn bằng các chương trình nhận dạng chữ, thu nhập âm thanh, hoặc gõ thẳng vào máy)
− sẽ sớm chứa hầu như toàn bộ kiến thức của nhân loại. Vấn đề là làm sao “xử lý”
(chuyển đổi) được khối dữ liệu văn bản và tiếng nói khổng lồ này qua dạng khác để
mỗi người có được thông tin và tri thức cần thiết từ chúng.
Xử lý ngôn ngữ tự nhiên đã được ứng dụng trong thực tế để giải quyết các bài
toán như : nhận dạng chữ viết, nhận dạng tiếng nói, tổng hợp tiếng nói, dịch tự động,
tìm kiếm thông tin, tóm tắt văn bản, khai phá dữ liệu và phát hiện tri thức.
1.2.1.
1.2.1.1.
Ngôn ngữ là hệ thống để giao thiệp hay suy luận dùng một cách biểu diễn phép
ẩn dụ và một loại ngữ pháp theo logic, mỗi cái đó bao hàm một tiêu chuẩn hay sự thật
thuộc lịch sử và siêu việt. Nhiều ngôn ngữ sử dụng điệu bộ, âm thanh, ký hiệu, hay
chữ viết, và cố gắng truyền khái niệm, ý nghĩa, và ý nghĩ, nhưng mà nhiều khi những
khía cạnh này nằm sát quá, cho nên khó phân biệt nó.
1.2.1.2.
Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (natural language processing - NLP) là một nhánh
của trí tuệ nhân tạo tập trung vào các ứng dụng trên ngôn ngữ của con người. Trong trí
tuệ nhân tạo thì xử lý ngôn ngữ tự nhiên là một trong những phần khó nhất vì nó liên
quan đến việc phải hiểu ý nghĩa ngôn ngữ - công cụ hoàn hảo nhất của tư duy và giao
tiếp.
1002 6
Trí tuệ nhân tạo hay trí thông minh nhân tạo (tiếng Anh: artificial intelligence hay
machine intelligence, thường được viết tắt là AI) là trí tuệ được biểu diễn bởi bất cứ
một hệ thống nhân tạo nào. Thuật ngữ này thường dùng để nói đến các máy tính có
mục đích không nhất định và ngành khoa học nghiên cứu về các lý thuyết và ứng dụng
của trí tuệ nhân tạo.
Nhập nhằng trong ngôn ngữ học là hiện tượng thường gặp, trong giao tiếp hàng
ngày con người ít để ý đến nó bởi vì họ xử lý tốt hiện tượng này. Nhưng trong các ứng
dụng liên quan đến xử lý ngôn ngữ tự nhiên khi phải thao tác với ý nghĩa từ vựng mà
điển hình là dịch tự động nhập nhằng trở thành vấn đề nghiêm trọng . Ví dụ trong một
câu cần dịch có xuất hiện từ “đường” như trong câu “ra chợ mua cho mẹ ít đường” vấn
đề nảy sinh là cần dịch từ này là road hay sugar, con người xác định chúng khá dễ
dàng căn cứ vào văn cảnh và các dấu hiệu nhận biết khác nhưng với máy thì không.
Một số hiện tượng nhập nhằng: Nhập nhằng ranh giới từ, Nhập nhằng từ đa nghĩa,
Nhập nhằng từ đồng âm (đồng tự), Nhập nhằng từ loại.
Dịch máy là một trong những ứng dụng chính của xử lý ngôn ngữ tự nhiên, dùng
máy tính để dịch văn bản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Mặc dù dịch máy đã
được nghiên cứu và phát triển hơn 50 năm qua, xong vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần
nghiên cứu. Ở Việt Nam, dịch máy đã được nghiên cứu hơn 20 năm, nhưng các sản
phẩm dịch máy hiện tại cho chất lượng dịch còn nhiều hạn chế. Hiện nay, dịch máy
được phân chia thành một số phương pháp như: dịch máy trên cơ sở luật, dịch máy
thống kê và dịch máy trên cớ sở ví dụ.
1.2.2. X (Probability)
Không gian mẫu (sự kiện cơ sở): Ω.Tung từng đồng xu: Ω = {head,tail}
Bầu cử: Ω = {yes/no}.Tung xúc xắc Ω = {1,...,6} . Xổ số (|Ω | ≈ 107 .. 1012).Số
lượng tai nạn giao thông/năm (Ω = N) . Lỗi chính tả (Ω = Z*), Z là 1 bảng chữ cái,
Z* là tập hợp các chuỗi trong bảng chữ cái (|Ω | ≈kích thước vốn từ vựng)
1002 7
1.2.2.2. Events (sự kiện)
Sự kiện A là một tập các mẫu A Ω, và tập tất cả A là 2Ω .Ω là sự kiện chắc
chắn , Ø là sự kiện không xảy ra .Ví dụ : Tung đồng xu 3 lần
Ω = {HHH, HHT, HTH, HTT, THH, THT, TTH, TTT}.Tính các trường hợp có
đúng 2 lần xuất hiện Tail . A = {HTT, THT, TTH} . Tất cả Head : A = {HHH}
1.2.2.3. Xác suất (probability)
Thực hiện một thực nghiệm (experiment) nhiều lần: có bao nhiều lần sự kiện A
xảy ra (“count” c1). Mỗi lần thực nghiệm này gọi là dãy (bộ) . Thực hiện các dãy này
nhiều lần, ghi nhớ lại con số ci . Nếu thực hiện thật sự thực nghiệm nhiều lần, tỉ số
ci/Ti (Ti là tổng số lần thực nghiệm trong dãy thứ i) dần tới một hằng số chưa biết .
Gọi giá trị này Xác xuất của A . Kí hiệu: p(A)
1.2.2.4. Ước lượng Xác suất
Cách tính như sau:Từ một dãy thực nghiệm :p(A) = c1/T1.
Nếu thực hiện được nhiều dãy thực nghiệm: tính trung bình cộng của ci/Ti
1.2.2.5. Kỳ vọng (expectation) và Phương sai (variance)
Kỳ vọng: tổng trọng số của giá trị của X, hay là giá trị trung bình của biến ngẫu nhiên
Phương sai:là trung bình bình phương của độ lệch (độ lệch của biến X so với trung
bình của nó)
E( X ) xp( x)
x
Var ( X ) p( x)( x E ( x))2
x
1.2.3.Lý thuyết thông tin(Information Theory)
1.2.3.1 Khái niệm
Lý thuyết thông tin nghiên cứu về: Áp dụng các công cụ toán học trong việc lượng
hóa data cho mục đích lưu trữ và truyền dữ liệu. Độ đo thông tin là Entropy, là số
lượng bít trung bình cần thiết để cho việc lưu trữ hay truyền dữ liệu.Đóng vai trò quan trọng
trong xử lý thông tin bằng các phương pháp thống kê, đặc biệt trong NLP
1002 8
1.2.3.2 Entropy
Entropy là một độ đo thông tin . Entropy ~ hỗn độn, mờ, trái nghĩa với order, ..
Đo độ không chắc chắn : Entropy thấp -> Đo độ không chắc chắn thấp ; Entropy cao -
> Đo độ không chắc chắn cao . Trong vật lý : Entropy giảm khi năng lượng được sử
dụng . Ký hiệu p(x) là một phân bố của một biến ngẫu nhiên X . là không gian mẫu
của X . Entropy được tính như sau: H(X) = - ∑ x p(x) log2p(x) . Đơn vị: bits
(log10: nats) . Kí hiệu: H(X) = Hp(X) = H(p)
1.2.3.3 Perplexity - Cross Entropy
1. Entropy liên quan thế nào đến hiểu ngôn ngữ?
Liên quan đến sự ko chính xác: một vấn đề càng có nhiều thông tin thì Entropy
càng thấp.Có nhiều mô hình -> entropy đo chất lượng của các mô hình?
Ví dụ: mô hình mã hóa ký tự với trung bình số bít sử dụng trên mỗi ký tự là 2.5 Đây là
mô hình ngôn ngữ 0-gram, nếu đặt trong sự liên kết của các âm tiết thì chúng ta có thể
sinh được mô hình tốt hơn, chẳng hạn cho entropy 1.22 bít trên một ký tự
2. Perplexity
Entropy của một phân bố p(X) là :Hp(X)Thì giá trị 2H được gọi là perplexity
perplexity là số lượng mẫu trung bình mà một biến phải lựa chọn.Perlexity càng bé
(tức là entropy càng bé) thì mô hình càng tốt <=> số bít dùng để mã hóa thông tin càng
bé.
Ví dụ : Cho 8 con ngựa với xác suất lựa chọn như sau:
Ngựa 1: 1/2 ngựa 2: 1/4 ngựa 3: 1/8 ngựa 4: 1/16
Ngựa 5: 1/64 ngựa 2: 1/64 ngựa 3: 1/64 ngựa 4: 1/64
3. Entropy rate
Tính entropy của một dãy các từ trong một ngôn ngữ L
H(w1,...,wn) = - W L p(W1n)log(W1n)
Entropy rate được coi như per-word entropy.Coi một ngôn ngữ như một quá trình ngẫu
nhiên sản xuất một dãy các từ. Cần quan tâm đến một dãy vô hạn từ. Entropy rate
H(L) được định nghĩa như sau:
1 1
H ( L) lim H (w1,..., wn ) lim p(w1,..., wn ) log p(w1,..., wn )
n n n n L
4 . Cross Entropy
Cross entropy được sử dụng khi chúng ta không biết phân bố thật p
1002 9
Cross-entropy của phân bố m của phân bố thật p được định nghĩa:
1 1
H ( p, m) lim p(w1,..., wn ) log m(w1,..., wn ) lim log m(w1,..., wn )
n n L
n n
(theo lý thuyết Shannon-McMillan-Breiman)
5. Cross entropy để so sánh các mô hình : H(p) ≤ H(p,m)
Cross entropy H(p,m) là cận trên của entropy H(p)
Mô hình m càng chính xác thì cross entropy H(p,m) càng gần với entropy H(p)
Độ khác nhau H(p,m) và H(p) đo độ chính xác của mô hình m
6. Các công thức Cross Entropy
Cross entropy giữa biến X với phân bố xác suất đúng p(x) và một phân bố m được
tính như sau:
H ( X , m) H ( X ) D( p || m) p( x) log m( x)
x
Chú ý:D(p||q) = ∑x p(x) log2 (p(x)/q(x))
1.3. Qui trình xử lý ngôn ngữ tự nhiên
Để máy tính có thể hiểu và thực thi một chương trình được viết bằng ngôn ngữ
cấp cao, ta cần phải có một trình biên dịch thực hiện việc chuyển đổi chương trình đó
sang chương trình ở dạng ngôn ngữ đích. Chương này trình bày một cách tổng quan về
cấu trúc của một trình biên dịch và mối liên hệ giữa nó với các thành phần khác - “họ
hàng” của nó - như bộ tiền xử lý, bộ tải và soạn thảo liên kết,v.v. Cấu trúc của trình
biên dịch được mô tả trong chương là một cấu trúc mức quan niệm bao gồm các giai
đoạn: Phân tích từ vựng, Phân tích cú pháp, Phân tích ngữ nghĩa, Sinh mã trung gian,
Tối ưu mã và Sinh mã đích. Nói một cách đơn giản, trình biên dịch là một chương
trình làm nhiệm vụ đọc một chương trình được viết bằng một ngôn ngữ - ngôn ngữ
nguồn (source language) - rồi dịch nó thành một chương trình tương đương ở một
ngôn ngữ khác - ngôn ngữ đích (target languague). Một phần quan trọng trong quá
trình dịch là ghi nhận lại các lỗi có trong chương trình nguồn để thông báo lại cho
người viết chương trình.
Hình: Một trình biên dịch
1002 10
1.3.1. Phân tích từ vựng (Lexical Analysis)
Trong một trình biên dịch, giai đọan phân tích từ vựng sẽ đọc chương trình nguồn từ trái
sang phải (quét nguyên liệu - scanning) để tách ra thành các thẻ từ (token).
Ví dụ 1.2: Quá trình phân tích từ vựng cho câu lệnh gán position := initial + rate * 60
sẽ tách thành các token như sau:
1. Danh biểu position
2. Ký hiệu phép gán :=
3. Danh biểu initial
4. Ký hiệu phép cộng (+)
5. Danh biểu rate
6. Ký hiệu phép nhân (*)
7. Số 60
Trong quá trình phân tích từ vựng các khoảng trắng (blank) sẽ bị bỏ qua.
1.3.2. Phân tích cú pháp (Syntax Analysis)
Giai đoạn phân tích cú pháp thực hiện công việc nhóm các thẻ từ của chương trình
nguồn thành các ngữ đoạn văn phạm (grammatical phrase), mà sau đó sẽ được trình
biên dịch tổng hợp ra thành phẩm. Thông thường, các ngữ đoạn văn phạm này được
biểu diễn bằng dạng cây phân tích cú pháp (parse tree) với :
- Ngôn ngữ được đặc tả bởi các luật sinh.
- Phân tích cú pháp dựa vào luật sinh để xây dựng cây phân tích cú pháp.
Ví dụ 1.3: Giả sử ngôn ngữ đặc tả bởi các luật sinh sau :
Stmt → id := expr
expr → expr + expr | expr * expr | id | number
Với câu nhập: position := initial + rate * 60, cây phân tích cú pháp được xây dựng như sau
1002 11
Hình Một cây phân tích cú pháp
Cấu trúc phân cấp của một chương trình thường được diễn tả bởi quy luật đệ qui.
Ví dụ 1.4:
1) Danh biểu (identifier) là một biểu thức (expr).
2) Số (number) là một biểu thức.
3) Nếu expr1 và expr2 là các biểu thức thì:
expr1 + expr2
expr1 * expr2
(expr)
4)cũng là những biểu thức. Câu lệnh (statement) cũng có thể định nghĩa đệ qui :
1) Nếu id1 là một danh biểu và expr2 là một biểu thức thì id1 := expr2 là một
lệnh (stmt).
2) Nếu expr1 là một biểu thức và stmt2 là một lệnh thì
while (expr1) do stmt2 và if (expr1) then stmt2 :đều là các lệnh. Người ta dùng
các qui tắc đệ qui như trên để đặc tả luật sinh (production) cho ngôn ngữ. Sự phân
chia giữa quá trình phân tích từ vựng và phân tích cú pháp cũng tuỳ theo công việc
thực hiện.
1002 12
1.3.3. Phân tích ngữ nghĩa (Semantic Analysis)
Giai đoạn phân tích ngữ nghĩa sẽ thực hiện việc kiểm tra xem chương trình nguồn
có chứa lỗi về ngữ nghĩa hay không và tập hợp thông tin về kiểu cho giai đoạn sinh mã
về sau. Một phần quan trọng trong giai đoạn phân tích ngữ nghĩa là kiểm tra kiểu (type
checking) và ép chuyển đổi kiểu.
Ví dụ 1.5: Trong biểu thức position := initial + rate * 60
Các danh biểu (tên biến) được khai báo là real, 60 là số integer vì vậy trình biên dịch
đổi số nguyên 60 thành số thực 60.0
.
Hình Chuyển đổi kiểu trên cây phân tích cú pháp
1.3.4. Các giai đoạn của trình biên dịch
Một trình biên dịch được chia thành các giai đoạn, mỗi giai đoạn chuyển chương
trình nguồn từ một dạng biểu diễn này sang một dạng biểu diễn khác.
VÍ DỤ: Một cách phân rã điển hình trình biên dịch được trình bày trong hình
:
Hình Các giai đoạn của một trình biên dịch
1002 13
Việc quản lý bảng ký hiệu và xử lý lỗi được thực hiện xuyên suốt qua tất cả các
giai đoạn. Các giai đoạn mà chúng ta đề cập ở trên là thực hiện theo trình tự logic của
một trình biên dịch. Nhưng trong thực tế, cài đặt các hoạt động của nhiều hơn một
giai đoạn có thể được nhóm lại với nhau. Thông thường chúng được nhóm thành hai
nhóm cơ bản, gọi là: kỳ đầu (Front end) và kỳ sau (Back end).
1. Kỳ đầu (Front End)
Kỳ đầu bao gồm các giai đoạn hoặc các phần giai đoạn phụ thuộc nhiều vào ngôn ngữ
nguồn và hầu như độc lập với máy đích. Thông thường, nó chứa các giai đoạn sau:
Phân tích từ vựng, Phân tích cú pháp, Phân tích ngữ nghĩa và Sinh mã trung gian.Một
phần của công việc tối ưu hóa mã cũng được thực hiện ở kỳ đầu. Front end cũng bao
gồm cả việc xử lý lỗi xuất hiện trong từng giai đoạn.
2. Kỳ sau (Back End)
Kỳ sau bao gồm một số phần nào đó của trình biên dịch phụ thuộc vào máy đích và
nói chung các phần này không phụ thuộc vào ngôn ngữ nguồn mà là ngôn ngữ trung
gian. Trong kỳ sau, chúng ta gặp một số vấn đề tối ưu hoá mã, phát sinh mã đích cùng
với việc xử lý lỗi và các thao tác trên bảng ký hiệu.
1.3.5.1. Topdown
- .
- .
- .
1.3.5.2. Bottom-up
- -reduce actions.
- .
- .
1.3.5.3. CYK (Cocke-Younger-Kasami)
- (Chomsky nomarl Form)
:
ABC
Aa
1002 14
:
SXY
XXA|a|b
YAY|a
Aa
Phân : “babaa” không sinh ra câu
“baaa” sinh ra câu
Xác định các đặc điểm sau đây:
1)Sinh ra giá trị một nút như thế nào?
A[i,j] <- ? + ?
2)Lưu lại đường đi như thế nào để sinh lại cây
Tính nhập nhằng: Một A[,] có thể có nhiều tag, mỗi tag lại được dẫn xuất bằng
nhiều cách.
3)Tại sao thuật toán CYK lại cần văn phạm dạng chuẩn Chomsky.
Phân tích câu:
“book that flight”
“book the flight through Houston”
1002 15
Chuyển từ văn phạm CFG sang văn phạm dạng chuẩn Chomsky
1) A -> B C D
A -> X D
X -> B C
2) Bỏ luật dạng A -> B
Với mọi B -> , sinh luật A ->
1002 16
Thuật toán parsing CYK
Đặc điểm
Có thể chuyển mọi văn phạm dạng CFG về dạng chuẩn Chomsky
Searching theo kiểu Bottom-up
Độ phức tạp phân tích là O(n3)
Thuật toán là một dạng của dynamic programming
Có thể mở rộng thuật toán CYK để phân tích văn phạm xác suất
1002 17
1.4. Các ứng dụng của ngôn ngữ tự nhiên
1. Nhận dạng tiếng nói (speech recognition):từ sóng tiếng nói, nhận biết và
chuyển chúng thành dữ liệu văn bản tương ứng. Giúp thao tác của con người trên các
thiết bị nhanh hơn và đơn giản hơn, chẳng hạn thay vì gõ một tài liệu nào đó bạn đọc
nó lên và trình soạn thảo sẽ tự ghi nó ra.Đây cũng là bước đầu tiên cần phải thực hiện
trong ước mơ thực hiện giao tiếp giữa con người với robot.Nhận dạng tiếng nói có khả
năng trợ giúp người khiếm thị rất nhiều.
2. Tổng hợp tiếng nói (speech synthesis): từ dữ liệu văn bản, phân tích và
chuyển thành tiếng người nói .Thay vì phải tự đọc một cuốn sách hay nội dung một
trang web, nó tự động đọc cho chúng ta. Giống như nhận dạng tiếng nói, Tổng hợp
tiếng nói là sự trợ giúp tốt cho người khiếm thị, nhưng ngược lại nó là bước cuối cùng
trong giao tiếp giữa người với robot.
3. Nhận dạng chữ viết (optical character recognition, OCR): từ một văn bản in
trên giấy, nhận biết từng chữ cái và chuyển chúng thành một tệp văn bản trên máy
tính. có hai kiểu nhận dạng : Thứ nhất là nhận dạng chữ in như nhận dạng chữ trên
sách giáo khoa rồi chuyển nó thành dạng văn bản điện tử như dưới định dạng doc của
Microsoft Word chẳng hạn.Phức tạp hơn là nhận dạng chữ viết tay, có khó khăn bởi vì
chữ viết tay không có khuôn dạng rõ ràng thay đổi từ người này sang người khác.Với
chương trình nhận dạng chữ viết in có thể chuyển hàng ngàn đầu sách trong thư viện
thành văn bản điện tử trong thời gian ngắn.Nhận dạng chữ viết của con người có ứng dụng trong
khoa học hình sự và bảo mật thông tin (nhận dạng chữ ký điện tử).
4. Dịch tự động (machine translation): từ một tệp dữ liệu văn bản trong một
ngôn ngữ (tiếng Anh chẳng hạn), máy tính dịch và chuyển thành một tệp văn bản trong
một ngôn ngữ khác.Một phần mềm điển hình về tiếng Việt của chương trình này là
evtrans của Softex, dịch tự động từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại, phần mềm
từng được trang web vdict.com mua bản quyền, đây cũng là trang đầu tiên đưa ứng
dụng này lên mạng.Có hai công ty tham gia vào lĩnh vực này cho ngôn ngữ tiếng Việt
là công ty Lạc Việt (công ty phát hành từ điển Lạc Việt) và Google
5. Tóm tắt văn bản (text summarization): từ một văn bản dài (mười trang chẳng
hạn) máy tóm tắt thành một văn bản ngắn hơn (một trang) với những nội dung
cơ bản
1002 18
6. Tìm kiếm thông tin (information retrieval):
Từ một nguồn rất nhiều tệp văn bản hay tiếng nói, tìm ra những tệp có nội dung
liên quan đến một vấn đề (câu hỏi) ta cần biết (hay trả lời].. Điển hình của công nghệ
này là Google, một hệ tìm kiếm thông tin trên Web, mà hầu như chúng ta đều dùng
thường xuyên. Cần nói thêm rằng mặc dù hữu hiệu hàng đầu như vậy, Google mới
có khả năng cho chúng ta tìm kiếm câu hỏi dưới dạng các từ khóa (keywords) và luôn
“tìm” cho chúng ta rất nhiều tài liệu không liên quan, cũng như rất nhiều tài liệu liên
quan đã tồn tại thì Google lại tìm không ra.
7. Trích chọn thông tin (information extraction):
Từ một nguồn rất nhiều tệp văn bản hay tiếng nói,tìm ra những đoạn bên
trong một số tệp liên quan đến một vấn đề (câu hỏi) ta cần biết hay trả lời. Một hệ
trích chọn thông tin có thể “lần” vào từng trang Web liên quan, phân tích bên trong và
trích ra các thông tin cần thiết, nói gọn trong tiếng Anh để phân biệt với tìm kiếm
thông tin là “find things but not pages”
8. Phát hiện tri thức và khai phá dữ liệu văn bản (knowledge discovery and
text data mining): Từ những nguồn rất nhiều văn bản thậm chí hầu như không có quan
hệ với nhau, tìm ra được những tri thức trước đấy chưa ai biết. Đây là một vấn đề rất
phức tạp và đang ở giai đoạn đầu của các nghiên cứu trên thế giới
- 1-3 thuộc lĩnh vực xử lý tiếng nói và xử lý ảnh (speech and image processing),
- 4-5 thuộc lĩnh vực xử lý văn bản (text processing),
- 6-8 thuộc lĩnh vực khai phá văn bản và Web (text and Web mining).
1002 19
Chƣơng 2: NGỮ PHÁP TIẾNG ANH
2.1. Các thì trong tiếng anh
- Trong tiếng anh có 12 thì chính, được chia theo điều kiện thời gian như sau:
+ Hiện tại(Present):
- Đơn giản(Simple)
- Tiếp diễn(continuous)
- Hoàn thành(perfect)
- Hoàn thành tiếp diễn(perfect continuous)
+ Quá khứ(Past):
- Đơn giản(Simple)
- Tiếp diễn(continuous)
- Hoàn thành(perfect)
- Hoàn thành tiếp diễn(perfect continuous)
+ Tương lai(Future):
- Đơn giản(Simple)
- Tiếp diễn(continuous)
- Hoàn thành(perfect)
- Hoàn thành tiếp diễn(perfect continuous)
2.2. Cách sử dụng một số thì
2.2.1. Thì hiện tại đơn(The Simple Present Tense):
2.2.1.1 Hịnh thức(Formation)
Thể khẳng định(Affirmative form)
S+ V…(Trong đó S là chủ ngữ, V là động từ thường)
* Nếu chủ ngữ là ngôi thứ 3 số ít(He,She, It, hoặc là một danh từ) thì động từ
phải thêm “S” hoặc “ES”
Thể phủ định(Negative form)
S + do not / does not + V…
* “Does not” được sử dụng khi chủ ngữ là ngôi thứ 3 số ít, khi đó động từ ở
dạng nguyên thể(không thêm “S” hoặc “ES”).
thể nghi vấn(Interrogative form)
Do/Does + s + v…?
1002 20