Phát triển hoạt động thanh toán thẻ tại ngân hàng ngoại thương hà nội

  • 74 trang
  • file .doc
LỜI NÓI ĐẦU
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thế giới, các quan hệ mua bán trao
đổi hàng hóa dịch vụ từng bước phát triển cả về số lượng và chất lượng. Do đó,
đòi hỏi phải có những phương tiện thanh toán mới đảm bảo tính an toàn, nhanh
chóng, hiệu quả. Thêm vào đó, thế kỷ XX là thế kỷ mà khoa học công nghệ có
những bước tiến vượt bậc, đặc biệt là công nghệ thông tin. Kết hợp những điều
này, các ngân hàng thương mại đã đưa ra một loại hình dịch vụ thanh toán mới,
đó là thẻ ngân hàng.
Thẻ ngân hàng xuất hiện là sự kết hợp của khoa học kỹ thuật với công
nghệ quản lý ngân hàng. Sự ra đời của thẻ là một bước tiến vượt bậc trong hoạt
động thanh toán thông qua ngân hàng. Thẻ ngân hàng có những đặc điểm của
một phương tiện thanh toán hoàn hảo:
- Đối với khách hàng, thẻ đáp ứng được về tính an toàn cao, khả năng
thanh toán nhanh, chính xác.
- Đối với ngân hàng, thẻ góp phần giảm áp lực tiền mặt, tăng khả năng
huy động vốn phục vụ cho yêu cầu mở rộng hoạt động tín dụng, tăng lợi nhuận
nhờ khoản phí sử dụng thẻ.
Chính nhờ những ưu điểm trên mà thẻ ngân hàng đã nhanh chóng trở
thành một phương tiện thanh toán thông dụng ở các nước phát triển cũng như
trên thế giới.
Ở Việt Nam, nền kinh tế ngày một phát triển, đời sống người dân ngày
càng nâng cao, thêm vào đó là xu thế hội nhập phát triển với nền kinh tế thế
giới, việc xuất hiện của một phương tiện thanh toán mới là rất cần thiết. Nắm bắt
được nhu cầu này, từ đầu những năm 90, Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam đã
chủ trương đưa dịch vụ thẻ vào ứng dụng tại Việt Nam. Sau gần 15 năm hoạt
động trong lĩnh vực này, Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam đã thu được những
thành tựu nhất định. Nhưng bên cạnh đó vẫn còn không ít những khó khăn hạn
chế để có thể phát triển dịch vụ thẻ trở nên phổ biến ở Việt Nam. Nhận thức
được vấn đề này, sau quá trình tìm hiểu về hoạt động thẻ tại Ngân hàng Ngoại
1
thương, em đã chọn đề tài "Phát triển hoạt động thanh toán thẻ tại Ngân hàng
Ngoại thương Hà Nội " làm đề tài cho chuyên đề tốt nghiệp của mình.
Đề tài được chia làm 3 chương:
Chương 1: Lý luận cơ bản về hoạt động thanh toán thẻ tại ngân hàng
thương mại
Chương 2: Thực trạng hoạt động thanh toán thẻ tại Ngân hàng Ngoại
thương Hà Nội (VCB HN)
Chương 3: Phát triển hoạt động thanh toán thẻ tại Ngân hàng Ngoại
thương Hà Nội trong thời gian tới
Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành
bản chuyên đề này.
Em cũng xin chân thành cảm ơn các cán bộ nhân viên phòng Kế toán dịch
vụ Ngân hàng Ngoại thương - Chi nhánh Thành Công đã quan tâm và nhiệt tình
giúp đỡ em trong suốt quá trình thực tập tìm hiểu đề tài này.
2
CHƯƠNG I
LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN THẺ TẠI
NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
I. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
1. Khái niệm Ngân hàng thương mại
Trong một nền kinh tế hàng hóa, tại một thời điểm nhất định luôn tồn tại
một thực tế là có những người tạm thời đang có một số tiền nhàn rỗi, trong khi
đó có những người đang rất cần khối lượng tiền như vậy (để đáp ứng nhu cầu
tiêu dùng hay những cuộc đầu tư có hiệu quả) và họ có thể trả một khoản chi phí
để có quyền sử dụng số tiền này. Theo quy luật cung - cầu, họ sẽ gặp nhau và
khi đó tất cả (người cho vay, người đi vay, và cả xã hội) đều có lợi, sản xuất lưu
thông được phát triển và đời sống được cải thiện. Cách thức gặp nhau rất đa
dạng, và theo đà phát triển NHTM ra đời như một tất yếu và là một cách thức
quan trọng, phổ biến nhất.
Thông qua các ngân hàng, những người có tiền có thể dễ dàng có được
một khoản lợi tức còn người cần tiền có thể có được số tiền cần thiết với mức
chi phí hợp lý.
Có thể nói các ngân hàng nói riêng và hệ thống tài chính ngân hàng nói
chung đang ngày càng chiếm một vị trí quan trọng và vô cùng nhạy cảm trong
nền kinh tế, liên quan tới hoạt động của đời sống kinh tế xã hội.
Ngày càng có nhiều người quan tâm tới hoạt động của ngân hàng, vậy
thực ra ngân hàng là gì. Theo pháp lệnh ngân hàng ngày 23-5-1990 của Hội
đồng Nhà nước Việt Nam xác định: “Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh
doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi từ khách
hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện
nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”.
3
Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân
hàng, với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín
dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán.
2. Chức năng hoạt động của ngân hàng thương mại
Do nhu cầu tất yếu của nền kinh tế thị trường, các ngân hàng không ngừng
tăng cường mở rộng các danh mục các sản phẩm ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu
ngày càng đa dạng của khách hàng, sử dụng nguồn vốn có hiệu quả và thu lợi nhuận
cao. Tuy nhiên, về cơ bản chúng ta có thể xắp xếp các hoạt động đó vào một trong
ba nhóm sau:
- Hoạt động huy động tiền gửi.
- Hoạt động tín dụng.
- Hoạt động cung cấp các dịch vụ.
* Huy động tiền gửi:
Ngân hàng tập trung huy động các nguồn vốn trong nền kinh tế quốc dân
bao. Bên cạnh đó, khi cần vốn cho nhu cầu thanh khoản hay đầu tư cho vay, các
Ngân hàng thương mại có thể đi vay từ các tổ chức tín dụng khác, từ các công ty
khác, các tổ chức tài chính trên thị trường tài chính.
Trong quá trình thu hút nguồn vốn Ngân hàng phải bỏ ra những chi phí
giao dịch, chi phí trả lãi tiền gửi, trả lãi Ngân hàng vay và các khoản chi phí
khác có liên quan. Những khoản chi này đòi hỏi Ngân hàng phải sử dụng những
đồng vốn huy động được có hiệu quả để có thể bù đắp các khoản chi phí và đem
lại lợi nhuận cho Ngân hàng.
* Hoạt động tín dụng
- Cho vay
+ Cho vay thương mại: Ngay thời kỳ đầu, các ngân hàng đã chiết khấu
thương phiếu mà thực tế là cho vay đối với những người bán (người bán chuyển
các khoản phải thu cho ngân hàng để lấy tiền trước). Sau đó bước chuyển tiếp từ
chiết khấu thương phiếu sang cho vay trực tiếp đối với các khách hàng (là người
mua), giúp họ có vốn để mua hàng dự trữ nhằm mở rộng sản xuất kinh doanh.
4
+ Cho vay tiêu dùng: Trong giai đoạn đầu, các ngân hàng không tích cực
cho vay đối với cá nhân và hộ gia đình do tính rủi ro cao. Sự gia tăng thu nhập
của người tiêu dùng và sự cạnh tranh đã buộc các ngân hàng phải hướng tới
người tiêu dùng như một khách hàng tiềm năng. Sau thế chiến thứ hai, tín dụng
tiêu dùng đã trở thành loại hình tín dụng tăng trưởng nhanh nhất tại các nước có
nền kinh tế phát triển.
+ Tài trợ cho dự án: Bên cạnh cho vay truyền thống là cho vay ngắn hạn,
các ngân hàng cũng ngày càng quan tâm vào việc tài trợ cho xây dựng nhà máy
mới đặc biệt là tài trợ trong các ngành công nghệ cao. Một số ngân hàng còn cho
vay để đầu tư vào bất động sản. Tất nhiên, loại hình tín dụng này rủi ro tương
đối cao.
Các khoản cho vay, nơi tiềm ẩn những rủi ro hơn cả, luôn chiếm phần lớn
trong tổng tài sản của NH. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ các khoản vay
rất dễ bị thất bại, trực tiếp ảnh hưởng tới lợi nhuận, thậm chí đe doạ sự tồn tại
của ngân hàng khi những nhu cầu rút tiền gửi của khách hàng không được đáp
ứng. Vậy thì, cho ai vay như thế nào, quản lý việc sử dụng tiền vay, tiến hành
thu nợ gốc và lãi ra sao... là những vấn đề mà ngân hàng phải giải quyết trước và
trong quá trình cho vay, nhằm có được những khoản cho vay an toàn và hiệu
quả. Chính vì thế, giai đoạn xem xét trước khi cho vay, xem xét người vay tiền
và việc sử dụng tiền vay mà người ta gọi là thẩm định tín dụng luôn chiếm vị trí
quyết định.
- Đầu tư
Hoạt động đầu tư chủ yếu của Ngân hàng trên thị trường tài chính thông
qua việc mua bán các chứng khoán: công trái và tín phiếu. Thu nhập của Ngân
hàng từ hoạt động này là khoản chênh lệch giữa giá bán và giá mua. Ngoài ra
Ngân hàng còn hùn vốn liên doanh với các doanh nghiệp, trong quá trình đó
Ngân hàng sẽ được chia lợi nhuận từ hoạt động này.
* Hoạt động cung cấp các dịch vụ:
Tận dụng vị trí uy tín, chuyên môn của mình là một trung gian tài chính
có nhiều quan hệ với khách hàng, có khả năng tiếp cận với nhiều nguồn thông
5
tin, các ngân hàng ngày nay cung cấp rất nhiều các dịch vụ khác nhau từ dịch vụ
thanh toán, bảo lãnh, làm đại lý... cho đến việc lập két giữ tiền, của cải phục vụ
cho khách hàng. Các dịch vụ này có thể hoàn toàn độc lập hoặc có thể liên quan
hỗ trợ cho các hoạt động huy động vốn, hoạt động tín dụng (đặc biệt là hoạt
động thanh toán) nhưng chúng đều đem lại thu nhập cho ngân hàng dưới dạng
phí dịch vụ. Đối với hầu hết các ngân hàng, thu nhập từ việc cung cấp các dịch
vụ ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập.
II. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ THẺ
1. Sự ra đời và phát triển của thẻ trên thế giới
Cùng với sự phát triển kinh tế, đời sống nhân dân ngày càng được nâng
cao, nhu cầu tiêu dùng cũng vì thế phát triển mạnh, qua đó nhu cầu thanh toán
nhanh chóng và thuận tiện trở thành một yêu cầu của khách hàng đối với ngân
hàng. Điều này gây áp lực lên các ngân hàng đòi hỏi các ngân hàng phải nâng
cao chất lượng dịch vụ thanh toán của mình nhằm cung cấp cho khách hàng dịch
vụ thanh toán tốt nhất. Cũng trong thời gian đó, khoa học kỹ thuật thế giới đã có
những bước tiến đáng kể trong lĩnh vực thông tin, tạo điều kiện thuận lợi cho
các ngân hàng, các tổ chức tín dụng phát triển và hoàn thiện phương thức thanh
toán của mình, trong đó phải kể đến sự ra đời và phát triển của hình thức thanh
toán bằng thẻ.
Những hình thức sơ khai của thẻ xuất hiên lần đầu ở Mỹ vào những năm
1920 dưới cái tên tạm gọi là “đĩa mua hàng” (shooper’s plate). Người chủ sở
hữu của loại “đĩa” này có thể mua hàng tại cửa hiệu phát hành ra chúng và hàng
tháng họ phải hoàn trả tiền cho chủ cửa hàng vào một ngày cố định, thường là
cuối tháng. Thực chất ở đây chính là việc người chủ cửa hàng đã cấp tín dụng
cho khách hàng bằng cách bán chịu, mua hàng trước và trả tiền sau.
Tuy nhiên, thẻ ngân hàng lại ra đời một cách ngẫu nhiên vào năm 1940
với tên gọi đầu tiên là thẻ DINNERS CLUB do ý tưởng của một doanh nhân
người Mỹ là Frank Mc Namara. Năm 1950 chiếc thẻ nhựa đầu tiên được phát
hành, những người có thẻ DINNERS CLUB này có thể ghi nợ khi ăn tại 27 nhà
hàng tại thành phố New York và phải chịu một khoản lệ phí hàng năm là 5USD.
6
Những tiện ích của chiếc thẻ ngay lập tức gây được sự chú ý và đã chinh phục
một lượng đông đảo khách hàng do họ có thể mua hàng trước mà không cần
phải trả tiền ngay. Còn đối với những nhà bán lẻ, tuy phải chịu mức chiết khấu
là 5% nhưng doanh thu của họ tăng đáng kể do lượng khách hàng tiêu dùng tăng
lên rất nhanh. Đến năm 1951, hơn 1 triệu đôla được ghi nợ, doanh số phát hành
thẻ ngày càng tăng và công ty phát hành thẻ DINNERS CLUB bắt đầu có lãi.
Một cuộc cách mạng về thẻ diễn ra ngay sau đó đã nhanh chóng đưa thẻ trở
thành một phương tiện thanh toán mang tính toàn cầu. Tiếp nối thành công của
thẻ DINNERS CLUB, hàng loạt các công ty thẻ như Trip Change, Golden Key,
Esquire Club... ra đời. Phần lớn các thẻ này trước hết được phát hành nhằm phục
vụ giới doanh nhân, nhưng sau đó các ngân hàng nhận thấy rằng giới bình dân
mới là đối tượng sử dụng thẻ trong tương lai.
Năm 1960, Bank of America cho ra đời sản phẩm thẻ đầu tiên của mình là
BANKAMERICARD. Đến năm 1966, 14 ngân hàng hàng đầu của Mỹ thành lập
Interbank, một tổ chức mới với chức năng là đầu mối trao đổi các thông tin về
giao dịch thẻ. Ngay sau đó, vào năm 1967, 4 ngân hàng bang California đổi tên
từ Bank Card Association thành Western State Bank Card Association và tổ
chức này đã liên kết với Interbank cho ra đời thẻ MASTER CHARGE, loại thẻ
này đã nhanh chóng trở thành một đối thủ cạnh tranh lớn của
BANKAMERICARD. Đến năm 1977, tổ chức BANKAMERICARD đổi tên
thành VISA USD và sau đó là tổ chức thẻ quốc tế VISA. Năm 1979, tổ chức thẻ
MASTER CHARGE đổi tên thành MASTER CARD. Hiện nay, 2 tổ chức này
vẫn đang là 2 tổ chức thẻ lớn mạnh và phát triển nhất trên thế giới.
Hình thức thanh toán thẻ nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi ở các châu
lục khác ngoài Mỹ, năm 1960 chiếc thẻ nhựa đầu tiên có mặt tại Nhật báo hiệu
sự phát triển của thẻ ở Châu Á. Chiếc thẻ nhựa đầu tiên do ngân hàng Barcaly
Bank phát hành ở Anh năm 1966 cũng mở ra một thời kì sôi động cho hoạt động
thanh toán thẻ tại Châu Âu.
7
Tại Việt Nam, chiếc thẻ đầu tiên được chấp nhận là vào năm 1990 khi
VCB kí hợp đồng làm đại lí chi trả thẻ VISA với ngân hàng Pháp BFCE và đây
đã là bước khởi đầu cho dịch vụ này phát triển ở Việt Nam.
Ngày nay, thẻ ngân hàng đã có mặt ở khắp nơi trên thế giới với những
hình thức và chủng loại đa dạng, đáp ứng đầy đủ những nhu cầu riêng lẻ của
người tiêu dùng. Cùng với sự phát triển của 2 tổ chức thẻ quốc tế là VISA và
MASTER, một loạt các tổ chức thẻ mang tính quốc tế khác nối tiếp xuất hiện
như: JCB, American Epress, Airplus, Maestro, Eurocard,... Sự phát triển mạnh
mẽ này đã khẳng định xu thế phát triển tất yếu của thẻ. Các ngân hàng và công
ty tài chính luôn tìm cách cải thiện sao cho càng ngày thẻ càng dễ xử dụng và
cung cấp những dịch vụ thanh toán tiện lợi nhất cho người tiêu dùng. Hiện nay,
người sử dụng thẻ có thể sử dụng thẻ trên hầu hết các nước trên thế giới, họ
không còn lo việc chuyển đổi sang đồng tiền nội địa khi đi ra nước ngoài.
2. Khái niệm, đặc điểm cấu tạo và phân loại thẻ
2.1. Khái niệm thẻ
Thẻ thanh toán là một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt do các
ngân hàng hay các tổ chức tài chính phát hành và cung cấp cho khách hàng.
Khách hàng có thể sử dụng để rút tiền mặt tại các ngân hàng đại lý, các máy rút
tiền tự động (ATM) hoặc thanh toán tiền hàng hóa dịch vụ.
2.2. Đặc điểm cấu tạo của thẻ
Kể từ khi ra đời cho đến nay, cấu tạo của thẻ tín dụng đã có những thay
đổi khá lớn nhằm tăng độ an toàn và tính tiện dụng cho khách hàng. Ngày nay,
với những thành tựu của kĩ thuật vi điện tử, một số loại thẻ được gắn thêm một
con chip điện tử nhằm tăng khả năng ghi nhớ thông tin và tính bảo mật cho thẻ.
Hầu hết các loại thẻ tín dụng quốc tế ngày nay đều được cấu tạo bằng
nhựa cứng (plastic), có kích cỡ 84mm x 54mm x 0,76mm, có góc tròn gồm hai
mặt:
* Mặt trước của thẻ bao gồm:
- Tên, biểu tượng thẻ và huy hiệu của tổ chức phát hành thẻ.
8
- Số thẻ: là số dành riêng cho mỗi chủ thẻ. Số này được dập nổi trên
thẻ và sẽ được in lại trên hóa đơn khi chủ thẻ đi mua hàng. Tuỳ theo từng loại
thẻ mà có số chữ số khác nhau và cách cấu trúc theo nhóm cũng khác nhau.
- Ngày hiệu lực của thẻ: là thời hạn mà thẻ được lưu hành.
- Họ và tên của chủ thẻ.
- Số mật mã đợt phát hành (chỉ có ở thẻ AMEX).
* Mặt sau của thẻ bao gồm:
- Dãy băng từ có khả năng lưu trữ những thông tin như: số thẻ,
ngày hiệu lực, tên chủ thẻ, tên ngân hàng phát hành, số PIN.
- Băng chữ ký mẫu của chủ thẻ.
2.3. Phân loại thẻ
Dựa vào các tiêu chí khác nhau người ta phân loại thẻ thành:
Thẻ
thanh toán
Đặc tính kỹ Chủ thể phát Tính chất Hạn mức tín Phạm vi sử
thuật hành thanh toán dụng dụng
Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ Thẻ
băng thông ngân do tổ tín ghi rút vàng thường trong quốc
từ minh hàng chức dụng nợ tiền nước tế
phát phi mặt
hành ngân
hàng
phát
hành
9
2.3.1. Phân loại theo đặc tính kỹ thuật
* Thẻ băng từ (Magnetic Stripe): được sản xuất dựa trên kỹ thuật từ tính
với 1 băng từ chứa 2 rãnh thông tin ở mặt sau của thẻ. Thẻ này được sử dụng
phổ biến trong vòng 20 năm nay. Tuy nhiên nó có một số nhược điểm sau:
- Khả năng bị lợi dụng cao do thông tin ghi trong thẻ không tự mã hóa
được, người ta có thể đọc thẻ dễ dàng bằng thiết bị đọc gắn với máy vi tính.
- Thẻ mang tính thông tin cố định, khu vực chứa thông tin hẹp không áp
dụng các kỹ thuật mã đảm bảo an toàn. Do đó, trong những năm gần đây đã bị
lợi dụng lấy cắp tiền
* Thẻ thông minh (thẻ điện tử có bộ vi xử lí chip): là thế hệ mới nhất của
thẻ thanh toán, thẻ thông minh dựa trên kỹ thuật vi xử lý tin học nhờ gắn vào thẻ
"chip" điện tử có cấu trúc giống như một máy tính hoàn hảo. Thẻ thông minh an
toàn và hiệu quả hơn thẻ băng từ do "chip" có thể chứa thông tin nhiều hơn 80
lần so với dãy băng từ.
2.3.2. Phân loại theo chủ thể phát hành
* Thẻ do ngân hàng phát hành: là loại thẻ giúp cho khách hàng sử dụng
linh động tài khoản của mình tại ngân hàng, hoặc sử dụng một số tiền do ngân
hàng cấp tín dụng, loại thẻ này hiện nay được sử dụng khá phổ biến, nó không
chỉ lưu hành trong một số quốc gia mà còn có thể lưu hành trên toàn cầu (ví dụ
như: thẻ VISA, MASTER..).
* Thẻ do các tổ chức phi ngân hàng phát hành: là loại thẻ du lịch và giải
trí của các tập đoàn kinh doanh lớn phát hành như DINNERS CLUB, AMEX…
và cũng lưu hành trên toàn thế giới.
2.3.3 Phân loại theo tính chất thanh toán của thẻ
* Thẻ tín dụng (Credit Card): đây là loại thẻ mà khi sử dụng, chủ thẻ
được ngân hàng phát hành cấp một hạn mức tín dụng theo qui định và không
phải trả lãi nếu chủ thẻ hoàn trả số tiền đã sử dụng đúng kỳ hạn để mua sắm
hàng hóa, dịch vụ tại những cơ sở kinh doanh, cửa hàng, khách sạn… chấp nhận
loại thẻ này.
10
* Thẻ ghi nợ (Debit Card): là phương tiện thanh toán tiền hàng hoá, dịch
vụ hay rút tiền mặt trên cơ sở số tiền có trong tài khoản của chủ thẻ tại ngân
hàng. Thẻ ghi nợ có hai loại cơ bản:
- Thẻ on-line là thẻ ghi nợ mà giá trị những giao dịch được khấu trừ
ngay lập tức vào tài khoản của chủ thẻ khi xuất hiện giao dịch.
- Thể off-line là thẻ ghi nợ mà giá trị những giao dịch sẽ được khấu
trừ vào tài khoản của chủ thẻ sau khi giao dịch được thực hiện vài ngày.
Thẻ ghi nợ và thẻ tín dụng có một số điểm khác biệt rõ rệt:
Điểm khác biệt lớn nhất giữa hai loại thẻ là với thẻ tín dụng, khách hàng
chi tiêu theo hạn mức tín dụng do ngân hàng cấp, còn với thẻ ghi nợ khách hàng
chi tiêu trực tiếp trên tài khoản tiền gửi của mình tại ngân hàng.
Thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ là phương tiện thanh toán bình đẳng và dành
cho tất cả mọi người, mọi lứa tuổi, nghành nghề. Cả hai loại thẻ đều có thể giúp
khách hàng tránh được những rủi ro đáng tiếc có thể xảy ra khi phải mang theo
tiền mặt. Đặc biệt, thẻ tín dụng quốc tế là phương tiện thanh toán tiện lợi an toàn
đối với những người thường xuyên đi công tác nước ngoài.
* Thẻ rút tiền mặt (Cash Card): là một hình thức của thẻ ghi nợ song chỉ
có một chức năng là rút tiền mặt tại các máy rút tiền tự động (ATM) hoặc ở
ngân hàng. Với chức năng chuyên biệt chỉ dùng để rút tiền, số tiền rút ra mỗi lần
sẽ được trừ dần vào số tiền ký quĩ.
2.3.4. Phân loại theo chủ thể phát hành
* Thẻ do ngân hàng phát hành: là loại thẻ giúp cho khách hàng sử dụng
linh động tài khoản của mình tại ngân hàng, hoặc sử dụng một số tiền do ngân
hàng cấp tín dụng, loại thẻ này hiện nay được sử dụng khá phổ biến, nó không
chỉ lưu hành trong một số quốc gia mà còn có thể lưu hành trên toàn cầu (ví dụ
như: thẻ VISA, MASTER..).
* Thẻ do các tổ chức phi ngân hàng phát hành: là loại thẻ du lịch và giải
trí của các tập đoàn kinh doanh lớn phát hành như DINNERS CLUB, AMEX…
và cũng lưu hành trên toàn thế giới.
2.3.4. Phân loại theo hạn mức tín dụng
11
* Thẻ thường (Standard Card): Đây là loại thẻ căn bản nhất, là loại thẻ
mang tính chất phổ biến, đại chúng, được hơn 142 triệu người trên thế giới sử
dụng mỗi ngày. Hạn mức tối thiểu tuỳ theo Ngân hàng phát hành qui định
(thông thường khoảng 1000 USD)
* Thẻ vàng (Gold card): là loại thẻ được phát hành cho những đối tượng
"cao cấp", những khách hàng có mức sống, thu nhập và nhu cầu tài chính cao.
Loại thẻ này có thể có những điểm khác nhau tuỳ thuộc vào tập quán, trình độ
phát triển của mỗi vùng, nhưng chung nhất vẫn là thẻ có hạn mức tín dụng cao
(trên 5000 USD) hơn thẻ thường.
2.3.5. Phân loại theo phạm vi sử dụng của thẻ
* Thẻ dùng trong nước: Có 2 loại
- Local use only card: là loại thẻ do tổ chức tài chính hoặc ngân
hàng trong nước phát hành, chỉ được dùng trong nội bộ hệ thống tổ chức đó mà
thôi.
- Domestic use only card: là thẻ thanh toán mang thương hiệu của
tổ chức thẻ quốc tế được phát hành để sử dụng trong nước.
* Thẻ quốc tế (International card): là loại thẻ không chỉ dùng tại quốc gia
nơi nó được phát hành mà còn dùng được trên phạm vi quốc tế. Để có thể phát
hành loại thẻ này thì ngân hàng phát hành phải là thành viên của một tổ chức thẻ
quốc tế.
III. HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN THẺ TẠI NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI
1. Chủ thể tham gia vào hoạt động thanh toán thẻ
Ngân hàng Tổ chức Ngân hàng
phát hành thẻ quốc tế thanh toán
Cơ sở
Chủ thẻ chấp nhận thẻ
Sơ đồ trên cho thấy một giao dịch thanh toán thẻ có 5 chủ thể tham gia.
12
* Tổ chức thẻ quốc tế: là tổ chức đứng ra liên kết các thành viên là các
ngân hàng, tổ chức tín dụng, các công ty phát hành thẻ, đặt ra các quy tắc bắt
buộc các thành viên phải áp dụng thống nhất theo một hệ thống toàn cầu. Bất cứ
ngân hàng nào hiện nay hoạt động trong lĩnh vực thanh toán thẻ quốc tế đều phải
là thành viên của một Tổ chức thẻ quốc tế. Mỗi Tổ chức thẻ quốc tế đều có tên
trên sản phẩm của mình. Khác với ngân hàng thành viên, Tổ chức thẻ quốc tế
không có quan hệ trực tiếp với chủ thẻ hay cơ sở chấp nhận thẻ, mà chỉ cung cấp
một mạng lưới viễn thông toàn cầu phục vụ cho quy trình thanh toán, cấp phép
cho ngân hàng thành viên một cách nhanh chóng.
* Ngân hàng phát hành: là ngân hàng được sự cho phép của tổ chức thẻ
hoặc công ty thẻ trong việc phát hành thẻ mang thương hiệu của mình. Ngân
hàng phát hành trực tiếp tiếp nhận hồ sơ xin cấp thẻ, xử lý và phát hành thẻ, mở
và quản lý tài khoản thẻ của khách hàng, quy định các điều khoản, điều kiện sử
dụng thẻ cho khách hàng là chủ thẻ. Ngân hàng phát hành có quyền kí hợp đồng
đại lý với bên thứ 3 là một ngân hàng hay một tổ chức tín dụng khác trong việc
thanh toán hoặc phát hành thẻ. Từng định kỳ, ngân hàng phát hành phải lập bảng
sao kê ghi rõ các khoản cụ thể đã sử dụng và yêu cầu thanh toán đối với chử thẻ
tín dụng hoặc khấu trừ trực tiếp vào tài khoản của chủ thẻ ghi nợ
* Ngân hàng thanh toán: là ngân hàng chấp nhận các giao dịch thẻ như
một phương tiện thanh toán thông qua việc kí kết các hợp đồng chấp nhận thẻ
với các điểm cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Qua việc kí kết hợp đồng, các địa
điểm cung cấp hàng hóa, dịch vụ này được chấp nhận vào hệ thống thanh toán
thẻ của ngân hàng, ngân hàng sẽ cung cấp các thiết bị đọc thẻ, đào tạo nhân viên
về dịch vụ thanh toán thẻ, quản lí và xử lí những giao dịch thẻ diễn ra tại địa
điểm này. Trên thực tế, rất nhiều ngân hàng vừa là ngân hàng phát hành,vừa là
ngân hàng thanh toán.
* Chủ thẻ: là cá nhân hay người đựơc uỷ quyền được ngân hàng cho phép
sử dụng thẻ để chi trả các hàng hóa, dịch vụ hay rút tiền mặt theo những điều
kiện, quy định của ngân hàng. Một chủ thẻ có thể sở hữu một hay nhiều thẻ.
13
* Cơ sở chấp nhận thẻ: là các đơn vị cung ứng hàng hóa, dịch vụ có kí kết
với ngân hàng thanh toán về việc chấp nhận thanh toán cho các hàng hóa, dịch
vụ mà mình cung cấp bằng thẻ.
2. Quy trình phát hành và thanh toán thẻ
* Quy trình phát hành thẻ
Ngân hàng Trung tâm
thanh toán xử lý số liệu
Cơ sở Ngân hàng
chấp nhận thẻ phát hành
- Khách hàng đến ngân hàng phát hành đề nghị mua thẻ và hoàn thành
một số thủ tục cần thiết như điền vào giấy tờ xin cấp thẻ, trình một số giấy tờ
khác như: giấy thông hành, biên lai trả lương, nộp thuế thu nhập …
- Khi nhận đủ hồ sơ, ngân hàng tiến hành thẩm định lại. Thông thường
ngân hàng xem xét lại xem hồ sơ lập đúng chưa, tình hình tài chính (nếu khách
hàng là công ty) hay các khoản thu nhập thường xuyên của khách hàng (nếu là
cá nhân) hoặc số dư trên tài khoản tiền gửi của khách hàng mối quan hệ tín dụng
trước đây (nếu có).
- Nếu hồ sơ cấp thẻ hoàn toàn phù hợp, ngân hàng có thể tiến hành phân
loại khách hàng. Đối với thẻ ghi nợ, việc phát hành thẻ đơn giản vì khách hàng
đã có tài khoản tại ngân hàng. Đối với thẻ tín dụng, ngân hàng phải tiến hành
phân loại khách hàng để có một chính sách tín dụng riêng. Thông thường có hai
loại hạn mức tín dụng:
+ Hạn mức theo thẻ vàng: thường cấp cho các nhân vật quan trọng, có thu
nhập cao và ổn định. Hạn mức tín dụng theo thẻ vàng thường cao hơn nhiều so
với thẻ thường.
14
+ Hạn mức thẻ thường: Hạn mức tín dụng theo thẻ thường thấp hơn nhiều
so với thẻ vàng, chủ yếu cung cấp cho người bình dân. Nhưng khách hàng cũng
phải thuộc loại đủ tiêu chuẩn để nhận thẻ tín dụng.
- Sau khi thẩm định và phân loại khách hàng, nếu khách hàng đáp ứng đủ
điều kiện, ngân hàng tiến hành phát thẻ cho khách hàng. Trước khi giao thẻ ngân
hàng yêu cầu chủ thẻ ký tên và đăng ký chữ ký mẫu ở ngân hàng. Sau đó bằng
kỹ thuật riêng, từng ngân hàng tiến hành ghi những thông tin cần thiết về chủ thẻ
lên thẻ, đồng thời ấn định và mã hóa mã số cá nhân (số PIN) cho chủ thẻ, nhập
dữ liệu về chủ thẻ vào tập tin quản lý.
- Khi ngân hàng giao thẻ cho khách hàng thì giao luôn số PIN và yêu cầu
chủ thẻ giữ bí mật. Nếu mất tiền do để lộ số PIN, chủ thẻ hoàn toàn chịu trách
nhiệm.
- Sau khi giao thẻ cho khách hàng coi như nhiệm vụ phát hành thẻ kết
thúc. Thời gian kể từ khi khách hàng đề nghị mua thẻ đến khi nhận được thẻ
thường không quá 6 ngày.
* Quy trình thanh toán thẻ
Ngân hàng
Chủ thẻ
phát hành
Tổ chức thẻ
quốc tế
Cơ sở Ngân hàng
chấp nhận thẻ thanh toán
- Các đơn vị, cá nhân đến ngân hàng phát hành xin được sử dụng thẻ (ký
quỹ hoặc vay). Ngân hàng phát hành cung cấp thẻ cho người sử dụng và thông
báo cho ngân hàng đại lý và cơ sở tiếp nhận thanh toán thẻ
15
- Người sử dụng thẻ mua hàng hóa, dịch vụ và giao thẻ cho cơ sở chấp
nhận thẻ.
- Rút tiền ở máy ATM hoặc ở ngân hàng đại lý.
- Trong vòng 10 ngày, cơ sở chấp nhận thẻ nộp biên lai vào ngân hàng đại
lý để đòi tiền.
- Trong vòng 1 ngày, ngân hàng đại lý trả tiền cho cơ sở chấp nhận thẻ.
- Ngân hàng đại lý chuyển biên lai để thanh toán, lập bảng kê cho ngân
hàng phát hành qua tổ chức thẻ quốc tế (TCTQT).
- Ngân hàng phát hành thẻ hoàn lại số tiền mà ngân hàng đại lý đã thanh
toán cũng thông qua tổ chức thẻ quốc tế.
- Người sử dụng thẻ muốn sử dụng nữa hoặc sử dụng hết số tiền trên thẻ
thì ngân hàng phát hành hoàn tất quá trình sử dụng thẻ.
Tại ngân hàng thanh toán: khi tiếp nhận hóa đơn và bảng kê, ngân hàng
phải tiến hành kiểm tra tính hợp lệ của các thông tin trên hóa đơn. Nếu không có
vấn đề gì, ngân hàng tiến hành ghi nợ vào tài khoản của mình và ghi có vào tài
khoản của cơ sở chấp nhận thẻ. Việc ghi sổ này phải tiến hành ngay trong ngày
nhận hóa đơn và chứng từ của cơ sở chấp nhận thẻ. Sau đó ngân hàng thanh toán
tổng hợp dữ liệu, gửi đến trung tâm xử lý dữ liệu (trường hợp nối mạng trực
tiếp). Nếu ngân hàng thanh toán không được nối mạng trực tiếp thì gửi hóa đơn,
chứng từ đến ngân hàng mà mình làm đại lý thanh toán.
Tại trung tâm: sẽ tiến hành chọn lọc dữ liệu, phân loại để bù trừ giữa các
ngân hàng thành viên. Việc xử lý bù trừ, thanh toán được thực hiện thông qua
ngân hàng thanh toán và ngân hàng bù trừ.
Tại ngân hàng phát hành: khi nhận thông tin dữ liệu từ trung tâm sẽ tiến
hành thanh toán. Định kỳ trong tháng, ngân hàng phát hành lập bảng sao kê báo
cho chủ thẻ các khoản thẻ đã sử dụng và yêu cầu chủ thẻ thanh toán (đối với thẻ
tín dụng).
IV. MỘT SỐ LỢI ÍCH KHI SỬ DỤNG THẺ
* Đối với ngân hàng phát hành
16
- Với khoản lệ phí hàng năm mà chủ thẻ phải nộp để hưởng dịch vụ thanh
toán mà ngân hàng cung cấp, chủ thẻ đã tạo nên một nguồn thu đều đặn cho
ngân hàng phát hành.
- Ngoài ra, việc chủ thẻ nạp tiền vào tài khoản để sử dụng thẻ, ngân hàng
cũng có thêm một nguồn huy động từ tiền gửi không kì hạn của khách hàng. Để
có thể sở hữu thẻ, thông thường chủ thẻ phải có thế chấp hoặc có số dư tài khoản
ở mức nhất định theo quy định của ngân hàng. Điều này đã làm số dư tiền gửi
của ngân hàng tăng một cách đáng kể.
- Việc đặt các máy ATM hay liên hệ với các cơ sở chấp nhận thẻ mới
cũng góp phần mở rộng địa bàn hoạt động của ngân hàng, điều này rất có ích ở
những nơi mà việc mở chi nhánh là tốn kém.
* Đối với chủ thẻ
- Khi sử dụng thẻ, chủ thẻ đã được ngân hàng cung cấp một dịch vụ thanh
toán có độ bảo mật cao, độ tiện dụng lớn. Ngày nay, với trình độ kĩ thuật ngày
càng cao, việc làm thẻ giả trở nên khó khăn hơn, điều này đồng nghĩa với việc
các chủ thẻ có thể yên tâm hơn về tiền của mình. Thêm nữa, khi những cơ sở
thanh toán thẻ ngày càng nhiều, các máy ATM ngày càng trở nên phổ biến, thẻ
sẽ là một công cụ thanh toán lí tưởng cho các chủ thẻ.
- Với việc ngân hàng có thẻ cấp tín dụng trước cho khách hàng để thanh
toán hàng hóa dịch vụ mà không bị tính bất kì một khoản lãi nào, khách hàng đã
được ngân hàng giúp mở rộng khả năng thanh toán của mình. Ngoài ra, khi
khách hàng có số dư trên tài khoản, nếu khách hàng không sử dụng, số dư này sẽ
được hưởng mức lãi suất tiền gửi không kì hạn.
- Ngoài ra, khi sử dụng thẻ, khách hàng không phải mang theo một lượng
tiền mặt lớn mà rủi ro bị mất cũng như việc bảo quản cũng rất phức tạp. Chưa
kể đến việc rất bất tiện khi sử dụng tiền mặt chi tiêu ở các nước khác nhau. Việc
dùng thẻ tín dụng hoặc thẻ thanh toán đảm bảo khả năng chi tiêu đa ngoại tệ,
không bị lệ thuộc vào ngoại tệ của nước nào.
* Đối với ngân hàng thanh toán:
17
- Trong quy trình thanh toán thẻ, các cơ sở phát hành thường mở tài
khoản tại các ngân hàng thanh toán cho tiện việc thanh toán. Điều này đã làm
tăng lượng số dư tiền gửi và nguồn huy động cho ngân hàng thanh toán.
- Với các loại phí như: chiết khấu thương mại, phí rút tiền mặt, phí đại lí
thanh toán, ngân hàng thanh toán sẽ có được một khoản thu tương đối ổn định.
* Đối với các cơ sở chấp nhận thanh toán:
- Với việc được cấp tín dụng trước cho khách hàng, ngân hàng đã giúp
khách hàng chi tiêu vượt quá khả năng của mình, đây là một sức đẩy đối với sức
mua của khách hàng và chính điều này sẽ làm cho lượng tiêu thụ hàng hóa dịch
vụ của các cơ sở chấp nhận thanh toán thẻ tăng cao.
- Khi chấp nhận thẻ thanh toán, người bán hàng có khả năng giảm thiểu
các chi phí về quản lý tiền mặt như bảo quản, kiểm đếm, nộp vào tài khoản ở
Ngân hàng...
- Ngoài ra, đối với một số cơ sở, việc chấp nhận thanh toán bằng thẻ của
ngân hàng cũng là một điều kiện để được hưởng các ưu đãi của ngân hàng về tín
dụng, dịch vụ thanh toán...
V. NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN
THẺ
Có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động thanh toán thẻ, mỗi nhân tố
có nhiều hướng tác động đến hoạt động thanh toán thẻ nhưng nhìn chung các
nhân tố có thể chia thành hai nhóm:
* Nhóm nhân tố khách quan:
- Trình độ dân trí và thói quen tiêu dùng của người dân: trong một xã hội
mà trình độ dân trí cao, các phát minh, ứng dụng của khoa học kĩ thuật công
nghệ cao sẽ dễ dàng tiếp cận với người dân. Tiêu dùng thông qua thẻ là một
cách thức tiêu dùng hiện đại, nó sẽ dễ dàng xâm nhập và phát triển hơn với
những cộng đồng dân trí cao và ngược lại. Cũng như vậy, thói quen tiêu dùng
cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của dịch vụ thẻ. Khi người dân
quen với việc thanh toán các dịch vụ, hàng hóa bằng tiền mặt họ sẽ ít có nhu cầu
về thanh toán thông qua thẻ.
18
- Thu nhập của người dùng thẻ: thu nhập con người cao lên, những nhu
cầu của họ cũng ngày càng phát triển, việc thanh toán đối với họ đòi hỏi một sự
thỏa dụng cao hơn, nhanh chóng hơn, an toàn hơn. Việc sử dụng thẻ đáp ứng rất
tốt nhu cầu này. Hơn nữa, ngân hàng chỉ có thẻ cung cấp dịch vụ cho những
người có một mức thu nhập hợp lý, những người thu nhập thấp sẽ không đủ điều
kiện sử dụng dịch vụ này.
- Môi trường pháp lý: việc kinh doanh dịch vụ thẻ tại bất kỳ quốc gia nào
đều được tiến hành trong một khuôn khổ pháp lý nhất định. Các quy chế, quy
định về thẻ sẽ gây ra ảnh hưởng 2 mặt: có thể theo hướng khuyến khích việc
kinh doanh và sử dụng thẻ nếu có những quy chế hợp lý, nhưng mặt khác những
quy chế quá chặt chẽ, hoặc quá lỏng lẻo có thể mang lại những ảnh hưởng tiêu
cực tới việc phát hành và thanh toán thẻ.
- Môi trường công nghệ: hoạt động thanh toán thẻ chịu ảnh hưởng rất
nhiều bởi trình độ khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin. Đối với
một quốc gia có công nghệ khoa học phát triển, các ngân hàng nước này có thể
cung cấp dịch vụ thẻ với sự nhanh chóng và an toàn cao hơn. Chính vì thế, việc
luôn luôn đầu tư nâng cấp công nghệ, nghiên cứu khoa học là những việc làm vô
cùng cần thiết để nâng cao chất lượng dịch vụ cũng như bảo mật cho hoạt động
của ngân hàng.
- Môi trường cạnh tranh: đây là yếu tố quyết định đến việc mở rộng và
thu hẹp thị phần của một ngân hàng khi tham gia vào thị trường thẻ. Nếu trên thị
trường chỉ có một ngân hàng cung cấp dịch vụ thẻ thì ngân hàng đó sẽ có được
lợi thế độc quyền nhưng giá phí lại có thể rất cao và thị trường khó trở nên sôi
động. Nhưng khi nhiều ngân hàng tham gia vào thị trường, cạnh tranh diễn ra
ngày càng gay gắt thì sẽ góp phần phát triển đa dạng hóa dịch vụ, giảm phí phát
hành và thanh toán thẻ.
* Nhóm nhân tố chủ quan:
- Trình độ của đội ngũ cán bộ làm công tác thẻ: đội ngũ cán bộ có năng
lực, năng động và có nhiều kinh nghiệm là một trong những yếu tố quan trọng
để phát triển hoạt động dịch vụ thẻ, ngân hàng nào có sự quan tâm, có chính
19
sách đào tạo nhân lực trong kinh doanh thẻ hợp lý thì ngân hàng đó sẽ có cơ hội
đẩy nhanh việc kinh doanh thẻ trong tương lai.
- Tiềm lực kinh tế và trình độ kỹ thuật công nghệ của ngân hàng thanh
toán thẻ: điều này gắn liền với các máy móc thiết bị hiện đại nếu hệ thống máy
móc này có trục trặc thì sẽ gây ách tắc trong toàn hệ thống. Vì vậy, đã đưa ra
dịch vụ thẻ, ngân hàng phải đảm bảo một hệ thống thanh toán hiện đại, theo kịp
yêu cầu của thế giới. Không những thế việc vận hành bảo dưỡng, duy trì hệ
thống máy móc phục vụ phát hành và thanh toán thẻ có hiệu quả sẽ làm giảm giá
thành của dịch vụ, từ đó thu hút thêm người sử dụng. Để phục vụ cho phát hành
và thanh toán thẻ ngân hàng cần trang bị một số máy móc như máy đọc hóa đơn,
máy xin cấp phép EDC, máy rút tiền tự động ATM và hệ thống điện thoại-
Telex…
- Định hướng phát triển của ngân hàng: một ngân hàng nếu có định
hướng phát triển dịch vụ thẻ thì phải xây dựng cho mình các kế hoạch, chiến
lược marketing phù hợp, tham gia khảo sát các đối tượng khách hàng mục tiêu,
tìm mọi cách để nâng cao tính tiện ích của thẻ cũng như sự thuận lợi cho người
sử dụng thẻ thì ngân hàng đó sẽ có thể mở rộng và phát triển việc kinh doanh thẻ
một cách bền vững và ổn định.
VI. RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN THẺ
Kinh doanh thẻ được coi là khá an toàn so với các loại hình dịch vụ khác
của ngân hàng. Tuy vậy, đối với các tổ chức phát hành và thanh toán thẻ, việc
phòng ngừa và quản lí rủi ro vẫn là một vấn đề rất quan trọng. Rủi ro trong hoạt
động thanh toán thẻ của ngân hàng nằm trong hai khâu: phát hành thẻ và thanh
toán thẻ.
1 .Rủi ro trong phát hành
* Đơn xin phát hành thẻ giả
Do không thẩm định kĩ thông tin của khách hàng, ngân hàng có thể phát
hành thẻ cho khách hàng đăng kí với những thông tin giả mạo. Và như vậy, ngân
hàng có thể gặp rủi ro khi khách hàng không có khả năng thanh toán. Tuy vậy
trên thực tế, điều này rất hiếm khi xảy ra vì hợp đồng thẻ rất dễ kiểm tra và có
20