Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía bắc.

  • 217 trang
  • file .pdf
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
PHÙNG THỊ PHONG LAN
QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC
LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH CÔNG
Hà Nội - 2016
i
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
PHÙNG THỊ PHONG LAN
QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC
Chuyên ngành: Quản lý hành chính công
Mã số: 62 34 82 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH CÔNG
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Hoàng Văn Chức
2. PGS.TS. Ngô Thành Can
Hà Nội - 2016
ii
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các thông tin,
số liệu đƣợc trình bày trong Luận án là trung thực và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
Các kết quả nghiên cứu của Luận án chƣa đƣợc công bố trong bất kì công
trình khoa học nào.
Hà Nội, ngày tháng năm 2016
Tác giả luận án
Phùng Thị Phong Lan
iii
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận án về đề tài “Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông
vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc”, trƣớc hết tôi xin đặc biệt cảm ơn hai
Thầy hƣớng dẫn PGS.TS Hoàng Văn Chức và PGS.TS Ngô Thành Can đã quan
tâm chỉ bảo, hƣớng dẫn và giúp đỡ tận tình về nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu
khoa học trong suốt quá trình thực hiện Luận án này.
Tác giả Luận án xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc, Lãnh đạo Khoa Hành
chính học, Khoa Quản lý nhà nƣớc về xã hội, Khoa Sau đại học, Quý thầy, cô trong
Học viện Hành chính Quốc gia, các nhà khoa học, sở Giáo dục và đào tạo các tỉnh
mà đề tài đã tiến hành nghiên cứu điều tra… đã tạo những điều kiện tốt nhất, tham
gia góp ý kiến khoa học, ủng hộ, giúp đỡ Tác giả trong suốt quá trình học tập và
thực hiện đề tài luận án.
Xin đƣợc bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã
luôn hỗ trợ, động viên, chia sẻ và tạo điều kiện thuận lợi giúp Tác giả vƣợt qua
những khó khăn để hoàn thành Luận án này.
Do những điều kiện chủ quan, khách quan, chắc chắn kết quả nghiên cứu của
Luận án còn những điểu thiếu sót. Tác giả Luận án rất mong tiếp tục nhận đƣợc
những ý kiến đóng góp để hoàn thiện, nâng cao chất lƣợng vấn đề đƣợc lựa chọn
nghiên cứu.
Hà Nội, ngày tháng năm 2016
Tác giả Luận án
Phùng Thị Phong Lan
iv
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................................................ iii
LỜI CẢM ƠN .............................................................................................................. iv
MỤC LỤC ......................................................................................................................v
DANH MỤC BẢNG BIỂU ..........................................................................................x
DANH MỤC HÌNH, LƢỢC ĐỒ, BIỂU ĐỒ ............................................................ xii
MỞ ĐẦU ........................................................................................................................1
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ...................................... 1
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIÊM VỤ NGHIÊN CỨU ............................................. 3
3. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CÚU .................................................... 3
4. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN 4
5. PHƢƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ................ 5
6. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN .............................................................. 7
7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN ......................................................................... 8
Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ
TÀI LUẬN ÁN .............................................................................................................9
1.1. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC
PHỔ THÔNG .................................................................................................... 9
1.2. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC
THIỂU SỐ ....................................................................................................... 12
1.3. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ GIÁO DỤC DÂN TỘC THIỂU SỐ CỦA
NƢỚC NGOÀI ............................................................................................... 22
1.4. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC CÓ LIÊN QUAN
......................................................................................................................... 25
1.5. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN PHẢI GIẢI QUYẾT CỦA LUẬN ÁN . 29
Chƣơng 2. CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ
THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ .................................................................. 32
2.1. GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ VÀ QUẢN
LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU
SỐ .................................................................................................................... 32
2.1.1. Khái niệm giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số .................. 32
v
2.1.2. Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số 40
2.2. SỰ CẦN THIẾT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC
PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ ............................................... 47
2.3.1. Thực hiện chức năng của nhà nƣớc............................................... 47
2.3.2. Đảm bảo mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng
nhân tài vùng dân tộc thiểu số ................................................................. 49
2.3.3. Đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục .................................... 50
2.3.4. Góp phần duy trì và phát triển văn hóa vùng DTTS .................. 52
2.3. NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ ....................................................................... 53
2.3.1. Xây dựng và thực hiện chiến lƣợc, quy hoạch, kế hoạch phát
triển giáo dục vùng dân tộc thiểu số ........................................................ 53
2.3.2. Xây dựng và thực hiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và
chính sách về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số ....................... 53
2.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu
số ................................................................................................................. 54
2.3.4. Quản lý, đào tạo, bồi dƣỡng, quản lý giáo viên phổ thông và cán
bộ, công chức quản lý giáo dục vùng dân tộc thiểu số ........................... 54
2.3.5. Quản lý, sử dụng các nguồn lực để phát triển sự nghiệp giáo dục
phổ thông vùng dân tộc thiểu số .............................................................. 54
2.3.6. Quản lý tổ chức và hoạt động của cơ sở giáo dục, đặc biệt là cơ sở
giáo dục chuyên biệt vùng dân tộc thiểu số ............................................ 55
2.3.7. Quản lý chƣơng trình, nội dung giáo dục đặc thù, dạy tiếng dân
tộc, dạy tiếng Việt cho học sinh phổ thông vùng dân tộc thiểu số ........ 55
2.3.8. Tổ chức, quản lý việc bảo đảm chất lƣợng giáo dục và kiểm định
chất lƣợng giáo dục vùng dân tộc thiểu số .............................................. 56
2.3.9. Thanh tra, kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số ............................................... 56
2.4. KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRONG QUẢN LÝ GIÁO
DỤC VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ .............................................................. 56
2.4.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc ....................................................... 56
vi
2.4.2. Kinh nghiệm của Australia ............................................................ 58
2.4.3. Kinh nghiệm của Malaysia ............................................................. 62
2.4.4. Bài học cho Việt Nam ...................................................................... 64
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 ........................................................................................... 66
Chƣơng 3. THỰC TRẠNG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÀ QUẢN LÝ NHÀ
NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI
PHÍA BẮC ................................................................................................................... 68
3.1. KHÁI QUÁT VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC .. 68
3.1.1. Vị trí địa lý, đặc điểm điều kiện tự nhiên ..................................... 68
3.1.2. Đặc điểm kinh tế .............................................................................. 70
3.1.3. Đặc điểm văn hoá, xã hội ................................................................ 72
3.2. THỰC TRẠNG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU
SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC ............................................................................. 75
3.2.1. Về quy mô giáo dục ......................................................................... 75
3.2.2. Về chất lƣợng giáo dục ................................................................... 77
3.2.3. Đánh giá thực trạng giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
Miền núi phía Bắc ..................................................................................... 78
3.3. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC ................................ 79
3.3.1. Xây dựng và thực hiện chiến lƣợc, kế hoạch phát triển giáo dục
vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ................................................ 79
3.3.2. Xây dựng và thực hiện hệ thống văn bản pháp luật và chính sách
phát triển giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc
..................................................................................................................... 80
3.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý giáo dục phổ thông vùng DTTS miền
núi phía Bắc ............................................................................................... 87
3.3.4. Quản lý, đào tạo, bồi dƣỡng giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục
vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc ................................................ 94
3.3.5. Quản lý các nguồn lực phát triển giáo dục phổ thông vùng dân
tộc thiểu số Miền núi phía Bắc ................................................................. 98
vii
3.3.6. Quản lý tổ chức và hoạt động của cơ sở giáo dục, đặc biệt là cơ sở
giáo dục chuyên biệt vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc .......... 104
3.3.7. Quản lý chƣơng trình, nội dung giáo dục đặc thù, dạy tiếng dân
tộc, dạy tiếng Việt của giáo dục phổ thông vùng DTTS miền núi phía
Bắc............................................................................................................. 108
3.3.8. Quản lý chất lƣợng giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
Miền núi phía Bắc ................................................................................... 113
3.3.9. Thanh tra, kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc ............ 116
3.4. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC
PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC ...... 119
3.4.1. Những mặt đạt đƣợc ..................................................................... 119
3.4.2. Những mặt hạn chế ....................................................................... 120
3.4.3. Nguyên nhân của những hạn chế trong quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc .................... 121
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 ......................................................................................... 125
Chƣơng 4. PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ
NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI
PHÍA BẮC ................................................................................................................. 127
4.1. QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG HƢỚNG VÀ NHIỆM VỤ PHÁT TRIỂN
GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA
BẮC ............................................................................................................... 127
4.1.1. Quan điểm của Đảng về giáo dục vùng dân tộc thiểu số ........... 127
4.1.2. Phƣơng hƣớng và nhiệm vụ phát triển giáo dục dân tộc thiểu số
đến năm 2020 ........................................................................................... 128
4.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO
DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC . 133
4.2.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách, pháp
luật, chiến lƣợc, kế hoạch phát triển giáo dục phổ thông vùng dân tộc
thiểu số Miền núi phía Bắc ..................................................................... 133
viii
4.2.2. Nhóm giải pháp kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nƣớc về
giáo dục dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ........................................ 139
4.2.3. Nhóm giải pháp phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nƣớc về
giáo dục vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ............................... 143
4.2.4. Nhóm giải pháp thu hút và quản lý các nguồn lực cho phát triển
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ............. 147
4.2.5. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức về phát triển giáo dục phổ
thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.................................... 150
4.2.6. Nhóm giải pháp tăng cƣờng hoạt động thanh tra, kiểm tra về
hoạt động giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số ........................... 153
4.3. KHẢO SÁT TÍNH CẦN THIẾT VÀ ĐIỀU KIỆN BẢO ĐẢM THỰC
HIỆN CÁC GIẢI PHÁP ............................................................................... 156
4.3.1. Khảo sát tính cần thiết của các nhóm giải pháp ........................ 156
4.3.2. Điều kiện bảo đảm thực hiện các giải pháp ................................ 159
4.4. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG
QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÙNG DÂN TỘC
THIỂU SỐ Ở VIỆT NAM............................................................................ 161
4.4.1. Một số khuyến nghị ....................................................................... 161
4.4.2. Những vấn đề đặt ra trong quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ
thông vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam ............................................... 162
KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 ......................................................................................... 164
KẾT LUẬN ............................................................................................................... 166
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
ix
DANH MỤC BẢNG BIỂU
STT KÝ HIỆU NỘI DUNG Trang
1 Bảng 3.1 Số lƣợng và phân bố một số DTTS tại khu vực miền núi 72
phía Bắc
2 Bảng 3.2 Tỷ lệ biết chữ của dân số từ 15 tuổi trở lên, tính theo 78
vùng kinh tế xã hội, thời điểm 1/4/2013.
3 Bảng 3.3 Tổng hợp kết quả khảo sát đánh giá việc xây dựng và chỉ 82
đạo thực hiện chiến lƣợc, quy hoạch, kế hoạch, chính sách
phát triển giáo dục vùng DTTS miền núi phía Bắc
4 Bảng 3.4 Thống kê về tổ chức đầu mối quản lý giáo dục dân tộc 89
tại các Sở Giáo dục và đào tạo các tỉnh miền núi phía
Bắc
5 Bảng 3.5 Tổng hợp kết quả khảo sát tình hình tổ chức bộ máy 91
QLNN về giáo dục dân tộc vùng DTTS khu vực miền
núi phía Bắc.
6 Bảng 3.6 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng hoạt động của tổ 92
chức bộ máy QLNN về giáo dục phổ thông vùng DTTS
miền núi phía Bắc.
7 Bảng 3.7 Tổng hợp kết quả khảo sát về thực trạng đội ngũ cán bộ 96
công chức quản lý giáo dục phổ thông vùng DTTS miền
núi phía Bắc
8 Bảng 3.8 Định mức phân bổ chi sự nghiệp giáo dục năm 2011 99
tính theo các khu vực (ban hành kèm Quyết định số
59/2010/QĐ-TTG của Thủ tƣớng Chính phủ)
9 Bảng 3.9 Tổng hợp kết quả khảo sát về quản lý nguồn lực để phát 104
triển giáo dục phổ thông vùng DTTS miền núi phía Bắc
10 Bảng 3.10 Thống kê số lƣợng trƣờng PTDTBT và học sinh bán trú 106
(HSBT) vùng DTTS miền núi phía Bắc
11 Bảng 3.11 Xếp loại học lực học sinh trƣờng PTDTNT vùng miền 114
x
núi phía Bắc so với trung bình cả nƣớc (năm học 2011-
2012
12 Bảng 3.12 Học lực học sinh ngƣời dân tộc thiểu số bậc THCS và 115
THPT khu vực miền núi phía Bắc năm học 2013-2014
13 Bảng 3.13 Tổng hợp kết quả khảo sát về thực trạng hoạt động thanh 118
tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý các
hành vi vi phạm pháp luật về giáo dục phổ thông ở vùng
DTTS miền núi phía Bắc
14 Bảng 4.1 Kết quả khảo sát tính cần thiết của các nhóm giải pháp 156
hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng
DTTS miền núi phía Bắc trong thời gian tới
xi
DANH MỤC HÌNH, LƢỢC ĐỒ, BIỂU ĐỒ

STT NỘI DUNG TRANG
HIỆU
1 Sơ đồ 2.1 Hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam 36
2 Lƣợc đồ Vị trí địa lý khu vực Miền núi phía Bắc 68
3.1
3 Biểu đồ Kết quả khảo sát về hoạt động quản lý đào tạo, bồi dƣỡng, 98
3.1 quản lý nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục ở vùng DTTS
miền núi phía Bắc.
4 Biểu đồ Tổng hợp kết quả khảo sát đánh giá về quản lý tổ chức và 107
3.2 hoạt động của trƣờng PTDTNT, trƣờng PTDTBT, lớp
ghép,… tại vùng DTTS miền núi phía Bắc
5 Biểu đồ Tổng hợp kết quả khảo sát về việc quản lý chƣơng trình, 111
3.3 nội dung giáo dục đặc thù, dạy tiếng dân tộc, dạy tiếng
Việt cho HS DTTS khu vực miền núi phía Bắc
6 Biểu đồ Tỷ lệ biết chữ của dân số từ 15 tuổi trở lên tại khu vực 113
3.4 miền núi phía Bắc và trung bình toàn quốc
6 Biểu đồ Xếp loại học lực học sinh trƣờng PTDTNT (bậc THCS) 115
3.5 vùng miền núi phía Bắc so với trung bình cả nƣớc (năm
học 2011- 2012)
xii
MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
Một trong những điều kiện có ý nghĩa quyết định đến vị thế cũng nhƣ sự bình
đẳng giữa các quốc gia, dân tộc trong khu vực hay trên thế giới là chất lƣợng nguồn
nhân lực. Việc tập trung đầu tƣ phát triển nguồn nhân lực đạt trình độ cao toàn diện
về đức- trí- thể- mĩ, đáp ứng đƣợc yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc
trong xu thế quốc tế hóa, toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới hiện nay là một đòi hỏi
khách quan. Để đáp ứng yêu cầu khách quan ấy, giáo dục là công cụ quan trọng cấp
học nhất, có ý nghĩa quyết định.
Hiến pháp 2013 đã khẳng định “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu
nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”[67]. Đây là
cơ sở pháp lý cao nhất khẳng định sự coi trọng giáo dục trong sự nghiệp phát triển
đất nƣớc ta.
Việt Nam là một quốc gia có nhiều dân tộc, với 53 dân tộc thiểu số. Đồng bào
dân tộc thiểu số sống rải rác ở vùng núi, cao nguyên, vùng sâu vùng xa, mức sống
thấp, điều kiện sống gặp nhiều khó khăn, độ chênh lệch về trình độ phát triển kinh
tế – xã hội ngày càng lớn. Tuy nhiên, họ là một bộ phận không thể tách rời trong
cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Hơn thế nữa, các dân tộc thiểu số ở nƣớc ta đóng
một vai trò rất quan trọng trong việc phát triển kinh tế- xã hội, tạo nên sự đa dạng
về văn hóa cũng nhƣ sự vững vàng, ổn định về chính trị, an ninh quốc phòng và
bảo vệ môi trƣờng.
Với bản chất nhà nƣớc của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Đảng, Nhà
nƣớc ta đã và đang nỗ lực nhằm nâng cao đời đống kinh tế xã hội của đồng bào các
dân tộc thiểu số trên cả nƣớc. Văn kiện Đại hội Đảng X của Đảng đã đƣa ra quan
điểm chỉ đạo: “Nhà nước tăng đầu tư tập trung cho các mục tiêu, các chương trình
quốc gia phát triển giáo dục, hỗ trợ các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu,
vùng xa, biên giới hải đảo”. Chủ trƣơng này tiếp tục đƣợc khẳng định và phát triển
trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI, XII của Đảng: “Quan tâm
hơn tới phát triển giáo dục đào tạo ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn. Bảo đảm
công bằng xã hội trong giáo dục; thực hiện tốt chính sách ưu đãi, hỗ trợ đối với
người và gia đình có công, đồng bào dân tộc thiểu số, học sinh giỏi, học sinh
1
nghèo, học sinh khuyết tật, giáo viên công tác ở vùng sâu, vùng xa, vùng có nhiều
khó khăn” [37; tr.217]. Hiến pháp 2013 cũng chỉ rõ: “Nhà nước ưu tiên phát triển
giáo dục ở miền núi, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng có điều kiện
kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn”[67].
Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục phổ thông là một bộ phận quan
trọng, mang những đặc thù. Đây là cấp học căn bản, tối cần thiết đối với bất cứ cá
nhân nào nói riêng, đối với sự phát triển của xã hội nói chung. Vì thế, quan tâm tới
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số không chỉ là biện pháp nâng cao chất
lƣợng sống cho đồng bào mà còn là con đƣờng phát triển kinh tế- xã hội vững chắc,
ổn định cho quốc gia.
Vì những lý do trên, để đảm bảo quá trình học tập của con em đồng bào dân
tộc đƣợc thực hiện tốt và hiệu quả, một trong những vấn đề mấu chốt có tính quyết
định là công tác quản lý nhà nƣớc về giáo dục vùng dân tộc thiểu số cần phải đƣợc
coi trọng.
Là một trong 6 vùng kinh tế xã hội của nƣớc ta, khu vực miền núi phía Bắc
với 14 tỉnh, là nơi tập trung nhiều dân tộc với cộng đồng ngƣời dân tộc thiểu số
sống xen kẽ. Trong những năm qua, cùng với những sự quan tâm, đầu tƣ của Đảng
và nhà nƣớc về phát triển kinh tế xã hội nói dung, giáo dục phổ thông của vùng
cũng đƣợc chú trọng đặc biệt. Cùng với cả nƣớc, hoạt động quản lý nhà nƣớc về
giáo dục dân tộc tại khu vực miền núi phía Bắc và đã có tác động mạnh mẽ, tích
cực, làm thay đổi căn bản chất lƣợng dạy và học tại đây theo hƣớng nâng cao. Giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc mang những đặc điểm của
giáo dục phổ thông nói chung nhƣng lại mang những đặc thù riêng vì là giáo dục
phổ thông cho ngƣời dân tộc thiểu số, cũng nhƣ những điểm riêng của vùng miền.
Do đó, hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
miền núi phía Bắc vừa mang nhiều nét đặc thù, khác biệt so với các vùng dân tộc
thiểu số khác cũng nhƣ so với cả nƣớc, đồng thời, cấp phổ thông cũng đặt ra cho
hoạt động quản lý nhà nƣớc của vùng những vấn đề riêng so với các cấp học khác
nhƣ mầm non, đại học, chuyên nghiệp cũng đang phát triển trên địa bàn. Vì vậy,
nghiên cứu hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu
số miền núi phía Bắc là cần thiết nhằm tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả của quản
2
lý, góp phần thúc đẩy chất lƣợng giáo dục phổ thông của con em đồng bào dân tộc
thiểu số.
Bởi vậy, tác giả lựa chọn: “Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng
dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc” để làm đề tài Luận án tiến sĩ, chuyên ngành
Quản lý hành chính công.
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIÊM VỤ NGHIÊN CỨU
2.1. Mục đích nghiên cứu
Đề tài Luận án có mục đích nghiên cứu hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, trên cơ sở đó đề xuất các
giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
miền núi phía Bắc.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề tài Luận án có một số nhiệm vụ nghiên cứu sau:
+ Khái quát và làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số.
+ Phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội ảnh hƣởng đến hoạt động quản
lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
+ Phân tích thực trạng giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi
phía Bắc.
+ Phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục
phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Chỉ ra những mặt đạt đƣợc,
những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong thực tiễn thực hiện các nội
dung đó tại vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
+ Đề xuất một số giải pháp quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân
tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
3. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CÚU
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục
phổ thông vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc Việt Nam.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
3
- Về không gian: khu vực Miền núi phía Bắc, gồm 14 tỉnh: Hà Giang, Cao
Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu,
Yên Bái, Lào Cai, Điện Biên, Phú Thọ, Tuyên Quang.
- Về thời gian: Chủ yếu nghiên cứu các số liệu, tài liệu có liên quan từ năm
2008 (thời điểm Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Phƣơng hƣớng phát triển Giáo
dục dân tộc thiểu số giai đoạn 2008-2020).
- Về nội dung: Nghiên cứu các nội dung quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ
thông vùng DTTS theo quy định tại Luật Giáo dục 2005 (sửa đổi một số điều năm
2009). Tuy nhiên, do đặc thù của giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số, tác giả
chỉ tập trung vào một số nội dung cơ bản, gắn chặt với hoạt động giáo dục phổ
thông vùng dân tộc thiểu số.
4. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN
4.1. Câu hỏi nghiên cứu
Luận án đƣợc tiến hành để trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:
- Câu hỏi nghiên cứu 1: Hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông
vùng dân tộc thiểu số có vai trò nhƣ thế nào?
- Câu hỏi nghiên cứu 2: Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc
thiểu số miền núi phía Bắc đƣợc thực hiện nhƣ thế nào?
- Câu hỏi nghiên cứu 3: Làm thế nào để có thể nâng cao hiệu quả hoạt động
quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc?
4.2. Giả thuyết khoa học
Luận án đƣợc tiến hành để chứng minh các giả thuyết khoa học sau đây:
- Giả thuyết 1: Quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
là một bộ phận đƣợc đặc biệt coi trọng trong quản lý nhà nƣớc về giáo dục và đào
tạo của vùng dân tộc thiểu số, là cơ sở để nâng cao chất lƣợng giáo dục cho đồng
bào dân tộc thiểu số.
Dự kiến kết quả nghiên cứu: Trên cơ sở làm sáng tỏ khái niệm, những đặc thù
trong quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số, Luận án
chứng minh vai trò quan trọng của quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng
dân tộc thiểu số đối với sự phát triển của vùng.
4
- Giả thuyết 2: Việt Nam có thể học tập kinh nghiệm về phát triển giáo dục
cho ngƣời DTTS của một số nƣớc trên thế giới cho hoạt động quản lý nhà nƣớc về
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số của mình.
Dự kiến kết quả nghiên cứu: Luận án tìm kiếm những bài học kinh nghiệm
quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số thông qua nghiên
cứu thực tiễn hoạt động quản lý, xây dựng và thực thi chính sách phát triển giáo
dục cho ngƣời dân tộc thiểu số tại một số quốc gia.
- Giả thuyết 3: Hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân
tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam còn nhiều hạn chế. Quản lý nhà nƣớc
chƣa hiệu quả dẫn tới chất lƣợng giáo dục của Vùng còn ở mức thấp so với tiềm
năng của Vùng cũng nhƣ so với một số vùng dân tộc khác trong cả nƣớc.
Dự kiến kết quả nghiên cứu: Qua nghiên cứu thực trạng quản lý nhà nƣớc về
giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, Luận án đánh giá
những mặt đạt đƣợc và những mặt còn hạn chế trong hoạt động này, cũng nhƣ lý
giải đƣợc nguyên nhân của những hạn chế đó.
- Giả thuyết 4: Nếu thực hiện đồng bộ, thống nhất hệ thống các giải pháp về
thể chế, chính sách, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực, quản lý nguồn lực đầu tƣ,... sẽ
làm tăng hiệu quả quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
miền núi phía Bắc hiện nay.
Dự kiến kết quả nghiên cứu: Trên cơ sở đối chiều những tồn tại, hạn chế và
nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc với những chiến lƣợc, mục
tiêu phát triển giáo dục phổ thông của Vùng trong thời gian tới, Luận án đề xuất
những giải pháp hoàn thiện hoạt động này.
5. PHƢƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
5.1. Phƣơng pháp luận
Đề tài đƣợc nghiên cứu trên cơ sở phƣơng pháp luận của Chủ nghĩa Mác Lê
nin; tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, chính sách của Đảng Cộng sản Việt
Nam, Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về giáo dục cho đồng bào
dân tộc thiểu số thời kì đổi mới.
5
5.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài Luận án, tác giả sử dụng một số
phƣơng pháp cơ bản sau:
+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu: nghiên cứu, tìm hiểu những tài liệu đã có
về quản lý nhà nƣớc đối với giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số nhằm cung
cấp những luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, đánh giá các quan điểm của
các tác giả, những điểm hợp lý và chƣa hợp lý, đồng thời đƣa ra ý kiến của mình.
Phƣơng pháp này đƣợc áp dụng nhằm giải quyết những vƣớng mắc về lý luận và
thực tiễn của quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số.
+ Phương pháp xã hội học:
* Thông qua khảo sát bằng bảng hỏi, tác giả thu thập các tài liệu về thực trạng
kết quả hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số
miền núi phía Bắc, tìm hiểu các quan điểm, ý kiến của cán bộ quản lý giáo dục, các
giáo viên vùng dân tộc thiểu số về công tác quản lý nhà nƣớc cũng nhƣ các giải
pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này. Đồng thời, tác giả cũng khảo sát tính
cần thiết của các giải pháp đƣa ra nhằm tăng độ tin cậy cho những đề xuất giải pháp
quản lý nhà nƣớc ở Chƣơng 4.
Tác giả tiến hành khảo sát tại 5 tỉnh, là Hòa Bình, Yên Bái, Lào Cai (vùng Tây
Bắc), Cao Bằng, Bắc Giang (vùng Đông Bắc) vào thời điểm năm 2013-2014. Số
phiếu phát ra là 500, số phiếu thu về là 412 phiếu. Đối tƣợng khảo sát là cán bộ,
công chức thuộc Sở Giáo dục và đào tạo các tỉnh, cán bộ công chức thuộc Ủy ban
nhân dân các cấp (chiếm 235 phiếu, tƣơng đƣơng với 57% số phiếu) và viên chức
quản lý, giáo viên các trƣờng phổ thông dân tộc nội trú, trƣờng phổ thông dân tộc
bán trú, các trƣờng phổ thông có học sinh dân tộc thiểu số (chiếm 177 phiếu, tƣơng
đƣơng 43%). Ngoài ra còn một số đối tƣợng khác là cán bộ công chức nói chung
trên địa bàn.
* Phƣơng pháp hội đồng, chuyên gia, phỏng vấn:
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã nghiêm túc và cầu thị trong tiếp thu
những ý kiến đóng góp của các thành viên Hội đồng khoa học tại các buổi sinh hoạt
khoa học dành cho nghiên cứu sinh tại Khoa chuyên môn, đã tích cực tham vấn
6
những chuyên gia khoa học và các nhà quản lý giáo dục để giải quyết thấu đáo
những vấn đề còn tranh cãi. Đồng thời, tác giả phỏng vấn trực tiếp đối với một số
hiệu trƣởng, giáo viên vùng dân tộc thiểu số tỉnh Thái Nguyên để thu thập thêm
thông tin phục vụ nghiên cứu.
- Các phương pháp nghiên cứu bổ trợ khác:
*Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở các dữ liệu, tài liệu thu thập
đƣợc, tác giả đã tiến hành phân tích, đánh giá và tổng hợp lại để tìm ra những luận
điểm, kết luận có giá trị khoa học, hữu ích với đề tài luận án.
* Phƣơng pháp so sánh: Tác giả sử dụng phƣơng pháp này để so sánh, đối
chiếu những quan niệm, tƣ duy, những chính sách của các quốc gia trong quản lý
nhà nƣớc về giáo dục vùng dân tộc thiểu số. Từ đó, rút ra những bài học kinh
nghiệm phù hợp cho Việt Nam.
6. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
Luận án là nghiên cứu đầu tiên đã tìm hiểu một cách đầy đủ, toàn diện hệ thống
lý luận và thực tiễn quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng DTTS miền núi
phía Bắc. Kết quả nghiên cứu của Luận án có những đóng góp mới nhƣ sau:
6.1. Về lý luận
(1) Luận án đã hệ thống hóa, làm sáng tỏ cơ sở lý luận quản lý nhà nƣớc về
giáo dục phổ thông vùng DTTS áp dụng trong quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ
thông vùng DTTS miền núi phía Bắc Việt Nam.
(2) Luận án đƣa ra khải niệm quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông vùng
DTTS và luận giải về những điểm đặc thù của hoạt động này mà các nghiên cứu đi
trƣớc chƣa đề cập hoặc đã đề cập nhƣng còn những điểm cần phát triển, bổ sung.
(2) Tổng quan làm rõ kinh nghiệm quản lý nhà nƣớc của một số quốc gia đối
với giáo dục DTTS, từ đó rút ra những bài học đối với Việt Nam và vùng DTTS
miền núi phía Bắc.
6.2. Về thực tiễn
(1) Luận án đã cung cấp những luận cứ khoa học và thực tiễn để đƣa ra những
kiến nghị hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng
DTTS miền núi phía Bắc theo hƣớng kết hợp giữa sự đổi mới trong quản lý của nhà
nƣớc, sự chủ động tích cực của địa phƣơng, của các cơ sở đào tạo và sự ủng hộ của
7
xã hội đối với phát triển giáo dục phổ thông vùng DTTS, trong đó, sự quản lý của
nhà nƣớc là nhân tố quyết định.
(2) Luận án đã đề xuất những giải pháp quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ
thông vùng DTTS miền núi phía Bắc, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm phù hợp với
chức năng, nhiệm vụ của từng chủ thể quản lý từ cấp trung ƣơng đến cấp địa
phƣơng trong một cơ chế phối hợp mang tính chất vùng.
(3) Kết quả nghiên cứu của Luận án có giá trị làm tài liệu tham khảo trong học
tập, nghiên cứu giảng dạy và cho các chuyên gia trong QLNN về giáo dục.
7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung của Luận
án đƣợc kết cấu gồm có 4 chƣơng:
Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
Chƣơng 2: Cơ sở khoa học quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân
tộc thiểu số.
Chƣơng 3: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về giáo dục phổ thông vùng dân tộc
thiểu số Miền núi phía Bắc.
Chƣơng 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về giáo
dục phổ thông vùng dân tộc thiểu số Miền núi phía Bắc.
8