Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên một số vấn đề lý luận và thực tiễn

  • 85 trang
  • file .pdf
LUẬN VĂN:
Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo
là người chưa thành niên: một số vấn
đề lý luận và thực tiễn
Mở đầu
1. Tính cấp thiết của đề tài
Người chưa thành niên phạm tội là một hiện tượng thực tế, tồn tại trong tất cả các
xã hội. Trong những năm qua và nhất là thời điểm hiện nay, tình trạng người chưa thành
niên phạm tội ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp. Việc giải quyết vấn đề người chưa
thành niên phạm tội là việc làm cần thiết để giữ nghiêm ổn định chính trị và trật tự an
toàn xã hội, nhưng cũng là một vấn đề phức tạp và tế nhị. Trước hết, do xuất phát từ
đặc điểm tâm lý đang phát triển, nhân cách chưa được định hình, nhận thức chưa được
đầy đủ nên một số em đã có hành vi phạm tội một cách không tự giác. Mặt khác, khi
phạm tội các em là những người phạm tội, nhưng đồng thời cũng là những nạn nhân của
sự thiếu giáo dục, chăm sóc của gia đình, nhà trường và xã hội; hành động của các em ít
nhiều bị chi phối bởi hoàn cảnh khách quan hoặc bị xúi giục, lừa dối...
Chính vì vậy, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề giải quyết tội phạm
về người chưa thành niên là: "Vấn đề không phải chỉ đơn giản là xử một vụ án, trừng phạt
một tội phạm nào đó, điều quan trọng là phải tìm ra mọi cách để làm giảm bớt những hoạt
động phạm pháp và tốt hơn hết là ngăn ngừa đừng để các việc sai trái ấy xảy ra" [24], quán
triệt tinh thần đó, Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003 đã dành nguyên một chương
riêng biệt (Chương XXXII) quy định về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên.
Đây là cơ sở pháp lý để áp dụng khi xử lý đối với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo
là người chưa thành niên. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng các quy định này đã nảy
sinh nhiều vướng mắc và bất cập. Qua quá trình nghiên cứu lý luận và thực trạng áp dụng
các quy định của pháp luật tố tụng hình sự trong việc giải quyết các vụ án mà bị cáo là
người chưa thành niên, chúng tôi thấy, những người tiến hành tố tụng không những phải
nắm vững các quy định của pháp luật, tuân thủ chặt chẽ các thủ tục tố tụng đặc biệt này
mà còn phải có kiến thức nhất định về đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi chưa thành niên
để phục vụ cho công tác xét xử đạt chất lượng cao. Hơn nữa, trong quá trình chuyển đổi
cơ chế quản lý kinh tế, bên cạnh những mặt tích cực, nền kinh tế thị trường cũng đã làm
nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực, trong đó tình hình người chưa thành niên phạm tội diễn
biến ngày càng phức tạp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội ngày càng tăng.
Chính vì vậy, trước những đòi hỏi của cuộc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm,
việc nghiên cứu sâu về thủ tục xét xử đối với những vụ án mà bị cáo là người chưa thành
niên trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam là vấn đề có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý
luận cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật. Những phân tích trên đã đưa chúng tôi đến
quyết định chọn đề tài " Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưa thành
niên: một số vấn đề lý luận và thực tiễn " cho luận văn tốt nghiệp cao học luật của mình.
2. Tình hình nghiên cứu
Trong công tác xét xử án hình sự, việc xét xử đối với những vụ án mà bị cáo là
người chưa thành niên là một trong những nội dung quan trọng. Bởi vì, ngoài việc quyết
định hình phạt đối với họ, Tòa án còn phải thực hiện việc giáo dục họ sửa chữa lỗi lầm,
phát triển lành mạnh về thể chất và tinh thần, tạo điều kiện giúp họ sớm hòa nhập cuộc
sống bình thường.
Trước khi chọn đề tài "Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưa
thành niên: một số vấn đề lý luận và thực tiễn" cho luận văn thạc sĩ của mình, chúng tôi
đã tham khảo một số nghiên cứu về lĩnh vực tư pháp đối với người chưa thành niên như:
Nguyễn Trần Bích Phượng: "Thủ tục tố tụng về những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa
thành niên và thực tiễn áp dụng tại thành phố Hà Nội", Luận văn cử nhân Luật, Trường Đại
học Luật Hà Nội, 2001; Phạm Thị Khánh Toàn: "Thủ tục tố tụng về những vụ án mà bị can,
bị cáo là người chưa thành niên - một số vấn đề lý luận và thực tiễn", Luận văn cử nhân
Luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2003; Đỗ Thị Phượng: "Thủ tục tố tụng đối với bị can,
bị cáo là người chưa thành niên trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam", Luận văn thạc sĩ
Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2003... Tuy nhiên, các nghiên cứu nêu trên đề cập
đến cả quá trình giải quyết vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên từ giai đoạn
điều tra, truy tố, xét xử cho đến thi hành án.
Trong luận văn này, chúng tôi chỉ nghiên cứu sâu những quy định của pháp luật
về việc xét xử đối với bị cáo là người chưa thành niên và thực tiễn áp dụng những quy
định đó.
3. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài
a. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn và lý luận, đánh giá thực trạng của quá trình xét
xử bị cáo là người chưa thành niên, luận văn góp phần làm sáng tỏ các quy định của pháp
luật tố tụng hình sự về việc giải quyết vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên để áp
dụng vào thực tiễn công tác xét xử nhằm đạt chất lượng và hiệu quả cao nhất, đồng thời
đưa ra một số thực trạng đối với việc áp dụng thủ tục này và đề xuất hướng giải quyết.
b. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý của thủ tục xét xử vụ án hình
sự mà bị cáo là người chưa thành niên. Trong đó tập trung nghiên cứu các vấn đề: khái
quát về người chưa thành niên; đặc điểm tâm lý lứa tuổi của người chưa thành niên;
những quy định của pháp luật nói chung về người chưa thành niên; những quy định của
pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục xét xử đối với vụ án mà bị cáo là người chưa thành
niên; thực trạng xét xử và một số kiến nghị nhằm hoàn thiện thủ tục đó. Thông qua đó,
luận văn có những giải pháp để tạo ra một cơ chế pháp lý phù hợp cho việc xét xử bị cáo
chưa thành niên nhằm giáo dục, cải tạo họ thành người có ích cho xã hội.
4. Phương pháp nghiên cứu
Trong luận văn chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương
pháp lịch sử, so sánh, tổng hợp, thống kê tình hình thực tiễn xét xử tại Tòa án. Qua đó
chúng tôi nghiên cứu rút ra những thành tựu cũng như những tồn tại, hạn chế của thủ tục
xét xử vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên nhằm tìm ra nguyên nhân của những tồn
tại, hạn chế đó.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận văn cũng đánh giá tình hình và từ đó đề ra
một số kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xét xử vụ án mà bị cáo là người chưa
thành niên.
5. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu: các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt
Nam về thủ tục xét xử bị cáo là người chưa thành niên phạm tội từ trước đến nay, so sánh
với thủ tục tố tụng của một số nước khác trên thế giới.
Nghiên cứu thực trạng xét xử người chưa thành niên phạm tội thông qua các
phiên tòa và các bản án của Tòa án trong những năm gần đây.
6. Cơ sở khoa học của đề tài
a. Cơ sở lý luận
Phương pháp luận và phép duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh.
b. Cơ sở thực tiễn
Tình hình thực tiễn xét xử tại phiên tòa và qua các bản án hình sự trên địa bàn
toàn quốc.
7. Điểm mới của luận văn
Nội dung của luận văn được trình bày một cách có hệ thống các quy định pháp
luật tố tụng về thủ tục xét xử vụ án và thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự trong
quá trình giải quyết vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên. Từ việc nghiên cứu thực
tiễn, luận văn đã nêu lên những bất hợp lý và những vướng mắc trong việc áp dụng các
quy phạm pháp luật tố tụng hình sự trong thực tiễn xét xử các vụ án về người chưa thành
niên phạm tội. Từ đó đưa ra những đề xuất về hướng giải quyết sao cho phù hợp với thực
tế, đồng thời hạn chế phần nào những sai lầm, khuyết điểm của cơ quan tiến hành tố tụng
và người tiến hành tố tụng.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận
văn gồm 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề chung về thủ tục xét xử các vụ án mà bị cáo là người
chưa thành niên
Chương 2: Quy định về thủ tục xét xử các vụ án mà bị cáo là người chưa thành
niên trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và thực tiễn áp dụng
Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về thủ tục xét xử
vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên.
Chương 1
Một số vấn đề chung về thủ tục xét xử các vụ án
mà bị cáo là người chưa thành niên
1.1. Khái niệm thủ tục xét xử vụ án hình sự mà bị cáo là người chưa thành
niên
1.1.1. Khái niệm bị cáo là người chưa thành niên
Theo Từ điển tiếng Việt thì khái niệm người chưa thành niên được định nghĩa
như sau: "Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí
tuệ, tinh thần cũng như chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân". Theo quy định tại
Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1990 thì "Trẻ em có nghĩa là người dưới
18 tuổi trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó có quy định tuổi thành niên sớm
hơn". Bên cạnh Công ước về quyền trẻ em thì Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên Hợp
Quốc về việc áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh) do
Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 14.12.1992 cũng là một văn bản pháp luật
quốc tế quan trọng đề cập đến khái niệm "người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi"
như là một sự kế thừa của Công ước về Quyền trẻ em. Quy tắc Riát về phòng ngừa phạm
pháp ở người chưa thành niên được Liên Hợp Quốc thông qua ngày 14.12.1990 mặc dù
không đưa ra một cách cụ thể về khái niệm người chưa thành niên, song thông qua các
quy định cũng giúp chúng ta hiểu người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi. Tuy
nhiên, do sự phát triển của từng quốc gia khác nhau, nên khái niệm người chưa thành
niên ở các quốc gia cũng khác nhau, bên cạnh việc đưa ra khái niệm này thì Công ước về
Quyền trẻ em vẫn còn những điều khoản để ngỏ cho các nước quy định về độ tuổi cho
người chưa thành niên, thậm chí ngay trong một quốc gia các văn bản pháp luật cũng quy
định không thống nhất về vấn đề này.
Theo pháp luật Việt Nam, từ những kinh nghiệm được thừa nhận trong quá khứ,
dựa trên những thành tựu do các ngành khoa học khác mang lại cũng như tiếp thu các văn
bản pháp luật quốc tế mà các nhà làm luật đã đưa ra khái niệm về người chưa thành niên,
tuỳ theo từng lĩnh vực điều chỉnh của từng ngành luật, như sau: Điều 18 Bộ luật dân sự
Việt Nam quy định: "Người từ đủ mười tám tuổi trở lên là người thành niên. Người chưa
đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên" và Bộ luật lao động Việt Nam cũng quy
định: "Người lao động chưa thành niên là người dưới 18 tuổi". Như vậy, có thể thống
nhất một quan điểm là người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi. Quan niệm này cũng
hoàn toàn phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em ngày 20.2.1990 mà nước Cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.
Theo quy định của Bộ luật hình sự thì người chưa thành niên là những người
chưa đủ 18 tuổi, nhưng chỉ những người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi
mới phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội, còn người chưa thành niên dưới
14 tuổi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong đó, người từ đủ 14 tuổi trở lên,
nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do
cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, còn người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách
nhiệm hình sự về mọi tội phạm (Điều 12 của Bộ luật hình sự).
Vấn đề đặt ra là tại sao pháp luật hình sự lại quy định người chưa đủ 14 tuổi
không phải chịu trách nhiệm hình sự và người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi chỉ phải
chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm nhất định? Quy định này của Bộ luật hình
sự về mặt lý luận có thể hiểu, người chưa đủ 14 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự
về hành vi nguy hiểm cho xã hội mà họ gây ra vì người chưa đủ 14 tuổi, trí tuệ chưa phát
triển đầy đủ nên chưa nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội về hành vi của mình,
chưa đủ khả năng tự chủ khi hành động nên họ không bị coi là có lỗi về hành vi nguy
hiểm cho xã hội mà họ thực hiện. Một hành vi được coi là không có lỗi cũng tức là không
đủ yếu tố cấu thành tội phạm nên họ không phải chịu trách nhiệm hình sự (loại trừ trách
nhiệm hình sự). Người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi được coi là người
chưa có năng lực trách nhiệm hình sự đầy đủ. Do đó, họ cũng chỉ phải chịu trách nhiệm
hình sự về một số tội phạm (rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng) chứ
không phải chịu trách nhiệm hình sự về tất cả các tội phạm. quy định này cũng thể hiện
chính sách nhân đạo trong pháp luật hình sự của Đảng và Nhà nước ta.
Điều 50 Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành quy định bị cáo là người đã bị Tòa án
quyết định đưa ra xét xử, như vậy, căn cứ vào quy định này và quy định tại Điều 12 của
Bộ luật hình sự về tuổi chịu trách nhiệm hình sự nêu trên, thì có thể hiểu bị cáo là người
chưa thành niên là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi ở thời điểm đã bị Tòa án
quyết định đưa ra xét xử.
Từ phân tích trên có thể đưa ra định nghĩa về bị cáo là người chưa thành niên như
sau:
Bị cáo là người chưa thành niên là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi thực
hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm bị Tòa án quyết
định đưa ra xét xử.
Việc xác định tuổi của bị cáo là người chưa thành niên rất quan trọng vì đây là
căn cứ ngăn chặn, áp dụng các thủ tục đặc biệt đối với bị cáo nhằm đảm bảo quyền và lợi
ích hợp pháp cho người chưa thành niên. Việc xác định tuổi của bị cáo còn giúp Cơ quan
tiến hành tố tụng xác định được việc xét xử và áp dụng hình phạt đối với người chưa
thành niên
1.1.2. Khái niệm thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên
Như đã nêu trên, người chưa thành niên là người đang ở lứa tuổi mà khả năng
nhận thức về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bị hạn chế và nhiều khi
do bị tác động mạnh của điều kiện bên ngoài. Chính sách hình sự của Nhà nước ta đối với
người chưa thành niên chủ yếu là nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm để phát
triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.
Pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng luôn luôn coi trẻ em là đối
tượng đặc biệt cần được bảo vệ không chỉ trong cuộc sống hàng ngày mà ngay cả khi
quyền trẻ em bị xâm phạm cần được bảo vệ hoặc khi đối tượng này vi phạm pháp luật.
Luật hình sự bảo vệ người chưa thành niên bị coi là người phạm tội và cũng quy định một
chế tài riêng để xử lý, thủ tục tố tụng cũng phải phù hợp với lứa tuổi chưa thành niên
nhằm thể hiện tính nhân đạo trong chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước Việt
Nam. Vì vậy, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã có một chương riêng (Chương
XXXII) quy định về thủ tục tố tụng đối với vụ án mà người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là
người chưa thành niên. Tuy nhiên, trong Điều 301 quy định về phạm vi áp dụng "Thủ tục
đối với người chưa thành niên", nhà làm luật Việt Nam không hề ghi nhận khái niệm
pháp lý "thủ tục đối với người chưa thành niên" là gì? Qua nghiên cứu các quy định về thủ
tục đối với người chưa thành niên trong chương này, chúng ta có thể hiểu: Các quy định về
thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên có những đặc trưng so với thủ tục tố tụng
áp dụng đối với người thành niên. Những đặc trưng này thể hiện ở các quy định về tiêu
chuẩn của người tiến hành tố tụng, về đối tượng phải chứng minh, về việc áp dụng biện
pháp ngăn chặn, về việc bào chữa, việc tham gia của gia đình, nhà trường và tổ chức xã
hội vào tố tụng cũng như công tác xét xử và thi hành án. Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy
định các quyền tố tụng và bảo đảm cho việc điều tra, truy tố, xét xử vụ án được khách
quan, toàn diện, đúng pháp luật đối với đối tượng này.
Như vậy, thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên theo pháp luật
tố tụng hình sự Việt Nam là tổng hợp các quy định về thủ tục đặc biệt mang tính chất
nhân đạo đối với bị cáo là người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi nhằm
xét xử vụ án một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ các
quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo trong hoạt động xét xử.
1.2. Những quy định chung về thủ tục xét xử đối với người chưa thành niên
1.2.1. Phạm vi áp dụng thủ tục xét xử đối với người chưa thành niên
Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự thì quan hệ pháp luật tố tụng hình
sự phát sinh từ khi một người bị bắt, bị tạm giữ về hình sự. Đối với người thực hiện hành
vi phạm tội bị bắt, bị tạm giữ, bị khởi tố, truy tố và xét xử là người chưa thành niên thì
xuất phát từ nhận thức người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất
và tinh thần, khả năng nhận thức về hành vi còn hạn chế, dễ bị tác động bởi những điều
kiện ngoại cảnh, Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003 đã dành một chương
(chương XXXII) quy định về thủ tục đặc biệt đối với người chưa thành niên.
Phạm vi áp dụng của Chương này được thể hiện tại Điều 301 Bộ luật tố tụng
hình sự như sau: "Thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là
người chưa thành niên được áp dụng theo quy định của Chương này, đồng thời theo
những quy định khác của Bộ luật này không trái với những quy định của Chương này".
Như vậy, có thể hiểu phạm vi áp dụng thủ tục xét xử đối với bị cáo là người chưa
thành niên bao gồm các quy định tại Chương XXXII Bộ luật tố tụng hình sự (từ Điều 302
đến Điều 310) và tất cả những quy định khác của Bộ luật tố tụng hình sự nếu không trái
với những quy định của chương này. Việc quy định phạm vi áp dụng như vậy để bảo đảm
quyền, lợi ích hợp pháp của bị cáo là người chưa thành niên.
1.2.2. Những vấn đề cần xác định rõ trong vụ án mà bị cáo là người chưa
thành niên
Khi tiến hành xét xử với những vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên, ngoài
những vấn đề bắt buộc phải chứng minh đối với các vụ án hình sự nói chung, thì theo quy
định tại khoản 2 Điều 302 của Bộ luật tố tụng hình sự Tòa án cần phải xác định rõ các
vấn đề sau đây:
Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi
phạm tội của người chưa thành niên: Việc xác định tuổi của bị cáo là người chưa thành
niên đặc biệt quan trọng vì đây là căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự của người
phạm tội cũng như việc xác định trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ
nhận thức về hành vi phạm tội giúp cho người tiến hành tố tụng có thể đánh giá tính
chất mức độ nguy hiểm cho xã hội do hành vi phạm tội của người chưa thành niên gây
ra để có thể áp dụng biện pháp tư pháp hay hình phạt thích hợp, bảo đảm chế độ thi
hành án theo quy định của pháp luật.
Điều kiện sinh sống và giáo dục: Hành vi phạm tội của người chưa thành niên
thường bắt nguồn từ điều kiện sống và giáo dục trong gia đình, nhà trường và xã hội.
Cho nên, làm rõ yếu tố này cũng xác định khả năng cải tạo và giáo dục người chưa
thành niên phạm tội, đồng thời cũng có thể giúp cho việc xác định nguyên nhân và điều
kiện phạm tội để có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa thích hợp đối với người phạm
tội nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng.
Khoa học đã chứng minh con người chịu sự ảnh hưởng tác động qua lại của môi
trường xung quanh, hành vi phạm tội không phải ngẫu nhiên hình thành, nó phát sinh
không phải từ chính môi trường, chính bản thân người đó mà là do sự tác động qua lại
giữa môi trường và cá nhân con người đó. Đối với người chưa thành niên ảnh hưởng
của môi trường xung quanh càng thể hiện rõ hơn, đó là: điều kiện sinh sống của gia
đình, thái độ, cách ứng xử của cha mẹ, những người thân trong gia đình; điều kiện học
tập và sinh hoạt của họ ở nhà trường, đoàn thể, nơi cư trú.
Có hay không có người đã thành niên xúi giục: Việc xác định có hay không có
người thành niên xúi giục cũng như nguyên nhân và điều kiện phạm tội là những vấn đề
quan trọng, làm cơ sở cho việc đánh giá tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi
phạm tội mà người chưa thành niên đã thực hiện, từ đó đề ra những biện pháp hữu hiệu
ngăn chặn tái phạm.
Nguyên nhân và điều kiện phạm tội: Việc người chưa thành niên phạm tội là một
hiện tượng đang tồn tại trong xã hội. Hiện tượng này không phải ngẫu nhiên xuất hiện mà
bao giờ cũng có nguyên nhân và điều kiện dẫn đến nó. Chúng ta muốn đấu tranh phòng,
chống tội phạm nói chung, tội phạm do người chưa thành niên thực hiện và đề ra được
những biện pháp khắc phục và ngăn ngừa có hiệu quả thì phải tìm hiểu nguyên nhân và
điều kiện dẫn họ đến việc phạm tội.
1.2.3. áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với bị cáo là người chưa thành niên
Các biện pháp ngăn chặn được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự bao gồm
bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị
để bảo đảm. Tùy theo tính chất mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, nhân thân
của bị can, bị cáo, các biện pháp ngăn chặn này có thể được áp dụng đối với cả trường
hợp người phạm tội là người thành niên và trường hợp người phạm tội là người chưa
thành niên ở các giai đoạn tố tụng nhằm bảo đảm cho công tác điều tra, truy tố, xét xử
và thi hành án. Tuy nhiên, pháp luật về tố tụng hình sự cũng có những quy định đặc biệt
để áp dụng biện pháp ngăn chặn trong trường hợp bị can, bị cáo là người chưa thành
niên.
Đối với các biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam
Ngoài những yêu cầu chung quy định tại các điều 80, 81, 82, 86, 88 và 120 của
Bộ luật tố tụng hình sự, theo quy định tại Điều 303 của Bộ luật tố tụng hình sự và
những quy định có liên quan thì việc áp dụng biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam đối với
người chưa thành niên được thực hiện như sau:
Biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam, chỉ có thể được áp dụng đối với người từ đủ
14 tuổi đến dưới 16 tuổi trong trường hợp họ phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc
phạm tội đặc biệt nghiêm trọng; đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, bắt, tạm
giữ, tạm giam chỉ có thể được áp dụng trong trường hợp họ phạm tội nghiêm trọng do cố ý,
phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
So sánh với quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 trước đây, Điều 303
của Bộ luật tố tụng hình sự đã quy định bổ sung khoản 3, trong đó quy định rõ trách
nhiệm của cơ quan ra lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam người chưa thành niên phải thông báo
cho gia đình, người đại diện hợp pháp của họ biết ngay sau khi bắt, tạm giữ, tạm giam
tạo điều kiện cho họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ mà Bộ luật tố tụng hình sự cho
phép để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.
Người chưa thành niên phải được giam, giữ ở khu vực riêng; không được giam,
giữ người chưa thành niên chung với người thành niên.
Về việc giám sát bị cáo là người chưa thành niên
Theo quy định tại Điều 304 Bộ luật tố tụng hình sự thì nếu xét thấy việc áp
dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên là không cần thiết, Cơ
quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có thể ra quyết định giao bị can, bị cáo chưa
thành niên cho cha mẹ, người đỡ đầu của họ giám sát để bảo đảm sự có mặt của bị can,
bị cáo khi có giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng. Những người được giao
nhiệm vụ giám sát có nghĩa vụ giám sát chặt chẽ người chưa thành niên, theo dõi tư
cách, đạo đức và giáo dục người đó. Hiện nay, không có văn bản pháp luật nào hướng
dẫn về việc cha mẹ, người đỡ đầu có quyền từ chối không thực hiện nghĩa vụ giám sát
của mình khi được yêu cầu, mặt khác theo quy định của Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo
dục trẻ em năm 1991, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 thì cha mẹ, ông bà, các
thành viên lớn tuổi khác trong gia đình và người đỡ đầu có trách nhiệm về việc chăm
sóc, nuôi dạy người chưa thành niên, cho nên họ phải có nghĩa vụ giám sát, giáo dục,
chăm sóc người chưa thành niên. Như vậy có nghĩa là trong mọi trường hợp cơ quan
tiến hành tố tụng yêu cầu thì việc giám sát bị can, bị cáo chưa thành niên phải được cha
mẹ, người đỡ đầu của họ thực hiện. Hay nói một cách khác, việc giám sát bị can, bị cáo
chưa thành niên vừa là quyền vừa là nghĩa vụ bắt buộc của cha mẹ, người đỡ đầu của
họ. Quy định này khác hẳn quy định tại Điều 75 Bộ luật tố tụng hình sự về biện pháp
ngăn chặn bảo lĩnh đối với bị can, bị cáo chưa thành niên, thủ tục bảo lĩnh chỉ được đặt
ra đối với bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng, có nơi cư trú rõ ràng và phải có cá
nhân, tổ chức nhận bảo lĩnh. Việc cá nhân, tổ chức nhận bảo lĩnh là do họ hoàn toàn tự
nguyện, các cơ quan tiến hành tố tụng không thể bắt buộc họ được.
1.2.4. Việc điều tra, truy tố và xét xử những vụ án mà bị can, bị cáo là người
chưa thành niên
Thủ tục về những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên là thủ tục đặc
biệt được quy định tại Chương XXXII, Phần thứ bảy Bộ luật tố tụng hình sự. Những thủ
tục này gồm: Điều tra, truy tố, xét xử; bắt, tạm giữ, tạm giam; giám sát bị can, bị cáo; bào
chữa; việc tham gia tố tụng của gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội; xét xử; chấp hành
án phạt tù; chấm dứt việc chấp hành biện pháp tư pháp và giảm thời hạn chấp hành hình
phạt, xóa án.
Việc áp dụng quy định về tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phải căn
cứ vào tuổi chịu trách nhiệm hình sự đã được quy định trong Bộ luật hình sự. Trong
trường hợp bị can, bị cáo có hành vi phạm tội lúc chưa đủ mười tám tuổi nhưng khi phát
hiện được tội phạm thì họ đã đủ mười tám tuổi thì áp dụng những quy định về tố tụng
hình sự đối với người đã thành niên, vì áp dụng với họ tố tụng đối với người chưa thành
niên không còn phù hợp nữa. Như vậy, cần phải hiểu rằng việc xử lý người chưa thành
niên phạm tội phụ thuộc vào thời điểm phát hiện tội phạm mà người đó thực hiện.
Riêng về xét xử thì tuổi của người chưa thành niên được tính đến lúc phạm tội
chứ không phải đến lúc xét xử. Có thể khi xét xử người phạm tội đã thành niên (đủ mười
tám tuổi) nhưng khi phạm tội người đó chưa đủ mười tám tuổi thì vẫn áp dụng các hình
phạt đối với người chưa thành niên.
Người chưa thành niên phạm tội là người ở lứa tuổi mà khả năng nhận thức về
tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bị hạn chế và nhiều khi còn bị tác
động mạnh của những điều kiện bên ngoài. Do đó, quá trình điều tra, truy tố và xét xử
phải được tiến hành hết sức thận trọng, cụ thể và chính xác trên cơ sở xem xét đầy đủ các
yếu tố của bản thân và những điều kiện bên ngoài tác động đến người đó.
Điều 302 Bộ luật tố tụng hình sự quy định về yêu cầu đối với Điều tra viên, Kiểm
sát viên, Thẩm phán khi tiến hành tố tụng. Đây là yêu cầu rất cao đối với người tiến hành
tố tụng về mặt phẩm chất và năng lực cần thiết để đảm bảo cho quá trình tố tụng được
tiến hành khách quan, thận trọng và chính xác. Đồng thời yêu cầu Điều tra viên, Kiểm sát
viên, Thẩm phán phải làm rõ được mức độ phát triển năng lực nhận thức của họ qua lời
khai của cha, mẹ, giáo viên, bạn bè họ, nhận xét của tổ dân phố, Đoàn thanh niên, tài liệu
y tế, kết luận của giám định trong trường hợp có sự nghi ngờ về khả năng nhận thức của
họ. Có thể sử dụng các giáo viên về tâm lý học, các chuyên gia trong lĩnh vực tập lý, các
nhà giáo có nhiều kinh nghiệm để xác định mức độ phát triển năng lực nhận thức của
người chưa thành niên.
Cần làm rõ những đặc điểm về tính cách của người chưa thành niên, tình trạng
sức khỏe, thói quan, mức độ phát triển về nhận thức, năng khiếu, những vấn đề mà đứa
trẻ quan tâm... Những tài liệu này có ý nghĩa đối với việc đánh giá chứng cứ và quy mức
độ, tính chất trách nhiệm hình sự đối với bị can, bị cáo.
Để làm rõ điều kiện sinh sống và giáo dục cần chú ý thu thập những tài liệu như:
điều kiện sống, nghề nghiệp, trình độ, nơi làm việc, lối sống đạo đức, quan hệ xã hội của
bố mẹ cũng như trách nhiệm của họ đối với con cái. Mặt khác, cần phải tìm hiểu kỹ thái
độ và kết quả học tập, lao động của người chưa thành niên, đạo đức, lối sống, quan hệ
bạn bè, sự tham gia vào các tổ chức, tập thể... của người đó; trước khi phạm tội người
chưa thành niên đó có chỗ ở hay không; nguồn gốc phát sinh những quan niệm, thói hư
tật xấu và động cơ, mục đích phạm tội; có sự xúi giục lôi kéo của người thành niên, bạn
bè hay không để có những quyết định đúng đắn. Nhất là trong trường hợp có sự xúi giục,
lôi kéo của người chưa thành niên thì phải xử lý nghiêm khắc người đó để phòng ngừa
việc phạm tội của người chưa thành niên. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định rõ
việc mà các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải xác định khi tiến hành điều tra, truy tố,
xét xử là "có hay không có người thành niên xúi giúc" thay vì quy định trước đây của Bộ
luật tố tụng hình sự năm 1988 là "có hay không người lớn xúi giục" để tránh hiểu khác
nhau dẫn đến việc áp dụng pháp luật không thống nhất (điểm c khoản 2 Điều 302).
1.3. Những vấn đề về người tiến hành tố tụng trong vụ án mà bị cáo là
người chưa thành niên
Xuất phát từ những đặc điểm tâm sinh lý, trình độ, khả năng nhận thức của người
chưa thành niên, Bộ luật tố tụng hình sự của Việt Nam có những quy định đặc biệt để áp
dụng riêng đối với những trường hợp mà người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa
thành niên. Bộ luật tố tụng hình sự đã dành toàn bộ Chương XXXII để quy định về thủ
tục tố tụng đối với người chưa thành niên trên cơ sở kế thừa những quy định của Bộ luật
tố tụng hình sự được Quốc hội thông qua ngày 29-6-1988, đồng thời có một số bổ sung,
sửa đổi để hoàn thiện hơn các quy định về thủ tục tố tụng áp dụng trong trường hợp
người phạm tội là người chưa thành niên. Theo đó, khoản 1 Điều 302 Bộ luật tố tụng
hình sự năm 2003 quy định "...Thẩm phán tiến hành tố tụng đối với người chưa thành
niên phạm tội phải là những người có hiểu biết cần thiết về tâm lý học và khoa học giáo
dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm của người chưa thành niên".
Đối với Hội thẩm nhân dân, khi tham gia xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưa
thành niên, luật không quy định phải có những điều kiện nêu trên, nhưng trong Hội đồng
xét xử phải có một Hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn thanh niên cộng sản
Hồ Chí Minh. Những tiêu chí này là những điều kiện cần thiết để Thẩm phán, Hội thẩm
có thể hiểu và có những phương pháp phù hợp khi tiến hành hoạt động xét xử, bảo đảm
nguyên tắc quy định tại khoản 1 Điều 69 Bộ luật hình sự là "việc xử lý người chưa thành
niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh
và trở thành công dân có ích cho xã hội". Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam chưa có văn bản
pháp luật nào quy định về đội ngũ những người tiến hành tố tụng chuyên trách trong
những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên, điều đó cho thấy, hiện nay
những người tiến hành tố tụng đang phải kiêm nhiệm giải quyết cả các vụ án do người
thành niên thực hiện nên việc bồi dưỡng kiến thức chuyên môn về lĩnh vực tâm lý học,
khoa học giáo dục đối với người chưa thành niên cho những người tiến hành tố tụng là
cần thiết.
Khoản 1 Điều 302 Bộ luật tố tụng hình sự quy định về yêu cầu đối với người tiến
hành tố tụng phải có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng như
về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của người chưa thành niên, nhưng thực tế
đang có nhiều bất cập về số lượng, về kiến thức của những người tiến hành tố tụng với
những diễn biến phức tạp của tội phạm trong những người chưa thành niên; vì vậy, cần
mở các lớp đào tạo đối với những người được giao nhiệm vụ tiến hành tố tụng trong các
vụ án người chưa thành niên phạm tội, trang bị cho họ những kiến thức cần thiết về tầm
quan trọng của việc bảo vệ, giáo dục, chăm sóc trẻ em, những kiến thức pháp luật quy
định đối với những người chưa thành niên phạm tội, đào tạo cho họ kỹ năng xét hỏi
những người chưa thành niên khi họ phạm tội. Cần có chính sách cụ thể đối với những
người tiến hành xét xử những người chưa thành niên phạm tội. Cần nghiên cứu để thành
lập các bộ phận chuyên trách trong cơ quan xét xử các vụ án mà bị cáo là người chưa
thành niên. Trước mắt, khi chưa có điều kiện thành lập bộ phận này thì cần phải cử
những người tiến hành tố tụng có nhiều kiến thức và kinh nghiệm giải quyết loại án liên
quan đến người chưa thành niên phạm tội. Song song với đó là cần phải có sự tham gia
của các chuyên gia tư vấn để giúp đỡ về mặt pháp lý cho người chưa thành niên phạm tội,
nhất là trong điều kiện hiện nay khi luật về trợ giúp pháp lý đã được Quốc hội thông qua.
Yêu cầu đặt ra khi tiến hành xét xử (khoản 2 Điều 302) là cần phải xác định rõ:
Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội
của người chưa thành niên; điều kiện sinh sống và giáo dục; nguyên nhân và điều kiện
phạm tội. Đây là một yêu cầu rất không dễ thực hiện vì với thời hạn tố tụng không nhiều,
điều kiện hiện có về cơ sở vật chất, các phương tiện làm việc và nhất là vấn đề con người
của các cơ quan Tòa án thì khó có thể thực hiện được quy định này, đặc biệt là đối với
người chưa thành niên phạm tội là những trẻ lang thang, không có địa chỉ cư trú rõ ràng.
1.4. Vấn đề tham gia của người bào chữa và đại diện gia đình, nhà trường
và tổ chức xã hội
1.4.1. Việc tham gia tố tụng của người bào chữa
Trong những vụ án mà người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên
thì việc tham gia tố tụng của người bào chữa là bắt buộc. Tuy nhiên, cần lưu ý là đối với
những trường hợp khi phạm tội, người phạm tội là người chưa thành niên nhưng khi khởi
tố, truy tố, xét xử họ đã đủ 18 tuổi thì không bắt buộc phải có sự tham gia của người bào
chữa. Theo quy định tại khoản 1 Điều 56 của Bộ luật tố tụng hình sự thì người bào chữa
có thể là luật sư, người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc bào
chữa viên nhân dân. Việc tham gia tố tụng của người bào chữa có thể theo yêu cầu của
người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người đại diện hợp pháp của họ hoặc theo yêu cầu của cơ
quan tiến hành tố tụng. Trong trường hợp người bào chữa tham gia tố tụng theo yêu cầu
của cơ quan tiến hành tố tụng thì người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và người đại diện hợp
pháp của họ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa theo quy định tại
điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật tố tụng hình sự.
Về việc xác định những trường hợp cụ thể nào có thể tham gia tố tụng với tư cách
là người bào chữa cho bị cáo là người chưa thành niên, chúng tôi thấy rằng:
Thứ nhất, theo quy định tại khoản 2 Điều 19 Pháp lệnh Luật sư được ủy ban
Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 25-7-2001 và có hiệu lực kể từ ngày 01-10-2001
thì "Công ty luật hợp danh... không được thực hiện dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực tố
tụng". Như vậy, theo quy định này thì có thể hiểu các luật sư là thành viên của công ty
luật hợp danh không được tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa nói chung và
là người bào chữa cho người chưa thành niên phạm tội nói riêng. Ngày 29-6-2006,
Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 9 thông qua
Luật luật sư (Luật này có hiệu lực từ ngày 01-1-2007) thay thế Pháp lệnh luật sư năm
2001. Theo tinh thần quy định của Luật này thì người có đủ tiêu chuẩn để trở thành luật
sư, đã được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư và đã gia nhập một đoàn luật sư đều có thể
hành nghề luật sư trong các lĩnh vực mà luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật sư nơi luật
sư đó là thành viên đã đăng ký. Như vậy việc luật sư nào có thể tham gia tố tụng với tư
cách là người bào chữa không phụ thuộc vào việc họ hành nghề trong công ty luật hợp
danh, văn phòng luật sư hay hành nghề với tư cách cá nhân. Chúng tôi cho rằng, việc
sửa đổi này là hợp lý; tuy nhiên, trong khi Luật luật sư chưa có hiệu lực thi hành thì
việc xác định luật sư nào có thể tham gia tố tụng để bào chữa cho người chưa thành
niên phạm tội cần tuân thủ quy định tại Điều 19 Pháp lệnh luật sư năm 2001 nêu trên.
Thứ hai, theo quy định tại khoản 3 Điều 139 của Bộ luật dân sự năm 2005 thì
"quan hệ đại diện được xác lập theo pháp luật hoặc theo ủy quyền"; điều này có thể
hiểu là "người đại diện hợp pháp" là người đại diện theo pháp luật hoặc theo ủy quyền.
Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 2 Điều 139 của Bộ luật dân sự này thì "... cá nhân
không được để người khác đại diện cho mình nếu pháp luật quy định họ phải tự mình
xác lập, thực hiện giao dịch đó". Như vậy, trong tố tụng hình sự không có người đại
diện theo ủy quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà chỉ có người đại diện của
những người này theo pháp luật. Việc xác định trường hợp nào là đại diện theo pháp
luật của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên được thực hiện theo
quy định tại khoản 1, 2 Điều 141 của Bộ luật dân sự; cụ thể họ có thể là cha, mẹ hoặc
người giám hộ của người chưa thành niên.
Thứ ba, về "bào chữa viên nhân dân", cho đến nay chưa có một văn bản nào
chính thức quy định hoặc giải thích về những tiêu chuẩn của người được công nhận là
"bào chữa viên nhân dân". Chúng tôi cho rằng, để bảo đảm cho việc bảo vệ quyền và lợi
ích hợp pháp của người bị truy cứu trách nhiệm hình sự nói chung và người chưa thành
niên phạm tội nói riêng thì bào chữa viên nhân dân cũng phải đáp ứng được những tiêu
chuẩn nhất định. Hiện nay, Tòa án nhân dân tối cao đang phối hợp với các cơ quan có
liên quan soạn thảo thông tư liên tịch hướng dẫn về vấn đề này. Về những tiêu chuẩn để
có thể được công nhận là bào chữa viên nhân dân, chúng tôi đề nghị cân nhắc và thể
hiện trong dự thảo thông tư liên tịch một số tiêu chuẩn sau đây:
- Là công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên;
- Là thành viên của một tổ chức của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
- Trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam;
- Có phẩm chất đạo đức tốt, liêm khiết và trung thực;
- Có kiến thức pháp lý;
- Có sức khỏe để bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ;
- Không thuộc một trong các trường hợp không được bào chữa quy định tại
khoản 2 và khoản 3 Điều 56 của Bộ luật tố tụng hình sự.
1.4.2. Việc tham gia tố tụng của đại diện gia đình, nhà trường, tổ chức
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội đòi hỏi
phải được tiến hành thận trọng nhằm hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực đến tương lai
của họ. Theo quy định tại khoản 1 Điều 306 của Bộ luật tố tụng hình sự, thì trong trường
hợp người phạm tội là người chưa thành niên, việc tham gia tố tụng của đại diện của gia
đình người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; thầy giáo, cô giáo, đại diện nhà trường, Đoàn thanh
niên Cộng sản Hồ Chí Minh, tổ chức khác nơi người bị tạm giữ, bị can, bị cáo học tập, lao
động và sinh sống vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ theo quyết định của cơ quan tiến hành tố
tụng. Cho đến nay, mặc dù chưa có văn bản giải thích chính thức "đại diện gia đình" của
người chưa thành niên phạm tội là ai; tuy nhiên, chúng tôi cho rằng khái niệm "đại diện
gia đình" trong điều luật này được hiểu rộng hơn khái niệm "người đại diện hợp pháp của
người chưa thành niên", không chỉ bao gồm cha, mẹ, người giám hộ của người chưa
thành niên mà còn có thể là anh, chị, ông, bà, cô, dì, chú, bác hoặc những người thân
thích khác của họ.
Theo quy định tại khoản 2 Điều 306 của Bộ luật tố tụng hình sự, thì: "Trong trư-
ờng hợp người bị tạm giữ, bị can là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi hoặc là người
chưa thành niên có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc trong những trường hợp
cần thiết khác, thì việc lấy lời khai, hỏi cung những người này phải có mặt đại diện của
gia đình, trừ trường hợp đại diện gia đình cố ý vắng mặt mà không có lý do chính đáng.
Đại diện gia đình có thể hỏi người bị tạm giữ, bị can nếu được Điều tra viên đồng ý; được
đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu, khiếu nại; đọc hồ sơ vụ án khi kết thúc điều tra". So sánh