Tài liệu ôn thi học sinh giỏi môn ngữ văn lớp 10

  • 46 trang
  • file .doc
Tài Liệu Ôn Thi Học Sinh Giỏi Môn Ngữ Văn Lớp 10
Đề bài :”Lời thơ dân gian không những sẽ bước đầu cho ta làm quen với tâm tư tình cảm của
đồng bào ta xưa kia mà đồng thời sẽ còn giúp ta học được những cách nói năng tài tình
chính xác. Theo tôi, đối với một người Việt Nam mà thiếu những kiến thức này thì có thể xem
như là thiếu một trong những điều cơ bản.”
(Hoài Thanh, Một vài suy nghĩ về ca dao, Báo Văn nghệ, số 1,2-1-1982)
Qua một số bài ca dao đã học, đã đọc, anh (chị) hãy giải thích và làm sáng tỏ ý kiến trên
Hướng dẫn :
1. Dẫn dắt, giới thiệu ý kiến
2. Giải thích ý kiến của Hoài Thanh
+Lời thơ dân gian
-Trong văn học dân gian có rất nhiều thể loại tập trung thể hiện đời sống của người dân xưa.
-Trong đó, ca dao là thể loại trữ tình bằng văn vần, diễn tả đòi sống nội tâm của con người.
Nói cách khác, ca dao là thơ trữ tình dân gian truyền thống.
-Lời thơ dân gian là nói đến ca dao
+Làm quen với tâm tư tình cảm của đồng bào ta xưa kia
-Ca dao là tiếng nói tâm hồn sâu lắng, tha thiết của đồng bào ta xưa kia.
-Trong ca dao, tất cả những nỗi niềm cảm xúc của nhân dân ta đều được bộc lộ. Đó là tiếng
nói của tình yêu đôi lứa, là những lời than thân trách phận, là tiếng cười vừa hài hước, vừa
sâu cay, là mơ ước, là hi vọng, chờ đợi…
-Đọc và tìm hiểu ca dao, người đọc sẽ cảm nhận được tất cả những cung bậc cảm xúc đó
trong đời sống tinh thần của người xưa.
+Học được cách nói năng tài tình, chính xác
-Trong văn học dân gian cũng như trong ca dao ngôn ngữ được sử dụng chủ yếu là lời ăn
tiếng nói hằng ngày giản dị, nôm na của những người lao động.
-Song cách nói năng ấy không phải không tài tình chính xác. Đó là cách nói xa vời, bay bổng
khi thể hiện một tình yêu thầm kín, là cách nói đầy hình ảnh khi bộc bạch tâm trạng xót xa
cho thân phận nghèo, là cách nói hóm hỉnh khi giễu cợt, đả
kích… ‘ị
-Cách nói năng đó đã giúp người đọc ca dao có thêm những kinh nghiệm quý báu írong việc
sử dụng ngôn ngữ dân tộc.
+Thiếu một trong những điều cơ bản
-Điều cơ bản: điều cốt lõi, không thể không có
-Văn học dân gian Việt Nam nói chung và ca dao Việt Nam nói riêng là kho tàng quý báu
chứa đựng những nét đẹp truyền thống của văn hóa dân tộc Việt Nam, là cội nguồn của sự
hình thành và phát triển đời sống tinh thần của mỗi con người Việt Nam.
-Đến với văn học dân gian, đến với ca dao, mỗi người Việt Nam sẽ được đến với đời sống
của chính ông cha, tổ tiên mình. Đó là nền tảng cơ bản cho sự phát triển mỗi nhân cách.
* Nội dung của cả ý kiến: Hoài Thanh khẳng định: Ca dao Việt Nam. không chỉ giúp mỗi
người Việt Nam hiểu được đời sống tinh thần phong phú, đẹp đẽ của cha ông mình xưa kia
mà còn giúp họ có thêm những cách nói năng giản dị mà chính xác, tài tình khi sử dụng ngôn
ngữ dân tộc. Đó là những kiến thức cốt lõi không thể thiếu để mỗi con người Việt Nam tự
phát triển mình.
3. Làm sáng tỏ ý kiến
3.1. Ca dao thể hiện tâm tư tình cảm của đồng bào ta xưa
 Tình yêu thiên nhiên
 Tình cảm gia đình: tình cảm của con cái đối với cha mẹ, tình cảm vợ chồng,
tình cảm anh em…
 Tình yêu đôi lứa: Khát vọng hạnh phúc, hôn nhân. Nỗi nhớ nhung da diết. Tấm
lòng thuỷ chung, son sắt
 Tiếng nói than thân: Xót xa cho thân phận người phụ nữ phải sống phụ thuộc,
không được quyết định hạnh phúc của mình. Lo lắng hạnh phúc tan vỡ do những
rào cản của xã hội và sự mong manh của tình yêu. Đau đớn trước thân phận nhỏ
mọn và khát vọng một tâm hồn trong sạch, cao đẹp
 Tiếng cười hài hước: cười để giải trí; cười để chế giễu, tố cáo (Với từng biểu
hiện, học sinh đưa dẫn chứng phân tích và chứng minh)
3.2. Ca dao giúp học được cách nói năng tài tình chính xác
 Tài tình:
-Ngôn ngữ trong ca dao vốn giản dị, mộc mạc, đời thường nhưng ” cũng rất tinh tế, giàu hình
ảnh
– Hình ảnh thơ đẹp, giàu sức gợi: dải lụa đào, cầu dải yếm, mười tay…
-Biện pháp tu từ nghệ thuật: so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, điệp, đối…
+Chính xác: Ngôn ngữ phù hợp, hiệu quả trong việc diễn tả những cung bậc khác nhau của
tâm tư, tình cảm
-Ca dao tình yêu: Ngôn ngữ nhẹ nhàng, bay bổng, đầy tâm trạng
-Ca dao than thân: Ngôn ngữ lắng đọng, day dứt
-Ca dao hài hước: Ngôn ngữ hóm hỉnh, giễu cợt, đả kích với việc tạo ra những hình ảnh đối
lập, gây cười
(Với từng biểu hiện, học sinh đưa dẫn chứng phân tích và chứng minh)
4. Đánh giá chung
-Ý kiến đánh giá của Hoài Thanh vừa nêu được những nét đẹp của ca dao vừa khẳng định
được ý nghĩa của ca dao trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam.
Từ ý kiến đó, người đọc càng thêm yêu quý, trân trọng kho tàng ca dao và có cái nhìn đúng
đắn về vị trí của nó trong văn học dân tộc và trong đời sống
-------------------------------------------------------------
Đề thi học sinh giỏi về Truyện Kiều- Nguyễn Du
Đề 1:Khi bàn đến ngôn ngữ Truyện Kiều , trong bài Nguyễn Du , một nghệ sĩ lớn , Hoài
Thanh có viết :
“Người đọc xưa nay vẫn xem truyện Kiều như một hòn ngọc quí cơ hồ không thể thay
đổi , thêm bớt một tí gì , như một tiếng đàn lạ gần như không một lần nào lỡ nhịp ngang
cung” .
Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy cho thấy tài năng ngôn ngữ của Nguyễn Du
qua một số câu thơ trong Truyện Kiều .
1.Giải thích ý kiến của Hoài Thanh
Ý kiến của Hoài Thanh đã đánh giá rất cao về tài nghệ của Nguyễn Du trong việc sử dụng
ngôn ngữ Truyện Kiều :
-Ngôn ngữ vừa được chọn lọc một cách chính xác đến mức không thể thay đổi, thêm bớt ,
vừa gọt giũa hoàn thiện đến mức như những hòn ngọc quí .
-Ngôn ngữ Truyện Kiều phong phú, sáng tạo như “tiếng đàn lạ” và thật đặc biệt “lạ” nhưng
không có trường hợp nào vụng về như “tiếng đàn lỡ nhịp ngang cung”
2.Chứng minh tài sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều
(chọn một số dẫn chứng phân tích để chứng minh )
-Nghệ thuật khắc hoạ tính cách nhân vật qua vài nét miêu tả ngoại hình , lời nói… của Thuý
Vân , Thuý Kiều, Mã Giám Sinh , Hoạn Thư , Từ Hải
-Nghệ thuật miêu tả tâm trạng Thuý Kiều
-Nghệ thuật tả cảnh
3.Mở rộng : lí giải nguyên nhân thành công của Nguyễn Du
-Nguyễn Du đã học tập , trau dồi và vận dụng sáng tạo lời ăn tiếng nói của nhân dân (vận
dụng nhiều thành ngữ , tục ngữ , ca dao )
-Tinh thần dân tộc , tình yêu tiếng Việt và quan trọng hơn là tài năng nghệ thuật qua quá trình
khổ luyện của Nguyễn Du
Đề 2 :
Nhận xét về Truyện Kiều , Mộng Liên Đường chủ nhân nói :
Tố Như dụng tâm đã khổ , tự sự đã khéo , tả cảnh đã hệt , đàm tình đã thiết , nếu không phải
con mắt trông thấu sáu cõi , tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời thì không tài nào có được bút
lực ấy .
Anh /chị hãy bình luận ý kiến trên .
1.Giải thích
-Lời bàn của Mộng Liên Đường đã nêu được một cách khái quát nhất tài năng sáng tạo của
Nguyễn Du cũng toàn bộ giá trị của tác phẩm Truyện Kiều . Truyện Kiều –có thể coi là “đất
dụng võ” của ND . Người ta có thể bắt gặp trong Truyện Kiều cả sự “dụng công đã khổ” , đó
là sự công phu , tâm huyết của Nguyễn Du , “tự sự đã khéo , tả cảnh đã hệt , đàm tình đã
thiết” là tài năng nghệ thuật ở mọi phương diện đều đạt đến độ xuất sắc. Và hiển hiện trong
mỗi lời văn câu chữ là “con mắt trông thấu sáu cõi , tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời” , đó là
cách nhìn có tầm bao quát rộng lớn , mang tầm tư tưởng triết học . Và một khi đã có con mắt
ấy thì sẽ có tấm lòng lưu luyến , lo lắng , đầy yêu thương không chỉ dừng lại ở một lớp
người , một thời đại mà trải muôn người , ở muôn đời .
-Lời bàn của Mông Liên Đường là lời khẳng định hùng hồn nhất và cũng là minh chứng rõ
ràng nhất cho tài năng bậc thầy của một thiên tài văn học –Nguyễn Du .
2.Chứng minh
a.”Tố Như dụng tâm đã khổ”
-Nói đến TK là phải nói đến quá trình khổ công rèn luyện , gọt giũa ngòi bút để cho ra đời
một áng văn chương tuyệt tác của nhân loại . Nhưng ý kiến của Mộng Liên Đường đề cập
đến nỗi khổ của Nguyễn Du ở đây là “dụng tâm” , tức là làm thế nào để đưa chữ “tâm” vào
tác phẩm của mình , đưa tấm lòng mình vào những dòng thơ . Bởi vì , hơn ai hết , Nguyễn Du
rất coi trọng chữ tài nhưng cũng hết mực ca ngợi chữ tâm . ND đã khẳng định :
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài .
-Chính vì vậy , chữ tâm của ông dào dạt trên những trang giấy . Có lẽ vì vậy mà trong Truyện
Kiều chữ “lòng” xuất hiện với một số lượng lớn :
+Đó là nỗi cảm thương của Kiều trước mộ Đạm Tiên:
Lòng đâu sẵn mối thương tâm
+Đó cũng là cái tình Kiều đem ra đền đáp Kim Trọng :
“Lấy lòng gọi chút ra đây tạ lòng”
“Để lòng thì phụ tấm lòng với ai”
+Nhưng cũng có những tiếng lòng khiến người ta mỉa mai , ghê tởm . Đó là tiếng lòng thốt ra
từ bọn buôn thịt bán người , từ những Tú Bà , Sở Khanh . Chúng thốt ra những lời ngon ngọt
nhưng lại giương vuốt nhe răng làm hại bao người :
“Phải điều lòng lại rối lòng mà thôi”
“Lòng này ai tỏ cho ta hỡi lòng”
àNguyễn Du đặt tiếng lòng vào miệng những bậc tài hoa như Kim Trọng , Thúy Kiều nhưng
cũng để nó thốt ra từ những kẻ xấu xa , nham hiểm như Tú Bà , Sở Khanh. Đó là dụng ý nghệ
thuật của ông khi muốn lột tả sắc thái biểu cảm của chữ tâm . Chữ tâm trong sáng biểu hiện
cho tấm lòng lương thiện cao cả của con người nhưng cũng có khi chữ tâm bị bôi bẩn , nhơ
nhuốc trong tay bọn vô lại .
-Có thể nói Truyện Kiều là tiểu thuyết của chữ tâm . Thúy Kiều chinh phục được người đọc
không chỉ bởi “Sắc đành đòi một , tài đành họa hai” mà còn bởi chữ tâm sáng chói nơi nàng .
Đó là tấm lòng trinh bạch , là nghĩaa khí , là sự khoan dung của nàng . Chữ tâm trải suốt cuộc
đời nàng . Vì chữ tâm mà Kiều khóc thương Đạm Tiên , vì chữ tâm mà bán mình chuộc cha ,
trả nghĩa cho Kim Trọng . Vì chữ tâm mà Kiều tha bổng Hoạn Thư , khuyên Từ Hải ra hàng
và cuối cùng vì chữ tâm mà Kiều tìm đến cái chết trên sông Tiền Đường . Hình tượng Thúy
Kiều đã đi vào lòng người đọc với một cái tâm như thế .
-Ở những nhà văn chân chính xưa nay , tâm bao giờ cũng là cái gốc . Tài và trí chỉ là cành , là
ngọn . Người nghệ sĩ phải vui niềm vui của con người , đau cùng nỗi đau của con người ,
phải khóc , phải cười , phải trăn trở cùng con người . Soi vào Truyện Kiều, ta nhận ra tác
phẩm thực chất là tiếng lòng của Nguyễn Du . Mỗi một lời , một chữ , một câu trên trang giấy
là sự hòa quyện giữa tâm hồn nhà văn với tâm hồn nhân vật . Nguyễn Du dõi theo bước chân
của nàng Kiều trên từng chặng đường đời của nàng :
+Khi Kiều ở lầu xanh , ông đau cùng nàng :
Khi tỉnh rượu… xót xa
+Khi Kiều gặp Từ Hải , ông vui mừng , hân hoan trước hạnh phúc của nàng :
Trai anh hùng , gái thuyền quyên
Phỉ nguyền sánh phượng , đẹp duyên cưỡi rồng
+Và chính ông là người thốt lên tiếng kêu đau đớn khi Kiều nhảy xuống sông Tiền Đường tự
tử :
Thương thay cũng một kiếp người
Hại thay mang lấy sác tài mà chi !
àCó thể nói Nguyễn Du đã hóa thân vào nhân vật , vui buồn cùng nhân vật . Đó chính là tấm
lòng nhân đạo cao cả của Nguyễn Du .
b.Tự sự đã khéo , tả cảnh đã hệt , đàm tình đã thiết là tài năng nghệ thuật ở mọi phương
diện đều đạt đến độ xuất sắc
-“Tự sự đã khéo”: ở đây tác giả muốn đề cập đến nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn của nguyễn
Du .
+Cái khéo của Nguyễn Du là sự biến hóa linh hoạt cách kể , cách dẫn dắt câu chuyện ( so
sánh với Kim Vân Kiều truyện là một cuốn tiểu thuyết chương hồi , Truyện Kiều của ND là
một cuốn truyện thơ) . Vì là truyện thơ Việt Nam nên TK đậm bản sắc dân gian . Đặc biệt ,
TK đã đưa thể thơ lục bát dân tộc lên tới đỉnh cao . Thể thơ của ND vừa gần gũi , vừa dễ đọc,
dễ thuộc , dẫn dắt người đọc vào câu chuyện một cách tự nhiên .Chính vì vậy , bức tranh toàn
cảnh về đời sống xã hội , con người trong tác phẩm hiện lên vô cùng chân thực và sống
động .
+Truyện Kiều là một câu chuyện xuyên suốt với tình tiết nọ tiếp nối tình tiết kiado sự kết nối
các tình tiết chặt chẽ và lô gích , từ đó người đọc có thể rút ra quy luật về số phận nhân vật
+Truyện Kiều còn có sự kế thừa Kim Vân Kiều truyện một cách sáng tạo :
 Trong KVKT không có cuộc chia tay cảm động giữa Thúc Sinh và Kiều thì
trong TK , đoạn Thúc sinh từ biệt TK lại là một trong những đoạn chia li hay
nhất của thơ ca về sự chia li từ xưa đến nay , được Vũ Trinh đánh giá “ngang với
một thiên phú biệt li”
 Trong KVKT miêu tả việc Từ Hải trở về với hình dung của một toán giặc cỏ ,
chân dung một kẻ cướp đã làm giảm giá trị thẩm mĩ của hình tượng nhân vật thì
trong TK , hình ảnh của đạo quân của Từ Hải lại hiện lên :
Ngất trời sát khí mơ màng
Đầy sông kình ngạc , chật đường giáp binh
àhiện lên cái khí thế mạnh mẽ , sục sôi của đoàn quân chiến thắng trở về với cái khả năng làm
khuynh đảo cả đất trời . Người đọc như bị cuốn vào cái khí thế hào hùng , sục sôi đó .
-“Tả cảnh đã hệt”là sự chính xác , đúng đắn , phù hợp , lô gic trong tả cảnh của Nguyễn Du .
+Ông đã phát hiện cái hồn của cảnh vật và đưa vào trong thơ một cách tinh tế nhất: Nguyễn
Du có biệt tài tả mùa với ngôn ngữ có tính cá thể hóa cao độ , mỗi mùa một khác :
 Mùa hè : Dưới trăng quyên đã gọi hè
Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông .
 Mùa thu : Long lanh …bóng vàng
 Mùa xuân : Cỏ non …bông hoa
+Cảnh không chỉ đẹp mà cảnh còn phù hợp với tâm trạng con người :
 Đôi trai gái “Người quốc sắc , kẻ thiên tài” vừa gặp nhau đã say mê và khi chia
tay thì lòng đầy lưu luyến :
Dưới cầu nước chảy trong veo
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha
 Khi con người cô độc , sống trong tâm trạng cô đơn thì thiên nhiên cũng mang
đầy tâm trạng :
Buồn trông cửa bể chiều hôm
——————————
Am ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi
Thiên nhiên như thấm đẫm nỗi buồn nhớ , sự lo lắng , phấp phỏng của Kiều về những ngày
sắp tới à dự báo về một cuộc đời chìm nổi , một tương lai vô định đầy hiểm nguy , bất trắc ?
=>”Cái hệt” của ND không chỉ dừng lại ở độ chính xác , đúng đắn mà đạt tới trình độ tinh vi ,
sâu sắc , giàu giá trị thẩm mĩ .
-“Đàm tình đã thiết”: đó là nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật nổi bật trong tác phẩm .Ngòi
bút của ND tinh vi , lão luyện trong việc phân tích tâm lí nhân vật .Tâm trạng của mỗi nhân
vật được xây dựng đều phù hợp với hoàn cảnh
+Trong tác phẩm , Kiều là nhân vật có tâm trạng phức tạp nhất :
 Tâm trạng bất lực , uất ức khi bị đem ra làm món hàng mua bán
Nỗi mình thêm tức nỗi nhà
Thềm hoa một bước lệ hoa mấy hàng
Ngại ngùng dín gió e sương
Ngừng hoa bóng thẹn , trông gương mặt dày .
 Khi Kiều trao duyên cho em để trả nghĩa cho Kim Trọng , ta mới thấy hết cái
tình sâu nặng :
Phận sao phận bạc như vôi
—————————–
Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây
 Những đau thương , uất ức dồn lại đã trở thành nỗi căm phẫn trong Kiều :
Đã cho lấy chữ hồng nhan
—————————–
Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi
Điệp từ “cho” lặp lại nhiều lần như sự đay nghiến , day dứt , khắc khoải khôn nguôi về nỗi
đau thân phận . Câu thơ chất chứa niềm bức bối , bực dọc như muốn bùng ra . Trong thơ bật
ra tiếng hét phẫn nộ , tiếng tố cáo gay gắt những ngang trái cuộc đời chà đạp lên số phận
người phụ nữ .
+Trong Truyện Kiều lúc nào cũng hiển hiện một chữ tình sâu nặng . Cái tình trong TK là cái
tình sâu , tình thắm , cái tình đẹp nhất của loài người bởi nó chở theo giá trị nhân đạo sâu sắc
của tác giả . Trước mỗi cảnh đời của nhân vật ta đều bắt gặp sự đồng cảm , thương xót của
nhà thơ .
c.Thành công của TK còn ở chỗ “Con mắt trông thấu sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả
nghìn đời”
-“Sáu cõi” là sự bao chiếm là sự bao chiếm toàn bộ không gian đông-tây-nam-bắc , trên và
dưới. Đó là sự thâu tóm cả vũ trụ , đất trời . Trong TK có không ít những thơ chứa đựng cả
thiên nhiên vũ trụ :
-Bốn bề bát ngát xa trông
Cát vàng cồn nọ bụi hồng dặm kia
-Trời cao sông rộng một màu bao la .
-“Con mắt trông thấu sáu cõi” cũng là một biểu hiện của một nhân sinh quan nhạy cảm , một
tâm hồn rộng mở thu nhận mọi biến chuyển cuộc đời .Chính bởi thế mà ông rút ra được
những quy luật của cuộc đời :
–Trăm năm trong cõi người ta
Chữ tài ………………………………………ghét nhau
-Ngẫm hay muôn sự tại trời
Trời kia đã bắt làm người có thân
——————————-
Cho thanh cao mới được phần thanh cao .
àBằng con mắt “Trông thấu sáu cõi” , Nguyễn Du đã thể hiện một vốn sống phong phú ,
uyên thâm , hiểu đời và hiểu người . Ông nghe nhiều, quan sát nhiều để đúc rút lại những
chân lí của cuộc sống .
–Mắt ND nhìn thấu sáu cõi mà lòng thì “nghĩ suốt cả đời” .
+Đó là tấm lòng canh cánh lo cho số phận con người , lo cho cuộc đời . Ông đã nói hộ những
người phụ nữ những bất công , đau khổ :
Đau đớn thay …lời chung
3.Bình luận
-Lời nhận định của Mộng Liên Đường đã khái quát được một cách chung nhất những giá trị
của TK trên cả hai lĩnh vực nội dung và nghệ thuật vì “Tố Như dụng tâm đã khổ, tự sự đã
khéo , tả cảnh đã hệt , đàm tình đã thiết”.Nhưng xét đến cùng bút lực ấy có được cũng là nhờ
“con mắt trông thấu sáu cõi , tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời”. Nguyễn Du là một nghệ sĩ
chân chính
-Lời bàn của Mộng Liên Đường cho thấy ông không chỉ là một người am hiểu , học rộng ,
hiểu sâu về văn chương mà ông còn xứng đáng là một tri kỉ của ND khi khám phá được cái
thần tuyệt diệu của tài năng nghệ thuật ND , đồng điệu với tâm hồn , nỗi niềm của ND .
Đề thi học sinh giỏi về Truyện Kiều và Chinh Phụ Ngâm
Trong tác phẩm Chinh phụ ngâm (bản dịch của Đoàn Thị Điểm) có đoạn :
Ngoài đầu cầu nước trong như lọc,
Đường bên cầu cỏ mọc còn non.
Đưa chàng lòng dặc dặc buồn,
Bộ khôn bằng nhựa thuỷ khôn bằng thuyền .
Nước trong chảy lòng phiền chẳng rửa,
Cỏ xanh thơm dạ nhớ khó quên.
Nhủ rồi tay lại trao liền ,
bước đi một bước lại vin áo chàng …
Trong tác phẩm Truyện Kiều ( Nguyễn Du) cũng có đoạn :
Người lên ngựa, kẻ chia bào,
Rừng phong , thu đã nhuốm màu quan san.
Dặm hồng bụi chốn chinh an,
Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.
Người về chiếc bóng năm canh ,
Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi .
Vầng trăng ai sẻ làm đôi,
Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường…
Cảm nhận của anh (chị) về nỗi niềm li biệt trong hai đoạn thơ trên .
Từ đó, anh (chị) nghĩ gì về thân phận của người phụ nữ trong xã hội ngày xưa
Hướng dẫn :
1.Cảm nhận về nỗi niềm li biệt ở hai đoạn thơ
a.Giới thiệu vài nét về tác giả, tác phẩm và 2 đoạn trích
b.Nêu nét giống nhau của hai tác giả Đặng Trần Côn và Nguyễn Du ở hai đoạn trích về : đề
tài , hoàn cảnh sáng tác , sự gặp gỡ ở cái nhìn trân trọng cảm thương đối với người phụ nữ .
c.Nêu nét khác nhau (trọng tâm) : hai đoạn trích cùng viết về cảm xúc biệt li nhưng tuỳ theo
chủ đề của tác phẩm , tuỳ theo cái nhìn , cách nhìn của mỗi tác giả (và người dịch –đoạn 1)
mà mỗi tác giả có cách thể hiện , nội dung , sắc thái riêng biệt làm nên vẻ đẹp riêng , nét độc
đáo khác nhau :
–Đoạn 1 : tả cảnh người chinh phục tiễn chồng ra chiến trận . Tác giả khắc hoạsâu sắc tâm
trạng người chinh phụ trong buổi tiễn đưa với bao lưu luyến , bịn rịn , không nỡ rời xa .
Đưa chàng lòng dằng dặc buồn
Bộ khôn bằng nhựa thuỷ khôn bằng thuyền .
–Đoạn 2 : Nguyễn Du tập trung miêu tả nỗi đau xa cách khi Kiều tiễn Thúc Sinh về nhà với
vợ . Trong nỗ niềm li biệt ấy còn ẩn chứa bao dự cảm bất an , bởi thân phận nàng chỉ là chút
nghĩa đèo bòng , Cho nên cuộc chia li không chỉ nhuốm màu sắc “quan san” tê tái mà còn
như một ám ảnh chia lìa, khiến cuộc lên đường của chàng Thúc như một cuộc “chinh an”
Người lên ngựa, kẻ chia bào,
Rừng phong , thu đã nhuốm màu quan san.
Dặm hồng bụi chốn chinh an,
Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.
–Nghệ thuật :
+Đoạn 1 : Bút pháp tả cảnh ngụ tình , hình ảnh so sánh ước lệ được dịch giả Đoàn Thị điểm
chuyển tải bằng ngôn ngữ thơ song thất lục bát trong sáng , uyển chuyển đã khắc sâu được
tâm trạng của người chinh phụ trong buổi tiễn đưa .
+Đoạn 2 : Nguyễn Du cũng dùng bút pháp tả cảnh ngụ tình , nhưng thiên nhiên còn đảm nhận
vai trò như một nhân vật , lặng thầm sẻ chia bao nỗi niềm đau đớn , tủi thẹn : “Rừng phong ,
thu đã nhuốm màu quan san”
+Đoạn 1 : Nỗi lưu luyến , bịn rịn của người chinh phụ được khắc hoạ ở nhiều góc độ: nỗi
lòng , dáng vẻ , cử chỉ
Nhủ rồi tay lại trao liền ,
bước đi một bước lại vin áo chàng …
+Đoạn 2 : Nguyễn Du chỉ có một câu miêu tả “Người lên ngựa , kẻ chia bào” .Câu thơ lục
bát bị bẻ đôi , trong sự đối lập giữa người và kẻ ấy như ẩn chứa bao nỗi cảm thương mà
Nguyễn Du dành cho cảnh ngộ của nàng Kiều . Khi chàng Thúc bước lên ngựa thì cũng là lúc
Kiều trở thành người cô đơn , lạc loài bên đường …Nguyễn Du cũng đã vận dụng rất thành
công hình ảng quen thuộc trong ca dao để làm nổi bật lên tâm trạng cô đơn , cảnh ngộ lẻ loi ,
gối chiếc của Thuý Kiều :
Vầng trăng ai xẻ làm đôi …
d.Đánh giá khái quát :cả hai đoạn trích đều thể hiện kín đáo cái nhìn nhân đạo sâu sắc và thái
độ phê phán hiện thực lúc bấy giờ :
-Nỗi đau li biệt trong Chinh phụ ngâm là cảnh ngộ không được tôn trọng . Từ nỗi đau ấy ,
nhà thơ gián tiếp tỏ thái độ lên án chiến tranh và đồng cảm sâu sắc với khát vọng sống , được
hưởng hạnh phúc của người phụ nữ .
-Đoạn trích trong Truyện Kiều thì xa cách, biệt li chỉ là cái cớ chỉ là một cái cớ để Nguyễn
Du khái quát nỗi đau của thân phận người phụ nữ : từ làm lẽ, cô đơn chiếc bóng đến những
cảnh ngộ bị vùi dập phủ phàng …Nỗi đau ấy không của riêng ai:
Đau đớn thay phận đàn bà ,
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung .
2.Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ
-Cảnh ngộ của người chinh phụ hay nàng Kiều trong 2 đoạn trích đều thể hiện nỗi đau mà
người phụ nữ ngày xưa phải gánh chịu . Họ đều là nạn nhân của xã hội phong kiến thối nát
không tôn trọng quyền sống , quyền hạnh phúc của con người .
-Cả hai tác giả đã gặp nhau ở tư tưởng nhân đạo, nhân văn sâu sắc à có sức lay động lòng
người .
-Có thể trích dẫn thêm ca dao hay một số dẫn chứng thơ ca trung đại nói về thân phận người
phụ nữ thời xưa để bài viết được sinh động .
=====================================
Đề thi học sinh giỏi về bài Cảnh ngày hè và Độc Tiểu Thanh Kí
Bàn về thơ, Chế Lan Viên cho rằng: “Thơ cần có hình cho người ta thấy, có ý cho người ta
nghĩ và cần có tình để rung động trái tim.”
Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ qua bài thơ Cảnh ngày hè của
Nguyễn Trãi và Đọc Tiểu Thanh kí (Độc Tiểu Thanh kí) của Nguyễn Du.
Dàn ý:
Mở bài :
Giới thiệu ý kiến và vấn đề cần nghị luận :Bàn về thơ, Chế Lan Viên cho rằng: “Thơ cần có
hình cho người ta thấy, có ý cho người ta nghĩ và cần có tình để rung động trái tim.”
Giới thiệu hai bài thơ :Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi và Đọc Tiểu Thanh kí (Độc Tiểu
Thanh kí) của Nguyễn Du.
Thân bài :
Luận điểm 1 :Giải thích ý kiến của Chế Lan Viên : “Thơ cần có hình cho người ta thấy,
có ý cho người ta nghĩ và cần có t́nh để rung động trái tim.”
 Thơ cần có hình: Thơ cần có hình ảnh (thiên nhiên, cuộc sống, con người…) để
biểu hiện cảm xúc, tư tưởng của nhà thơ. Đây là phương diện hình thức thơ.
 Thơ cần có ý: (ý nghĩa nội dung, tư tưởng của thi phẩm); có tình (tình cảm, cảm
xúc). Đây là phương diện nội dung thơ.
 Ý nghĩa câu nói: tác phẩm thơ cần có sự kết hợp hài hòa giữa hình, ý, tình (hình
ảnh, tư tưởng, tình cảm, cảm xúc…). Hay nói cách khác, bài thơ cần kết hợp cả
hai phương diện nội dung và hình thức.
Luận điểm 2 : Bình luận và chứng minh ý kiến của Chế Lan Viên
Lí giải: Tại sao thơ cần phải có hình, có ý, có tình?
 Đặc trưng của văn chương nói chung và thơ ca nói riêng là phản ánh, biểu đạt
thông qua hình tượng nghệ thuật. Không có các hình tượng, thế giới tinh thần
không thể biểu hiện cụ thể, nhà thơ không thể truyền dẫn thông điệp nội dung, tư
tưởng, tình cảm một cách trọn vẹn, ấn tượng đến người đọc.
 Thơ ca thuộc phương thức trữ tình, thiên về biểu hiện thế giới chủ quan của con
người bằng nhiều cách thức khác nhau nhằm biểu đạt những trạng thái tư tưởng,
tình cảm và ý nghĩa phức tạp, đa dạng. Mỗi tác phẩm đều mang một ý nghĩa tư
tưởng, thông điệp nhất định đòi hỏi người đọc phải căn cứ vào hình, ý, tình mới
cảm nhận được.
 Biểu hiện, yêu cầu về hình, ý, tình trong thơ:
o Hình ảnh (có thể là hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống, con người…)
những hình ảnh đó phải chọn lọc, đặc sắc, có sức khái quát, chân
thực, đa nghĩa, nhằm để lại ấn tượng, dấu ấn sâu sắc.
o Ý, tình (tư tưởng, cảm xúc, tình cảm..) phải trong sáng, tiến bộ, có
tính nhân văn, hướng con người tới các giá trị Chân – Thiện – Mĩ…
o Cảm xúc trong thơ phải mãnh liệt, chân thành, nhà thơ phải lựa
chọn được những hình ảnh phù hợp để biểu đạt nội dung tư tưởng,
cảm xúc một cách tự nhiên, sâu sắc có sức lay động lớn lao.
=> Tác phẩm văn học nói chung, thơ ca nói riêng chỉ hay khi có sự kết hợp hài hòa giữa hình,
ý, tình (nội dung và hình thức).
Chứng minh
+ Phân tích bài thơ “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi để chứng minh
 Hình ảnh thơ: giản dị, đời thường, có sức tạo hình, biểu cảm, giàu ý nghĩa.
o Nhiều hình ảnh thiên nhiên được Nguyễn Trãi miêu tả, hiện lên đa
dạng: cây hòe, cây thạch lựu, đóa sen hồng, tiếng cầm ve… với đủ
mầu sắc, âm thanh và hương vị của cuộc sống.
o Hình ảnh thiên nhiên luôn có sự vận động, giàu sức sống (thể hiện
các động từ mạnh: đùn đùn, phun, tiễn,…).
o Hình ảnh về con người và cuộc sống: Lao xao chợ cá làng ngư
phủ.
=> Nguyễn Trãi đã dựng lên bức tranh ngày hè sinh động, ấn tượng, giàu sức sống rất gần
gũi, quen thuộc của nhiều vùng quê.
 Ý, tình của tác giả (vẻ đẹp tâm hồn).
o Tình yêu và sự gắn bó với thiên nhiên: cây hòe, cây thạch lựu, đóa
sen hồng, tiếng cầm ve…đi vào thơ Nguyễn Trãi một cách chân
thực, tự nhiên.
o Hình ảnh thiên nhiên được tác giả cảm nhận tinh tế, đa dạng, sinh
động bằng nhiều giác quan (thị giác, thính giác, khứu giác…)
=> Tình yêu thiên nhiên và tâm hồn tinh tế, nhạy cảm cùng nhiều cung bậc cảm xúc của nhà
thơ.
o Tình yêu đời, yêu cuộc sống: Phải sống một cuộc sống thanh nhàn
(bất đắc dĩ) nhưng tâm hồn nhà thơ không u ám mà vẫn rất yêu và
gắn bó thiên nhiên, cuộc sống.
o Tấm lòng thiết tha với dân với nước: Nguyễn Trãi luôn hướng tới
cuộc sống của nhân dân, thấu hiểu cuộc sống vất vả, tần tảo của họ.
Vì thế ông mong ước có được chiếc đàn của vua Ngu Thuấn để gảy
lên khúc Nam phong nhằm đem lại cuộc sống no đủ, hạnh phúc cho
nhân dân:”Dân giàu đủ khắp đòi phương”.
=> Tâm hồn, nhân cách cao đẹp của Nguyễn Trãi “thân nhàn” mà “tâm không nhàn”, “lo
trước thiên hạ, vui sau thiên hạ”.
 Ý nghĩa tư tưởng của bài thơ giàu tính nhân văn: Sống lạc quan, yêu đời, gắn bó
với thiên nhiên, sống có trách nhiệm với nhân dân, đất nước.
+Phân tích bài thơ Độc Tiểu Thanh kí của Nguyễn Du để chứng minh.
 Hình ảnh giàu sức khái quát:
o “Hoa uyển”- vườn hoa nơi Tây Hồ xưa đẹp đẽ nay trở thành bãi
hoang, gò hoang, theo thời gian và sự bể dâu của cuộc đời, cái đẹp
đã biến đổi dữ dội đến tàn tạ.
o “Son phấn”, “văn chương”: hình ảnh ẩn dụ chỉ sắc đẹp, tài năng
của nàng Tiểu Thanh – người con gái có vẻ đẹp hoàn thiện, xứng
đáng được hưởng một cuộc sống hạnh phúc nhưng lại bị thực tế phũ
phàng vùi dập, phải chịu số phận bất hạnh, đau thương (mảnh giấy
tàn, chôn vẫn hận, đốt còn vương).
 Ý và tình của nhà thơ:
o Tác giả thể hiện sự đồng cảm, xót thương cho cuộc đời, số phận
của Tiểu Thanh – một con người tài sắc, bạc mệnh (Thổn thức bên
song mảnh giấy tàn). Khóc thương cho Tiểu Thanh là khóc thương
cho vẻ đẹp nhân sinh bị vùi dập.
o Bày tỏ sự bất bình trước những bất công, ngang trái ở đời, tố cáo
những thế lực tàn ác đã chà đạp lên quyền sống con người, đặc biệt
là người phụ nữ.
o Kí thác những nỗi niềm tâm sự qua việc tự nhận mình là người
cùng hội cùng thuyền với Tiểu Thanh với những người tài hoa bất
hạnh. Luôn trăn trở với “nỗi hồn kim cổ” tự vận vào mình mà không
sao lí giải được (Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi/Cái án phong lưu
khách tự mang)
o Gắn lòng thương người bao la với nỗi thương mình và mong
muốn nhận được sự đồng cảm, tri âm của người đời. (Chẳng biết ba
trăm năm lẻ nữa/ Người đời ai khóc Tố Như chăng).
=> Thể hiện tình cảm chân thành, mãnh liệt, mối đồng cảm giữa một hồn thơ với một tình
thơ.
 Ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm: Thể hiện tư tưởng nhân đạo, nhân văn cao cả,
sâu sắc:
o Tình cảm nhân đạo không dừng lại ở phạm vi quốc gia mà lan tỏa
ra ngoài biên giới. Phía sau lòng thương cảm con người là sự tự
thương mình của một trái tim âm ỉ và trăn trở với nỗi đau thời thế.
o Mong muốn về một xã hội tự do, công bằng, nhân ái, con người
được đối xử bình đẳng (đặc biệt là người phụ nữ).
Luận điểm 3 :Đánh giá, nâng cao , mở rộng vấn đề
 Chính hình, ý, tình làm nên sức sống cho các tác phẩm trên. Mỗi tác phẩm
thành công là sự kết hợp hài hòa của nội dung và hình thức.
 Quan niệm thơ của Chế Lan Viên rất đúng đắn, sâu sắc, có ý nghĩa không chỉ
với người sáng tác mà với cả người tiếp nhận. Từ thấy đến nghĩ đến rung động là
hành trình hình thành của tác phẩm thơ và cũng là hành trình đánh thức người
đọc của thi phẩm. Bởi vậy, trong sáng tạo nghệ thuật mỗi nhà thơ phải có thực
tài, thực tâm mới làm nên sự sống cho tác phẩm. Độc giả cũng phải mở lòng
mình để cảm nhận sâu cái hay, cái đẹp của thi phẩm trên cả hai phương diện nội
dung và hình thức nghệ thuật.
 Nhận định là bài học cho bản thân khi tiếp nhận văn chương và sự trân trọng
với những tác phẩm văn học, tài năng sáng tạo và tình cảm mà người nghệ sĩ gửi
gắm.
Kết luận : Khẳng định lại vấn đề, khẳng định giá trị của ai bài thơ :Có sự kết hợp hài hòa giữa
hình, ý, tình (nội dung và hình thức).
===================
Câu 1( NLXH- 8 điểm)
Dấu câu
Chàng thanh niên nọ có trong tay bộ dấu câu.
Thoạt tiến, anh đánh mất dấu phảy(,). Anh ta trở nên sợ những điều phức tạp,
cố tìm những câu đơn giản.
Sau đó anh đánh mất dấu chấm than(!) và bắt đầu nói khe khẽ, không có ngữ
điệu. Chẳng còn gì làm anh ta sung sướng hay phẫn nộ. Anh đã thờ ơ với mọi
chuyện.
Tiếp theo anh mất luôn dấu hỏi(?) và chẳng bao giờ anh ta muốn biết điều gì vì
không muốn hỏi.
Thời gian sau, anh ta rũ sạch dấu hai chấm(: ).Anh không còn giải thích được
điều gì. Và thế là anh chỉ còn dấu ngoặc kép(“ ”) luôn trích dẫn ý người khác.
Anh ta cứ như vậy cho đến dấu chấm hết(./.)
Suy nghĩ của anh( chị ) khi đọc xong câu chuyện.
Câu 2: 12 điểm
Bàn về thơ, Viên Mai viết:
“ Hễ làm người thì quý thẳng mà làm thơ thì quý cong…”
( Viên Mai, trích Tuỳ Viên thi thoại, sách Ngữ văn 10 Nâng cao, tập 1, NXB GD, H
2006, tr 208)
Hãy giải thích và làm sáng tỏ ý kiến trên qua bài thơ Đọc Tiểu Thanh kí của Nguyễn
Du.
................... Hết.................
HƯỚNG DẪN CHẤM THI HSG
Câu 1( NLXH- 8 điểm)
I. Yêu cầu về kĩ năng:
- Biết cách làm bài nghị luận xã hội về một tư tưởng, đạo lí.
- Lập luận chặt chẽ, bố cục rõ ràng.
- Văn viết trong sáng mạch lạc, có cảm xúc, sáng tạo, hạn chế tối đa các lỗi về chính tả, dùng
từ,
ngữ pháp.
II. Yêu cầu về kiến thức:
1. Ý nghĩa của câu chuyện:
Nêu vai trò của từng loại dấu câu trong việc biểu đạt suy nghĩ cảm xúc, thái độ của con
người. Mỗi dấu câu ( .! ?( ) “ “, : ./.) đều có ý nghĩa, cách sử dụng nhất định, không thể coi
nhẹ, không thể bỏ qua.
Từ chuyện dấu câu, nói chuyện con người. Mỗi dấu câu được sử dụng ẩn dụ cho một thái
độ, hành động cần phải có của con người. Người thanh niên đánh mất dần những dấu câu
cũng là đánh mất chính mình.
Bài học về dấu câu là bài học về lối sống giản dị mà sâu sắc.
2. Suy nghĩ về ý nghĩa của câu chuyện
- Câu chuyện có ý nghĩa nhắn nhủ “Chớ coi thường những điều nhỏ trong cuộc sống”.
Những dấu câu tưởng đơn giản bình thường, dễ bỏ qua, dễ dùng sai nhưng có vai trò quan
trọng làm nên ý nghĩa của câu, của văn bản. Nếu không có dấu câu, tất cả từ ngữ đều chỉ còn
là những kí hiệu vô nghĩa. (Lấy dẫn chứng về việc không sử dụng dấu câu hoặc sử dụng dấu
bừa bãi làm sai lệch, vô nghĩa văn bản)
- Câu chuyện còn là lời cảnh tỉnh về lối sống. Anh thanh niên sợ những điều phức tạp, không
cònbiết sung sướng hay phẫn nộ, thờ ơ với mọi chuyện, mọi điều, không còn là mình, đánh
mất mình, chỉ a dua nói theo người khác…. Đó là lối sống giản đơn hời hợt, ích kỉ, vô cảm,
thờ ơ với mọi việc, mọi người. Hậu quả của lối sống ấy là cái chết trong tư tưởng tâm hồn.
Một sự tồn tại vô nghĩa chứ không phải là sống – đó là dấu chấm hết của cuộc đời. (Lấy dẫn
chứng trong cuộc sống để làm rõ tác hại của lối sống này)
- Câu chuyện là lời khuyên con người cần biết quan tâm đến mọi người mọi vật xung quanh,
luônkhao khát học hỏi, sống nhiệt thành, hết mình, là mình… Đó là lối sống đẹp đẽ hữu ích
mà mọi người cần phải có( Lấy dẫn chứng biểu dương cho lối sống đẹp)
3. Liên hệ thực tế và bản thân: Liên hệ với lối sống của bản thân và giới trẻ hiện nay.
Câu 2: 12,0 điểm
I. Yêu cầu về kỹ năng:
- Viết đúng kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học
- Bố cục bài viết đủ ba phần, rõ ràng và logic về ý
- Không mắc lỗi về diễn đạt, chính tả
II. Yêu cầu về nội dung:
1. Giải thích:
- hễ làm người thì quý thẳng: làm người quý ở sự ngay thẳng trung thực
- làm thơ thì quý cong: cong theo Viên Mai là lối nói gián tiếp, ý tại ngôn ngoại của thơ
Viên Mai nhấn mạnh thơ phải có tứ, có sự kín đáo, hàm súc.
2. Bàn luận:
- Viên Mai chú trọng đến hình thức biểu hiện của thơ. Nhà thơ không nói trực tiếp, không nói
hết mà chỉ gợi, người đọc phải phát hiện, suy ngẫm mới có thể lĩnh hội được nội dung.
- Nói thơ quý ở chỗ cong là vì đặc trưng của văn thơ là sự phản ánh hiện thực qua thế giới
hình tượng nghệ thuật được xây dựng bởi ngôn từ. Đặc trưng ngôn ngữ thơ là hàm ẩn, hàm
súc đa nghĩa.
Sức hấp dẫn của thơ là ý ở ngoài lời, tạo dư vị, gợi liên tưởng, suy ngẫm sâu sắc cho người
thưởng thức.
- Đọc thơ, hiểu thơ là cả quá trình khám phá đầy bất ngờ thú vị. Vì vậy thơ “ cong” vừa có
sức chuyển tải lớn, vừa tạo điều kiện cho người đọc phát huy vai trò chủ động trong cách đọc
hiểu.
3. Làm sáng tỏ ý kiến của Viên Mai qua bài thơ Đọc Tiểu Thanh kí của Nguyễn Du.
a. Giới thiệu: Nguyễn Du – đại thi hào dân tộc, nhà thơ hiện thực và nhân đạo lớn nhất trong
văn học Việt Nam thế kỷ XVIII. “Thanh Hiên thi tập” sáng tác bằng chữ Hán thể hiện tình
cảm sâu sắccủa Nguyễn Du với thân phận con người – nạn nhân của chế độ phong kiến. Độc
Tiểu Thanh ký là một trong những sáng tác được nhiều người biết đến, thể hiện sâu sắc tư
tưởng nhân đạo của Nguyễn Du. Bài thơ là sự kết hợp hài hoà giữa nỗi thương người và sự
thương mình, giữa sự xót thương cho kiếp người mệnh bạc và lòng trân trọng ngợi ca những
phẩm chất cao đẹp của con người. Nghệ thuật thơ chữ Hán Đường luật thể hiện cô đúc tâm sự
Nguyễn Du trước thời cuộc, minh hoạ cho ý kiến của Viên Mai, thể hiện rõ tính hàm súc, vẻ
đẹp của ngôn ngữ thơ ca.
b. Cảm hứng xuyên suốt toàn bài được diễn tả trong khuôn khổ cô đúc của thể thơ Đường
luật thất ngôn bát cú, với những ngôn từ, hình ảnh mang tính biểu trưng đa nghiã “ý tại ngôn
ngoại”- ý ở ngoài lời.
- Hai câu mở đầu là tiếng khóc Tiểu Thanh. Không nước mắt, không thổn thức, lời thơ giàu
sức gợi
+ Nguyễn Du khóc Tiểu Thanh, viếng Tiểu Thanh không phải ở mộ nàng. “ Tây Hồ hoa uyển
tẫn thành khư”, Nguyễn Du không nhằm tả cảnh đẹp Tây Hồ mà chỉ mượn sự thay đổi của
không gian để nói lên một cảm nhận về sự biến đổi của cuộc sống. Mối quan hệ giữa “vườn
hoa – gò hoang”hàm ý tượng trưng những biến thiên của trời đất. Nhìn hiện tại để nhớ về quá
khứ, câu thơ trào dâng một nỗi đau xót ngậm ngùi cho vẻ đẹp chỉ còn trong dĩ vãng.
+ Nguyễn Du khóc nàng chỉ qua một tập sách mỏng (nhất chỉ thư). Chữ độc- người chết là
một kẻ cô đơn, chữ nhất- người viếng cũng là một kẻ cô đơn, hai tâm hồn cô đơn gặp nhau.
Sự gặp gỡ bất chấp hạn định không gian( tẫn thành khư), thời gian( xưa- nay gần 300 năm),
vật chất( nhất chỉ thư)- sự gặp gỡ của những tâm hồn tri kỉ
+ Hai từ “độc điếu” không phải là tiếng “thổn thức” mà nước mắt lặng lẽ thấm vào trong.
Tiếng khóc bộc lộ lòng nhân ái, sự đồng cảm xót xa. Hai câu thơ dịch đã thoát ý nguyên tác
nên làm giảm đi phần nào hàm ý súc tích của câu thơ chữ Hán.
- Hai câu thực là sự hồi tưởng, cảm nhận số phận của Tiểu Thanh. Với nghệ thuật đối, ngôn
từ hàm súc ước lệ, Nguyễn Du đã bộc lộ niềm trân trọng ngưỡng mộ tài năng tâm hồn Tiểu
Thanh, bộc lộ sự xót thương cho số phận bi kịch của nàng.
+ Nhưng nàng phải chịu bi kịch hồng nhan đa truân- tài mệnh tương đố. Bi kịch đến mức
chôn vẫn hận- đốt còn vương, bi kịch cả lúc sống và khi đã chế, bi kịch đến tột đỉnh vô mệnh-
chẳng có gì( so với bạc mệnh- mệnh mỏng)
- Hai câu luận là sự đồng cảm, đồng điệu với Tiểu Thanh.
+ Từ số phận của Tiểu Thanh, Nguyễn Du đã khái quát thành cái nhìn về con người trong xã
hội phong kiến. Những người như Tiểu Thanh, Thuý Kiều, Đạm Tiên vì có phong vận mà
mang sẵn kì oan mà phải chịu số phận bị thảm- hận cổ kim, trời khôn hỏi.
+ Đồng cảm, Nguyễn Du tự nhận” phong vận kì oan ngã tự cư” ta là người cùng hội cùng
thuyền với kẻ mắc nỗi oan lạ lung vì nết phong nhã. Cùng có số phận bi kịch, cùng tâm trạng,
thương người đến thương mình, Nguyễn Du thương cho số phận con người nói chung trong
cuộc đời.
- Hai câu kết là sự tự khóc mình. Nguyễn Du kết bằng một câu hỏi lớn. Một câu hỏi với nhiều
tầng ý nghĩa sâu sắc.
+ Nguyễn Du muốn vượt hạn định thời gian để tìm sự đồng cảm ở hậu thế, chứng tỏ hiện tại
bi kịch, Nguyễn Du hoàn toàn cô đơn, không người tri kỉ. Đó là một sự tự thương cực độ vừa
thất vọng vừa nhen nhóm một niềm hi vọng về cuộc đời.
+ Lời tự xưng đau đáu thể hiện ý thức về bản ngã, về cái Tôi. Khóc Tiểu Thanh, Nguyễn Du
đanglàm điếu văn tự khóc mình.
+ Điếu văn này cũng chính là sự bộc lộ thái độ của Nguyễn Du với chế độ phong kiến đương
thời.
c. Đánh giá: Lời thơ hàm súc, cô đọng mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc. “ Ý tại ngôn ngoại”-
“làm thơ quý cong” Nguyễn Du không nói trực tiếp, không nói hết mà chỉ gợi, người đọc
phải phát hiện, suy ngẫm. Bài thơ thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Du, tài
năng thơ chữ Hán hàm súc, uyên thâm của ông.
-----Hết----
ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI
MÔN : NGỮ VĂN
THỜI GIAN 180 PHÚT
Câu 1. (8 điểm)
“Giá trị lớn nhất của một trái tim biết yêu thương là sự chân thành.”
(C. Dikens)
Anh/chị có suy nghĩ gì về ý kiến trên?
Câu 2. (12 điểm)
Bêlinxki đã viết: “Bất cứ thi sĩ vĩ đại nào, sở dĩ họ vĩ đại bởi vì những đau
khổ và hạnh phúc của họ bắt nguồn từ khoảng sâu thẳm của lịch sử xã hội; bởi vì họ
là khí quan và đại biểu của xã hội, của thời đại và của nhân loại.”
(Dẫn theo Lý luận văn học, Phương Lựu, NXB Giáo dục 1997, tr. 361)
Từ ý kiến trên, anh/chị hiểu như thế nào về sự vĩ đại của Nguyễn Du qua tác
phẩm Truyện Kiều.
............... Hết …………
ĐÁP ÁN ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI
Câu 1 (8 điểm)
A. Yêu cầu về kỹ năng
Học sinh biết cách làm bài nghị luận xã hội; bài viết có bố cục rõ ràng, lập luận
và dẫn chứng thuyết phục; diễn đạt mạch lạc.
B. Yêu cầu về kiến thức
Học sinh có thể trình bày ý kiến, quan điểm của mình theo những cách khác
nhau, nhưng bài viết phải rõ ràng, hợp lí, thuyết phuc, có cảm xúc. Về cơ bản, bài
làm cần đạt được một số ý chính sau:
1. Giải thích
- Trái tim biết yêu thương: là sự quan tâm đến người khác, biết chia sẻ tình
cảm của mình với những người xung quanh.
- Sự chân thành: là tình cảm được biểu hiện một cách tự nhiên; không giả dối,
vụ lợi.
- Chủ đề đặt ra cho bài viết: Giá trị lớn nhất của một trái tim biết yêu thương là
sự chân thành. Đó là tình cảm cao quý và đáng trân trọng nhất trong quan hệ, đối xử
giữa con người với con người trong cuộc sống.
2. Bình luận
- Vì sao một trái tim cần biết yêu thương?
+ Cuộc sống của con người chỉ có ý nghĩa khi đặt trong các mối quan hệ với gia đình
và xã hội. Con người luôn cần được sự quan tâm giúp đỡ của người khác. Ngược lại
bản thân mỗi người cũng phải biết quan tâm giúp đỡ mọi người. Sự sẻ chia sẽ đem
đến tình yêu thương cho tất cả mọi người trong mọi mối quan hệ. Có như vậy, cuộc
sống sẽ có ý nghĩa và tốt đẹp hơn.
+ Sự yêu thương luôn đem đến cho người nhận niềm vui, đồng thời cũng khiến người
cho cảm thấy hạnh phúc. Từ đó có thể giúp con người tự nhận thức được giá trị của
mình, giá trị của những người sống xung quanh mình để điều chỉnh hành vi, thái độ
sống, hướng đến cuộc sống ngày càng tích cực hơn.
+ Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, con người đang có khuynh hướng vị kỉ, ít quan
tâm đến người khác; dẫn đến thái độ thờ ơ với cuộc sống. Vì vậy “một trái tim biết
yêu thương” sẽ giúp mọi người xích lại gần nhau hơn, tránh được những sự việc đáng
tiếc xảy ra trong đời sống cá nhân, riêng lẻ của từng người.
- Vì sao sự yêu thương cần được thể hiện một cách chân thành?
+ Tình cảm luôn tác động mạnh mẽ đến nhận thức của con người. Nếu tình cảm bị
lừa dối hay lợi dụng sẽ khiến người nhận dễ bị tổn thương gây ra những phản ứng
tiêu cực. Vì vậy, sự yêu thương cần phải được thể hiện một cách chân thành.
+ Nếu sự yêu thương bị giả dối sẽ ngày càng tạo thành hố sâu trong mối quan hệ giữa
con người với con người. Thế giới sẽ ngày càng bị chia cắt. Con người sẽ rơi vào lối
sống ích kỉ.
- Sự yêu thương chân thành là tình cảm cao quý và đáng trân trọng nhất mà
con người cần vươn đến và phải đạt được.
- Con người cần phải sống như thế nào để thể hiện sự yêu thương chân thành?
+ Phải giữ gìn trái tim trong sáng, tình cảm chân thành, không sống vụ lợi cá nhân.
Phải biết yêu thương người khác như yêu thương chính bản thân mình.
+ Tình cảm yêu thương chân thành đó phải được thể hiện bằng những thái độ, hành
động cụ thể thiết thực đối với những người xung quanh.
3. Liên hệ bản thân và rút ra bài học
Câu 2. (12 điểm)
A. Yêu cầu về kỹ năng
Học sinh có kĩ năng làm bài nghị luận văn học: nghị luận một ý kiến bàn về
văn học; kết hợp linh hoạt, nhuẫn nhuyễn các thao tác lập luận; diễn đạt mạch lạc,
thuyết phục, giàu cảm xúc.
B. Yêu cầu về kiến thức
1. Giải thích ý kiến
- Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại. Qua những tác phẩm của
họ, người đọc có thể hiểu được phần nào diện mạo bức tranh đời sống của một thời
đại.
- Qua một tác phẩm văn học lớn, những bức tranh đời sống của thời đại, đặc
biệt là tiếng nói của con người trong thời đại đó, được thể hiện bằng tiếng nói đại
diện của chính nhà văn, người nghệ sĩ sáng tạo.
- Nhà thơ lớn phải nói về cuộc sống bằng chính trái tim của mình; họ phải hiểu,
cảm thông và chia sẻ với cuộc sống của nhân dân. Từ đó, những vấn đề trong tác
phẩm của họ chính là tiếng nói đại diện cho số phận của những người dân trong đời
sống xã hội.
- Văn học là tấm gương phản ánh hiện thực. Nhà văn có vai trò là người thư kí
trung thành của thời đại. Nhưng đặc biệt, để trở thành thi sĩ vĩ đại, người viết cần phải
có một trái tim đồng cảm với tiếng nói của nhân dân để từ đó có thể chia sẻ những
hạnh phúc hay đau khổ của họ trong mỗi tác phẩm của mình; và tác phẩm mới trở
thành tiếng nói đại diện cho tiếng nói của dân tộc trong một thời đại.
- Nguyễn Du là nhà thơ vĩ đại đã làm được tất cả những điều đó trong tác phẩm
Truyện Kiều của ông.
2. Chứng minh và bình luận
2.1. Khẳng định ý kiến trên của Bêlinxki là đúng đối với những người nghệ sĩ
chân chính qua mọi thờ đại.
2.2. Làm rõ điều đó qua tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du.
- Qua Truyện Kiều, Nguyễn Du đã tái tạo một bức tranh hiện thực của đời
sống. Đó là xã hội phong kiến đang suy tàn, các tập đoàn phong kiến tranh quyền
đoạt lợi. Đời sống người dân khốn khổ, lầm than, không có quyền sống.
+ Bọn quan lại tham lam, hối lộ, xử kiện bất minh
+ Bọn buôn người
+ Sự lạm quyền
+ Thế lực của đồng tiền
- Tất cả các thế lực đó đã dẫn người phụ nữ tài sắc Thúy Kiều vào cảnh đoạn
trường.
- Qua Truyện Kiều, Nguyễn Du đã “đau khổ và hạnh phúc” chung với số phận
đau thương của nàng Kiều. Nguyễn Du đã thể hiện thái độ đau xót, cảm thông với
những con người bị áp bức trong xã hội phong kiến thối nát.
+ Kiều tài hoa, thông minh sắc sảo nhưng phải chịu lận đận, truân chuyên.
+ Kiều dám vượt qua lễ giáo phong kiến, tự do gắn bó yêu thương với Kim Trọng mà
vẫn giữ được tình yêu trong sáng, thủy chung. Vì chữ Hiếu nàng đã lỗi thề, nhưng
vẫn giữ trọn chữ tình son sắt, …
+ Ở lầu xanh, phải tiếp khách làng chơi nhưng nàng vẫn giữ được một tâm hồn thanh
sạch.
+ Mười lăm năm đoạn trường với bao tai ương nhưng Thúy Kiều vẫn giữ được phẩm
cách tốt đẹp của mình. Nàng không buông xuôi, phó mặc mà luôn có ý thức về nhân
phẩm, muốn thoát khỏi cuộc sống tủi nhục, xấu xa đó.
- Nguyễn Du đã vui, buồn, hạnh phúc và đau khổ cùng cuộc đời nàng Kiều,
một nhân vật tiêu biểu đại diện cho biết bao con người tài sắc mà bất hạnh trong chế
độ xã hội phong kiến.
3. Mở rộng vấn đề
- Vai trò của người nghệ sĩ trong sáng tác văn học nghệ thuật là rất quan trọng.
Thông qua những tác phẩm nghệ thuật lớn người ta có thể hiểu được cuộc sống của
một thời đại.
- Người nghệ sĩ phải sáng tác bằng tất cả sự cảm nhận và rung động từ trái tim;
phải thấu hiểu, cảm thông và chia sẻ với từng thân phận con người trong cuộc sống...
Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo của tác phẩm là thước đo tầm vóc nhà sáng tác;
và muốn trở thành vĩ đại, thi sĩ phải là người đại diện cho ngôn ngữ và tiếng lòng của
một thời đại.
4. Khẳng định giá trị của ý kiến
Ý kiến trên của Bêlinxki đã đánh giá đúng vai trò, vị trí của nhà văn trong sáng tác
văn học nói riêng và đời sống nghệ thuật nói chung. Điều đó đã được chứng minh qua
tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du.
……….. Hết …………
ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI
Môn Ngữ văn - Lớp 10
Thời gian làm bài: 180 phút
Câu 1 (8,0 điểm)
Trong cuốn sách Khẳng định bản thân, tác giả Lưu Dung (Trung Quốc) đã căn dặn con
mình: Nên nhớ, loài vi trùng tự thỏa hiệp có thể ăn sâu vào cốt tủy, khiến cả đời con không
đứng thẳng lên được.
(Khẳng định bản thân - Lưu Dung, NXB Văn hóa dân tộc. 2008)
Lời căn dặn trên gợi cho anh (chị) những suy nghĩ gì?
Câu 2 (12,0 điểm)
Có ý kiến cho rằng:
Thơ ca bắt rễ từ lòng người, nở hoa nơi từ ngữ.
Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy liên hệ với một bài ca dao và một bài thơ trung
đại (đã được học hoặc đọc thêm trong chương trình Ngữ văn 10 Nâng cao) để làm sáng tỏ
vấn đề.
-----------------------------Hết-------------------------------
HƯỚNG DẪN CHẤM ĐỀ THI
Câu 1 (8,0 điểm)
I. Yêu cầu về kĩ năng
Biết cách làm bài nghị luận xã hội, bố cục mạch lạc, rõ ràng, lập luận chặt
chẽ. Dẫn chứng cụ thể, sinh động, văn giàu cảm xúc, không mắc lỗi về chính tả,
dùng từ, diễn đạt.
II. Yêu cầu về kiến thức
- Hiểu và đánh giá, bàn luận thuyết phục vấn đề mà đề bài nêu ra
- Học sinh có thể có những kiến giải, đánh giá theo quan điểm riêng của mình
song cần lôgic, hợp lí và đảm bảo những ý sau:
1. Giải thích (2,0 điểm)
- Tự thỏa hiệp: Thái độ và hành động chấp nhận hoàn cảnh, thực tế trước mắt; bỏ qua mục
đích, dự định mình đã vạch ra trước đó.
- Cách nói hình ảnh loài vi trùng tự thỏa hiệp có thể ăn sâu vào cốt tủy, khiến cả đời con
không đứng thẳng lên được gợi tả sự nguy hại của việc con người tự thỏa hiệp với mình trong
cuộc sống. Giống như loài vi trùng gây bệnh, tâm lí tự thỏa hiệp có thể ăn sâu và hủy hoại
cuộc đời của mỗi con người, khiến người ta không thể sống một cuộc đời như mong đợi.
-> Lời căn dặn của người cha với con cũng là một bài học đạo đức sâu sắc, có tác dụng cảnh
tỉnh con người trước nguy cơ tự thỏa hiệp để biện hộ cho sự hèn nhát, thiếu bản lĩnh, ý chí
mình khi không thực hiện được một việc nào đó.
2. Bình luận (5,0 điểm)
a. Tự thỏa hiệp là loài vi trùng nguy hiểm có thể ăn sâu vào cốt tủy và khiến con
người ta không đứng thẳng lên được là vì:
- Trong mỗi con người đều có hai phần Con và Người, bản năng và lí trí…Không ít trường
hợp tiếng nói của bản năng với nhu cầu hưởng thụ, tâm lí ngại khó ngại khổ, tự thoả mãn đã
lấn át lí trí, khiến con người gục ngã trên hành trình thực hiện lí tưởng. Tâm lí tự thỏa hiệp
xuất hiện có thể vỗ về người ta quên đi thực tại, biện hộ cho thất bại của bản thân mình.
+ Tự thỏa hiệp là vi trùng nguy hiểm vì những biểu hiện của nó hầu như không gây nguy hại
gì ngay tức khắc nhưng lại dần ăn sâu, hủy hoại con người, dần tạo thành những thói quen
khó bỏ, những tính xấu khó chữa, biến con người thành nhu nhược, lười biếng, sống không lí
tưởng.
b. Mở rộng, nâng cao vấn đề
Tổng hợp đề thi học sinh giỏi môn Văn học 10 của một số trường trên toàn quốc có đáp án
- Cần phân biệt tự thỏa hiệp với sự tỉnh táo chấp nhận thực tế để sửa đổi, tránh bảo thủ máy
móc.
- Cần phê phán những người, những biểu hiện hèn nhát, tự ru mình, thỏa hiệp với hoàn cảnh
trước mắt.
3. Bài học và liên hệ bản thân (1,0 điểm)
Mỗi người cần nâng cao ý thức, đề cao tính kỉ luật tự giác, không cho phép mình thối chí,
tự thoả hiệp bằng lòng với bản thân.
Câu 2 (12,0 điểm)
I. Yêu cầu về kỹ năng
Biết cách làm bài nghị luận văn học: kết cấu sáng rõ, lập luận chặt chẽ, diễn đạt lưu loát,
văn viết giàu cảm xúc.
II. Yêu cầu về kiến thức
Thí sinh có thể làm bài theo nhiều cách khác nhau, song về cơ bản cần đảm bảo những nội
dung cơ bản sau:
1. Giải thích (2,0 điểm)
- Thơ ca: trước hết là một loại hình văn học, sau nữa có thể hiểu là chỉ văn
học nghệ thuật nói chung.
- Thơ ca bắt rễ từ lòng người: Thơ ca là tiếng nói chân thực của tình cảm. Nó
được khơi nguồn, bắt rễ từ tư tưởng, cảm xúc của người nghệ sĩ. Vế thứ nhất của
nhận định đề cập đến khởi nguồn của thơ, vai trò của yếu tố tình cảm, xúc cảm
trong sáng tác thơ, đến nội dung của tác phẩm văn học.
- Nở hoa nơi từ ngữ: Từ ngữ hiểu rộng là ngôn từ nghệ thuật, là giá trị nghệ thuật, là vẻ đẹp
ngôn ngữ của tác phẩm văn học.
Như vậy, nhận định của đề bài bàn về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức của tac phẩm
nghệ thuật; về đặc trưng của văn học, đặc trưng của thơ; đề cao vai trò của yếu tố tình cảm,
cảm xúc
Tổng hợp đề thi học sinh giỏi môn Văn học 10 của một số trường trên toàn quốc có đáp án
trong thơ, đồng thời yêu cầu tình cảm ấy phải được diễn tả bằng ngôn từ đẹp đẽ, giàu tính
thẩm mĩ.
Đây là một qui luật, cũng là một yêu cầu trong sáng tạo nghệ thuật.
2. Bình luận (4,0 điểm)
a. Vì sao lại nói: Thơ ca bắt rễ từ lòng người, nở hoa nơi từ ngữ?
- Thơ ca bắt rễ từ lòng người bởi lẽ:
+ Xuất phát từ đặc trưng của văn học: Nghệ thuật là lĩnh vực sáng tạo để phản ánh hiện
thực, trong đó phản ánh tâm tư, tình cảm của chủ thể sáng tạo. Xuất phát từ đặc trưng về đối
tượng, nội dung của văn học, có thể thấy: văn học không phản ánh hiện thực một cách bàng
quan, lạnh lung mà bao giờ cũng gắn chặt với tình cảm, ước mơ, khát vọng…của nhà văn.
Điều đó tạo nên qui luật tình cảm trong phản ánh nghệ thuật.
+ Xuất phát từ đặc trưng của thơ, đặc biệt là thơ trữ tình: tiếng nói trữ tình bao giờ cũng
được bộc lộ trực tiếp, trở thành bình diện thứ nhất của sáng tác.
- Tiếng nói của tình cảm, tâm tư con người được gửi gắm trong tác phẩm nghệ thuật như thế
nào?
+ Nhu cầu được giãi bày những gì chất chứa trong lòng (niềm vui, nỗi buồn…)
+ Là lời nhắn gửi, sự cảm thông; là tiếng lòng đến với tiếng lòng (tiếng nói tri âm)
+ Nghệ thuật chân chính còn chứa đựng trong nó chiều sâu của tư tưởng tiến bộ, các giá trị
đối với cuộc sống, làm đẹp và phong phú hơn cho tâm hồn con người.
- Nở hoa nơi từ ngữ bởi lẽ: vẻ đẹp của tình cảm, cảm xúc trong thơ phải được kết tinh ở
hình thức nghệ thuật, được biểu hiện bằng những biện pháp nghệ thuật độc đáo mà trước hết
là nghệ thuật sử dụng ngôn từ.
b. Bàn luận, mở rộng vấn đề
- Nếu thơ chỉ bắt rễ từ lòng người, chỉ có tình cảm cảm xúc mãnh liệt mà không nở hoa nơi