Nhân vật Stephen Dedalus của James Joyce và môtíp mê cung

  • 225 trang
  • file .pdf
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------------
NGUYỄN LINH CHI
NHÂN VẬT STEPHEN DEDALUS CỦA JAMES JOYCE
VÀ MÔTIP MÊ CUNG
Chuyên ngành: Văn học Anh
Mã số: 62 22 30 10
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
GS. Phùng Văn Tửu
HÀ NỘI - 2012
MỤC LỤC
MỤC LỤC .................................................................................................1
MỞ ĐẦU....................................................................................................3
1. Lí do chọn đề tài........................................................................................ 3
2. Lịch sử vấn đề ........................................................................................... 4
2.1. James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam ..... 4
2.2. Các tài liệu nghiên cứu dịch ra tiếng Việt ..................................... 9
2.3. James Joyce trong phê bình - nghiên cứu văn học ở nước ngoài . 10
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn ................................................................ 21
4. Phạm vi, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu ......................................... 22
4.1. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu: .............................................. 22
4.2. Mục đích nghiên cứu .................................................................. 22
5. Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................ 23
6. Bố cục của luận án .................................................................................. 23
CHƢƠNG 1 KIẾN TẠO MÊ CUNG .....................................................24
1.1 Stephen Dedalus và James Joyce ........................................................... 25
1.1.1 Hai cá thể đồng nhất ................................................................... 25
1.1.2 Hai cá thể tương ứng .................................................................. 31
1.1.3 Hai cá thể độc lập ....................................................................... 39
1.2 Tính chất tạp chủng của văn bản ........................................................... 46
1.2.1 Tiểu thuyết, tự thuật, ghi chép hay nhật ký ................................. 46
1.2.2 Một cõi hỗn mang ...................................................................... 53
1.3 Tiểu thuyết James Joyce và sử thi Homer ............................................. 62
1.3.1 Cặp nhan đề Ulysses - Odyssey .................................................. 64
1.3.2 Cặp nhân vật Leopold Bloom – Odysseus .................................. 70
1.3.3 Cặp nhân vật Stephen - Telemachus ........................................... 80
Tiểu kết ............................................................................................................. 86
CHƢƠNG 2 BỊ GIAM CẦM TRONG MÊ CUNG ...............................87
2.1 Lúng túng trong tín ngƣỡng tôn giáo ..................................................... 88
2.1.1 Khát thèm và sợ hãi .................................................................... 88
2.1.2 Chối bỏ và đau đớn .................................................................... 94
2.2 Lúng túng trƣớc tinh thần dân tộc....................................................... 104
2.2.1 Dân tộc hay đại đồng quốc tế.................................................... 104
2.2.2 Bạo lực hay tình yêu ................................................................. 111
2.3 Lúng túng về công cụ ngôn ngữ ........................................................... 117
2.3.1 Tiếng Gaelic hay tiếng Anh ...................................................... 117
2.3.2 Những “ngôn từ chết”............................................................... 126
Tiểu kết ........................................................................................................... 131
CHƢƠNG 3 THOÁT RA KHỎI MÊ CUNG ...................................... 132
3.1 “Epiphany” ........................................................................................... 133
3.2 Tự do ..................................................................................................... 152
3.2.1 Tự do tôn giáo .......................................................................... 152
3.2.2 “Anh có phải là người Ailen không?” ....................................... 160
3.2.3 Tự do ngôn ngữ ........................................................................ 164
3.3 Sáng tạo- mê cung của lối viết .............................................................. 168
3.3.1 Đằng sau những lời chỉ dẫn ...................................................... 170
3.3.2 Trò chơi của ngôn từ ................................................................ 174
3.3.3 Độc thoại nội tâm và Dòng ý thức ............................................ 180
Tiểu kết ........................................................................................................... 193
KẾT LUẬN............................................................................................ 195
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ .................. 200
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 201
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 214
BẢNG TRA CỨU ........................................................................................... 221
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Cã lÏ kh«ng mÊy ng-êi cña thÕ kØ XX truyÒn ®-îc c¶m høng cho viÖc nghiªn
cøu vµ b×nh luËn nhiÒu nh- nhµ v¨n Ailen James Joyce (1882-1941). J. Joyce lµ
ng-êi Ailen. Nh-ng khi viÕt vÒ v¨n häc Anh, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu dµnh cho Joyce
mét vÞ trÝ trang träng trong lÞch sö v¨n häc Anh. ¤ng cßn gi÷ mét vai trß v« cïng
quan träng trong c«ng cuéc ®æi míi cña v¨n xu«i hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. Ng-êi ta ®·
g·n tªn tuåi «ng vìi ‚cuèc c²ch m³ng vÑ ng«n tó‛ v¯ kú thuËt viÔt cïa chï nghÜa hiÕn
®¹i.
1.2. Khi tiÕp cËn s¸ng t¸c cña Joyce, tho¹t tiªn chóng t«i thÊy cã lÏ kh«ng ph¶i v«
cí mµ «ng ®Æt cho nh©n vËt chÝnh cña m×nh tªn Stephen Dedalus. Bëi Dedale
(Daedalus) lµ mét c¸i tªn v« cïng quen thuéc trong v¨n häc ph-¬ng T©y, xuÊt ph¸t tõ
huyÒn tho¹i Hy L¹p cæ. Tõ b¨n kho¨n ®ã, chóng t«i tù hái kh«ng biÕt cã mèi liªn hÖ
g× gi÷a nh©n vËt Dedalus cña Joyce víi huyÒn tho¹i? Vµ g¾n víi huyÒn tho¹i ph¶i
ch¨ng lµ g¾n víi mª cung? Nh÷ng b¨n kho¨n trªn lµ nguyªn do khiÕn chóng t«i
h-íng vµo t×m hiÓu nh©n vËt Stephen Dedalus trong s¸ng t¸c cña J. Joyce.
1.3. T¸c phÈm cña Joyce thùc sù cã ý nghÜa thêi sù dai d¼ng ®èi víi v¨n häc hiÖn
®¹i ph-¬ng T©y. §· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ J. Joyce víi nh÷ng h-íng
®i kh¸c nhau. Nh-ng qua kh¶o s¸t, chóng t«i thÊy chØ cã vµi nhµ nghiªn cøu ®Ò cËp lÎ
tÎ tíi vÊn ®Ò mª cung trong t¸c phÈm cña «ng. Cßn chóng t«i l¹i c¶m thÊy mª cung
hiÖn diÖn kh¾p n¬i vµ ®· trë thµnh mét m«tÝp trong tiÓu thuyÕt cña Joyce. §©y chÝnh
lµ sîi chØ ®á liªn kÕt toµn bé c¸c thµnh tè trong t¸c phÈm cña nhµ v¨n Êy. Lý do thø
ba nµy cñng cè thªm cho ®Þnh h-íng cña chóng t«i nh»m t×m hiÓu t¸c phÈm cña
Joyce ë khÝa c¹nh nh©n vËt Dedalus trong mèi quan hÖ víi m«tip mª cung.
1.4. KiÖt t¸c Ulysses gåm m-êi t¸m ch-¬ng. J. Joyce dïng m-êi t¸m mµu s¾c,
m-êi t¸m bé phËn c¬ thÓ vµ m-êi t¸m kü thuËt ®Ó viÕt m-êi t¸m ch-¬ng s¸ch. Kü
thuËt «ng dïng ®Ó viÕt ch-¬ng thø m-êi (The Wandering Rocks), «ng gäi lµ kü thuËt
‚mª cung‛. §©y l¯ mèt gíi û quan trãng cho chñng t«i. Nh­ng chñng t«i nhËn thÊy
kü thuËt Êy kh«ng chØ ®-îc vËn dông cho ch-¬ng X tiÓu thuyÕt Ulysses mµ cho toµn
bé c¸c t¸c phÈm cña nhµ v¨n. Lý do thø t- vµ còng lµ lý do cuèi cïng nµy gióp chóng
3
t«i kh¼ng ®Þnh mª cung trë thµnh mét m«tÝp vµ cã mèi liªn hÖ víi nh©n vËt mang tªn
Dedalus.
V× nh÷ng lý do ®· ®-a ra ë trªn, chóng t«i ®· quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi Nh©n vËt
Stephen Dedalus cña James Joyce vµ m«tip mª cung ®Ó kh¸m ph¸ mèi liªn quan
gi÷a nh©n vËt víi m«tip mª cung. Hy väng tõ gãc ®é nµy chóng t«i cã thÓ gãp thªm
mét c¸ch nh×n vµo viÖc gi¶i m· t¸c phÈm cña Joyce.
2. Lịch sử vấn đề
S¸ng t¸c cña Joyce ch-a ®-îc quan t©m nhiÒu ë ViÖt Nam. §øng tr-íc kho t- liÖu
v« cïng phong phó vÒ Joyce b»ng tiÕng n-íc ngoµi, chóng t«i, víi kh¶ n¨ng cã h¹n
cña m×nh, ch¾c lµ khã cã thÓ bao qu¸t ®-îc ®Çy ®ñ. Chóng t«i ph©n lo¹i nh÷ng c«ng
tr×nh nghiªn cøu thµnh ba phÇn: c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam, c«ng
tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu n-íc ngoµi ®· dÞch ra tiÕng ViÖt vµ nh÷ng c«ng tr×nh
b»ng tiÕng n-íc ngoµi chñ yÕu cña c¸c nhµ nghiªn cøu ph-¬ng T©y. Trong mçi phÇn,
®Ó tiÖn theo dâi, chóng t«i s¾p xÕp theo tr×nh tù thêi gian. Tæng sè tµi liÖu tham kh¶o
chóng t«i cã trong tay ®Õn thêi ®iÓm nµy lµ 188, trong ®ã 59 c«ng tr×nh b»ng tiÕng
ViÖt, 129 c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi.
2.1. James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam
Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tªn tuæi Joyce chØ ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y
v¨n häc biÕt ®Õn, cßn ®èi víi b¹n ®äc, c¸i tªn ®ã vÉn hÇu nh- hoµn toµn xa l¹. Ngay
c¶ ë giíi nghiªn cøu, còng ch-a hÒ cã mét c«ng tr×nh nµo tËp trung nghiªn cøu vÒ
Joyce t-¬ng ®èi ®Çy ®ñ. Tªn «ng ®-îc nh¾c r¶i r¸c ®©y ®ã trong c¸c cuèn s¸ch, c¸c
bµi b¸o khi ng-êi ta nãi vÒ sù ®æi míi cña TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, vÒ trµo l-u TiÓu
ThuyÕt Míi.
2.1.1. Trong nh÷ng n¨m 70, 80 cña thÕ kØ tr-íc, c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n häc n-íc
ngoµi ë ViÖt Nam b¾t ®Çu quan t©m ®Õn J. Joyce. Ph-¬ng T©y, v¨n häc vµ con
ng-êi, Hoµng Trinh, 1969; Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n trong v¨n häc ph-¬ng
T©y, §ç §øc Dôc, 1971; Phª ph¸n v¨n häc hiÖn sinh chñ nghÜa, §ç §øc HiÓu,
1978; VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph¹m V¨n SÜ, 1986... lµ nh÷ng
c«ng tr×nh b¾t ®Çu tiÕp cËn víi nh÷ng thö nghiÖm míi mÎ cña Joyce. Nhan ®Ò cuèn
4
s¸ch cña §ç §øc HiÓu ®· nãi lªn quan ®iÓm cña «ng vÒ v¨n häc hiÖn sinh. Trong
phÇn viÕt vÒ Kafka, «ng chØ dµnh mét ®«i dßng nh¾c ®Õn Joyce trªn c¬ së ph©n tÝch
nhõng ®²nh gi² cïa c²c nh¯ TiÒu ThuyÔt Mìi: ‚... cïng víi Proust* vµ Joyce, Kafka lµ
ng­éi ®± ‘khai tô’ cho ‘tiÒu thuyÔt b« l±o’ kiÒu Balzac...vµ më ®Çu cho mét thêi ®¹i
mìi cïa tiÒu thuyÔt, tó tiÒu thuyÔt dßng û thöc ®Ôn tiÒu thuyÔt mìi‛ [22, 85]. Hoµng
Trinh vÉn xÔp Joyce v¯ Proust v¯o h¯ng ngð nhõng nh¯ v¨n thuèc ‚tr¯o l­u v¨n hãc
duy t©m t- s¶n ch¸n ch-êng tr-íc cuéc sèng, ®ang hiÖp ®ång chèng l¹i v¨n häc hiÖn
th÷c phª ph²n v¯ v¨n hãc c²ch m³ng cïa giai cÊp v« s°n‛ [51, 210]. MÆc dï thõa
nhËn vai trß ‚ng­éi khai s²ng cho kù nguyªn tiÒu thuyÔt hiÕn ®³i cïa ch©u ¢u ê thÔ
kù XX‛ [51, 216] cïa Joyce nh­ng Ho¯ng Trinh kh«ng mÊy t²n ®äng vìi ‚kú thuËt
phanh xÏ théi gian‛ [51, 219] trong tiÒu thuyÔt cïa Joyce. Th÷c ra, s÷ ‚m¬ hä, rçi
r·m‛ m¯ Ho¯ng Trinh nhËn thÊy trong Ulysses còng lµ ®iÒu ®· g©y ra nhiÒu phiÒn
to¸i cho c¶ c¸c nhµ nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc ph-¬ng T©y. Râ rµng h¬n, trong
VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph³m V¨n SÜ ®± xem Joyce nh­ ‚mèt
nhµ hiÖn sinh chñ nghÜa mµ tiÓu thuyÕt thÓ hiÖn sù b¹i ho¹i cña nh©n vËt, thÓ hiÖn ý
thöc c² nh©n ®Çy lo ©u‛ [45, 102]. §ç §øc Dôc nh¾c tíi nh÷ng kh¸m ph¸ cña c¸c nhµ
tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i trong viÖc thÓ hiÖn tiÒm thøc, v« thøc, trùc gi¸c vµ b¶n n¨ng cña
con ng-êi ...
NguyÔn §øc Nam ®· tá râ sù quan t©m cña m×nh tíi s¸ng t¸c cña Joyce khi «ng
dµnh h¼n mét bµi viÕt vÒ Joyce trªn t¹p chÝ V¨n häc sè 5/1978. ¤ng cho r»ng t¸c
phÈm A Portrait of the Artist as a Young Man («ng dÞch lµ Mét ch©n dung cña
ng-êi nghÖ sÜ thêi trÎ) ‚... câ û nghÜa to lìn trong qu² trÖnh s²ng t²c cïa nh¯ v¨n. Nâ
chøng tá nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cña nhµ nghÖ sÜ, ®ång thêi còng ph¬i bµy nguån gèc
nhõng söc m³nh cuçi cîng ®± ®Ì bÐp t¯i n¨ng cïa «ng‛ [33, 140]. NguyÔn §øc Nam
còng kh«ng cã mÊy l¹c quan khi nh×n nhËn vÒ sù nghiÖp v¨n ch-¬ng cña J. Joyce.
Nh- vËy, c¸c t¸c gi¶ cña nh÷ng c«ng tr×nh võa nh¾c ®Õn ë trªn tuy xuÊt ph¸t tõ
nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau nh-ng cïng thèng nhÊt ë ®iÓm ch-a ®¸nh gi¸ cao nh÷ng
*
Tr-íc ®©y tªn c¸c nhµ v¨n ph-¬ng T©y th-êng ®-îc phiªn ©m trong c¸c tµi liÖu tiÕng ViÖt. Chóng
t«i xin phÐp kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng cho nhÊt qu¸n .
5
thô nghiÕm cïa Joyce. Hã coi nhõng tÖm tßi, kh²m ph² ®â l¯ ‚... kh«ng m³ch l¹c vµ
lan man‛, ch­a thÊy ®­íc û nghÜa cïa nhõng lan man kh«ng m³ch l³c Êy.
2.1.2. Më ra mét h-íng kh¸m ph¸ míi mÎ vµ chuyªn s©u h¬n ®èi víi tiÓu thuyÕt
ph-¬ng T©y hiÖn ®¹i nãi chung vµ s¸ng t¸c cña Joyce nãi riªng lµ mét lo¹t nh÷ng
s¸ch gi¸o tr×nh vµ chuyªn luËn ra ®êi tõ nh÷ng n¨m cuèi thËp kØ 90 cña thÕ kØ XX:
LÞch sö v¨n häc Anh, NguyÔn Thµnh Thèng, 1997; V¨n häc ph-¬ng T©y - NhiÒu
t¸c gi¶- 1999; Mét vµi g-¬ng mÆt v¨n xu«i Ph¸p thÕ kû XX, §Æng ThÞ H¹nh, 2000;
V¨n häc Mü - mÊy vÊn ®Ò vµ t¸c gi¶, Lª §×nh Cóc, 2001...
NguyÔn Thµnh Thèng nªu nh÷ng ®ãng gãp to lín cña Joyce vµo v¨n ch-¬ng hiÖn
®¹i thÕ giíi, ®ång thêi ®-a ra nh÷ng trÝch ®o¹n c¸c t¸c phÈm cña «ng ®Ó sinh viªn
ph©n tÝch. V× lµ mét gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y v¨n häc Anh cho sinh viªn ngo¹i ng÷, nªn
nh÷ng trÝch ®o¹n tiÓu thuyÕt ®Òu ng¾n vµ ë d¹ng nguyªn ng÷. Lª §×nh Cóc dµnh ®«i
dßng nâi vÑ cuèc ‚trçn ch³y khài lÞch sô‛ cïa nh©n vËt Stephen Dedalus. §Æng ThÞ
H¹nh s¬ qua vµi nÐt vÒ h-íng t×m tßi cña tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y gi÷a hai cuéc chiÕn
víi sù ®ãng gãp ®¸ng kÓ cña Proust, Woolf vµ Joyce. Khi viÕt vÒ kÞch t¸c gia Bernard
Shaw trong V¨n häc Ph-¬ng T©y, Phïng V¨n Töu ®iÓm ®«i nÐt vÒ toµn c¶nh nÒn v¨n
häc Anh hiÖn ®¹i trong ®ã cã nh÷ng nÐt vÒ tiÓu sö vµ s¸ng t¸c cña Joyce víi lêi nhËn
xÏt tång híp: ‚ ... ®ãc Joyce, ph°i câ chÖa kho² riªng ®Ò gi°i m± mìi hiÒu ®­íc, m¯
nhiÒu khi c¸c chuyªn gia vÑ Joyce cðng kh«ng gi°i thÝch nåi‛ [39, 605].
Cïng n»m trong xu h-íng ®æi míi trªn, nh÷ng nhµ nghiªn cøu vÒ v¨n häc ph-¬ng
T©y cña ViÖt Nam nh- Phïng V¨n Töu trong TiÓu thuyÕt Ph¸p hiÖn ®¹i- nh÷ng t×m
tßi ®æi míi - 1990; hay §Æng Anh §µo trong §æi míi nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ph-¬ng
T©y hiÖn ®¹i - 2001... khi nh¾c ®Õn Joyce lµ nh¾c ®Õn kiÖt t¸c cña «ng: Ulysses vµ
Finnegans Wake víi nghÖ thuËt thÓ hiÖn thêi gian ®ång hiÖn vµ nghÖ thuËt dßng ý
thøc. Tuy ch-a tËp trung nhiÒu vµo Joyce nh- ®èi víi c¸c nhµ v¨n hiÖn ®¹i kh¸c,
nh-ng c¸c chuyªn luËn nµy thùc sù lµ nh÷ng c¸nh cöa dÉn ta vµo thÕ giíi diÖu kú cña
sù ®æi míi lèi viÕt; nã gîi më cho chóng ta nh÷ng h-íng tiÕp cËn v¨n b¶n v« cïng
míi mÎ. Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tõ ®ã, Joyce míi ®-îc t«n vinh nh- lµ mét bËc thÇy
cña chñ nghÜa hiÖn ®¹i.
6
Cïng lµ c¸c nhµ v¨n ®-îc coi nh- nh÷ng ng-êi ®i tiªn phong trong cuéc c¸ch
m¹ng cña v¨n häc hiÖn ®¹i, tªn tuæi Joyce vµ Proust lu«n ®-îc nh¾c ®Õn mçi khi
ng-êi ta bµn ®Õn vÊn ®Ò nµy. ViÕt vÒ thêi gian nghÖ thuËt trong §i t×m thêi gian ®·
mÊt cña Marcel Proust, Lª Phong TuyÕt ®· nãi ®«i chót vÒ vÊn ®Ò kÜ thuËt dßng ý
thøc trong s¸ng t¸c cña Joyce. Bµ cho r»ng, víi Ulysses, Joyce ®± ‚l¯m vë tung quan
hÖ Thêi gian-sù viÖc, Thêi gian-kh«ng gian‛ [48, 49]. Còng nghiªn cøu vÒ thêi gian
nghÖ thuËt trong t¸c phÈm cña Proust, §µo Duy HiÖp l¹i dµy c«ng ®i s©u vÒ vÊn ®Ò
n¯y trong c«ng trÖnh luËn ²n tiÔn sÜ n¨m 2003. ¤ng khµng ®Þnh: ‚TÝnh ®a chiÑu vÑ
thêi gian trong s¸ng t¸c cña Proust ®· ®-îc ®Èy ®i xa h¬n ®Õn dßng ý thøc hay cßn
®-îc gäi lµ dßng t©m t- ë c¸c nhµ v¨n nh- Dos Passos, Woolf, Joyce khiÕn cho c¸c
nhµ v¨n nµy lu«n ph¶i tham gia vµo v¨n b¶n ®Ó ph¸t biÓu, lÝ gi¶i, chØ dÉn... th× ®éc gi¶
mìi câ thÒ hiÒu nåi‛. Qu° th÷c, chÝnh viÕc trèn lÉn théi gian qu² khö, hiÕn t³i v¯
t-¬ng lai vµo trong mét dßng ch¶y hçn ®én cña ý thøc ®· gãp phÇn khiÕn cho s¸ng
t¸c cña Joyce trë nªn khã tiÕp cËn. B-íc vµo cung ®iÖn léng lÉy ®ã, chóng ta dÔ
cho²ng ngíp v¯ nÔu kh«ng câ ‚ng­éi dÉn ®­éng‛ thÖ khâ lßng tÖm ®­íc lçi ra! ChÝnh
v× thÕ mµ cã nhµ nghiªn cøu ®· nãi r»ng Joyce nªn viÕt mét cuèn tõ ®iÓn ®Ó gi¶i m·
t¸c phÈm cña m×nh.
2.1.3. N¨m 2005 trong thËp kû ®Çu tiªn cña thÕ kû XXI ®¸nh dÊu mét b-íc tiÕn
míi trong viÖc giíi thiÖu t¸c phÈm cña Joyce ®Õn víi b¹n ®äc ViÖt Nam. §Æng ThÞ
H¹nh mét lÇn n÷a kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ kiÖt xuÊt cña Joyce, bªn c¹nh Proust vµ Kafka,
trªn v¨n ®µn thÕ giíi thÕ kØ XX trong bµi viÕt V¨n häc T©y ¢u thÕ kØ XX: Nh÷ng
vÊn ®Ò ®Æt ra tõ c¸c t¸c phÈm lín. Theo quan ®iÓm cña bµ, ®Ó hiÓu ®-îc t¸c phÈm
cña Joyce (Ulysses), ng­éi ®ãc ph°i câ mèt ‚... vçn liÔng kh² s©u vÑ v¨n hâa v¯ v¨n
hãc ph­¬ng T©y‛ [19, 13]. Cho r´ng t²c phÈm cïa Joyce ‚cßn l©u mìi ®­íc dÞch ê
n­ìc ta‛ ®äng théi b¯ ®Ò ngà mèt kh° n¨ng ‚nh­ng ai biÔt tr­ìc ®­íc?‛. Kh² thñ vÞ l¯
dù c¶m cña bµ ®· trë thµnh hiÖn thùc sau khi bµ viÕt bµi b¸o nµy kh«ng l©u: t¹p chÝ
V¨n häc N-íc ngoµi ®· dµnh h¼n mét sè (sè 6/2005) cho J. Joyce vµ v¨n häc Ailen.
Dï míi chØ dõng l¹i ë viÖc giíi thiÖu trÝch ®o¹n tiÓu thuyÕt A Portrait of the Artist as
7
a Young Man* (Ch©n dung mét nghÖ sÜ thêi trÎ) vµ mét vµi truyÖn ng¾n cña Joyce,
nh-ng ®©y thùc sù lµ mét c«ng tr×nh cã gi¸ trÞ khi nã më ra tÇm nh×n réng r·i h¬n cho
b¹n ®äc quan t©m ®Õn v¨n ch-¬ng hiÖn ®¹i nãi chung vµ Joyce nãi riªng!
N¨m 2009 tiÕp tôc ®ãn nhËn hai c«ng tr×nh nghiªn cøu cña Huy Liªn vµ Lª Huy
B¾c. Tuy tËp trung nghiªn cøu V¨n häc Mü: nghÖ thuËt viÕt v¨n vµ kü x¶o nh-ng t¸c
gi¶ Huy Liªn vÉn ®Ò cËp ®Õn kü thuËt dßng ý thøc cña J.Joyce trong khi so s¸nh víi
c²c nh¯ v¨n Mú hiÕn ®³i v¯ ®­¬ng ®³i. ¤ng cho r´ng: ‚James Joyce trong Ulysses sö
dông kü thuËt dßng ý thøc nh»m x¸o trén thêi gian, khiÕn cho b¶n th©n sù kiÖn kh«ng
cßn quan träng n÷a, nã chØ lµ xuÊt ph¸t ®iÓm gîi nªn nh÷ng håi t-ëng vµ liªn t-ëng
triÒn khai mèt c²ch t÷ do trong t²c phÈm‛ [28, 255]. §Æc tr-ng truyÖn ng¾n Anh-Mü
cïa Lª Huy B·c ®± d¯nh hµn mèt ch­¬ng ®Ò nâi vÑ ‚James Joyce v¯ truyÕn ng·n
‘®çn ngè’‛. T²c gi° ®± t«n vinh vai trß cïa Joyce ‚trong viÕc khai ph² v¯ dÉn ®­éng
cho c° mèt thÔ kù v¨n ch­¬ng cïa nh©n lo³i‛ [5,195]. Cïng víi viÖc tËp truyÖn ®Çu
tay Dubliners (Ng-êi Dublin) cña Joyce ®-îc Vò Mai Trang chuyÓn ng÷ sang tiÕng
ViÖt, c«ng tr×nh cña Lª Huy B¾c ch¾c ch¾n sÏ gióp cho ®éc gi¶ nãi chung vµ giíi
nghiªn cøu v¨n häc ph-¬ng T©y nãi riªng tiÕp cËn gÇn h¬n n÷a víi nghÖ thuËt s¸ng
t¸c cña mét trong nh÷ng nhµ v¨n bËc thÇy cña thÕ kû XX.
Ngoµi ra, chóng t«i xin phÐp kh«ng kÓ tªn rÊt nhiÒu bµi viÕt, c¸c lo¹i tõ ®iÓn v¨n
häc, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu kh¸c n÷a c¶ cã liªn quan vµ kh«ng liªn quan trùc tiÕp
tíi ®Ò tµi cña luËn ¸n nh-ng ®· gióp chóng t«i trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu còng nh-
®Þnh h-íng ph-¬ng ph¸p chung (xin xem thªm phÇn Tµi liÖu tham kh¶o).
§iÓm qua c¸c tµi liÖu nghiªn cøu chóng t«i thu thËp ®-îc ë trªn, cã thÓ thÊy r»ng,
cïng víi thêi gian, c¸c nhµ nghiªn cøu ®· b¾t ®Çu chó ý h¬n ®èi víi nh÷ng s¸ng t¸c
cña Joyce. Sù quan t©m nµy thÓ hiÖn b»ng sè l-îng vµ chÊt l-îng c¸c c«ng tr×nh viÕt
vÒ Joyce ngµy cµng nhiÒu h¬n. Tuy vËy, chóng t«i còng ch-a thÊy cã mét c«ng tr×nh
nµo nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ Joyce vµ s¸ng t¸c cña «ng liªn quan tíi ®Ò tµi luËn ¸n
cña chóng t«i. V× vËy, chóng t«i m¹nh d¹n vµ tù tin trong khi triÓn khai h-íng nghiªn
cøu cña m×nh vÒ nh©n vËt Stephen Dedalus trong mèi quan hÖ víi m«tip mª cung.
*
Tõ ®©y, chóng t«i xin viÕt t¾t tªn t¸c phÈm lµ A Portrait...
8
2.2. Các tài liệu nghiên cứu dịch ra tiếng Việt
2.2.1. Trong nh÷ng n¨m ®Çu thËp kØ 60 cña thÕ kØ XX, nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn
cøu vÒ tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i nh- Nh÷ng m-u toan ®æi míi trong nÒn tiÓu thuyÕt hiÖn
®¹i - 1961; Sè phËn cña tiÓu thuyÕt-1963... ®· thÓ hiÖn nh÷ng ý kiÕn tr¸i chiÒu nhau
khi nhËn ®Þnh vÒ Joyce. §Ò cËp tíi nh÷ng ®æi míi cña nÒn tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i nh-ng
l¹i chØ giíi h¹n ë c¸c nhµ TiÓu ThuyÕt Míi, nhÊt lµ Robbe-Grillet, nhµ nghiªn cøu
Nga V. Dnieprov trong Nh÷ng m-u toan ®æi míi trong nÒn tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i
d-êng nh- còng ®· bá qua mét trong nh÷ng nhµ c¸ch t©n lín nhÊt cña tiÓu thuyÕt
hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. Trong khi ®ã, c¸c nhµ TiÓu ThuyÕt Míi ®¸nh gi¸ Joyce hÕt søc
cao, nhÊt lµ Nathalie Sarraute, nõ v¨n sÜ Ph²p, coi t²c phÈm cïa «ng ®± ‚... l¯m thay
®åi hµn diÕn m³o v¨n hãc‛[40, 16]. Nh÷ng nhËn ®Þnh tr¸i chiÒu nh- thÕ cho thÊy
nh÷ng thÓ nghiÖm ®æi míi kü thuËt tiÓu thuyÕt cña Joyce lµ v« cïng kh¸c l¹ ë thêi
®iÓm bÊy giê.
2.2.2. GÇn ®©y, n¨m 2003-2004, cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu cã gi¸ trÞ ®-îc
dÞch sang tiÕng ViÖt nh-: TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i cña Dorothy Brewster & John Burrell
vµ Thi ph¸p cña huyÒn tho¹i cña E.M.Meletinsky... Meletinsky ®· ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò
huyÒn tho¹i, trong ®ã cã huyÒn tho¹i trong s¸ng t¸c cña Joyce. Trong khi xÕp nh÷ng
t¸c phÈm cña Joyce vµo d¹ng thøc cña huyÒn tho¹i hiÖn ®¹i, t¸c gi¶ ®· nãi ®Õn sù bµo
mßn ranh giíi giõa c²c nh©n vËt, c²c nh©n vËt ‚... kh«ng chØ biÕn hãa lÉn nhau mµ
cßn bÞ t²ch ra v¯ s·p xÔp l³i, chia nhà v¯ nh©n lªn...‛. Chñng ta sÎ thÊy ®iÑu n¯y thÒ
hiÖn râ rµng trong t¸c phÈm cña Joyce, tõ A Portrait... ®Õn Ulysses. Ngay viÖc ®Þnh
h×nh nh©n vËt Dedalus còng lµ mét c«ng viÖc kh«ng hÒ ®¬n gi¶n. XuÊt ph¸t tõ huyÒn
tho¹i trong c¸i tªn cña vÞ kiÕn tróc s- tµi ba, tr¶i qua nhiÒu lÇn hãa th©n vµ ph©n th©n
gi÷a ng-êi s¸ng t¹o vµ s¶n phÈm s¸ng t¹o, cuèi cïng vÉn hiÖn diÖn mét Dedalus ®-îc
bao phñ trong líp s-¬ng mï k× diÖu cña c¶ huyÒn tho¹i vµ hiÖn thùc. Meletinsky rÊt
nhiÑu lÇn nh·c ®Ôn ‚s÷ lÆp l³i‛, hay ‚xoay trßn t³i chæ‛ trong c²c ®çi s²nh huyÑn
tho¹i vµ c¸c h×nh t-îng trong t¸c phÈm cña Joyce. ¤ng cßn coi nh÷ng ®-êng ngang
ngâ t¾t cña thµnh phè Dublin l¯ nhõng ‚mª lè‛ n¬i Stephen Dedalus v¯ Leopold
Bloom ‚lang thang rÊt l©u m¯ kh«ng gÆp nhau‛ [31, 411].
9
Trong TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, c¸c t¸c gi¶ khi bµn vÒ t¸c phÈm A Portrait..., ®· nãi
®Ôn ‚c²c m³ng l­ìi‛ (tó dïng trong t¸c phÈm cña Joyce) bao bäc lÊy nh©n vËt vµ c¶n
trë sù ph¸t triÓn tri thøc vµ sù nghiÖp nghÖ thuËt cña anh. C¸c t¸c gi¶ kh¼ng ®Þnh bót
ph¸p k× tµi cña Joyce, nhÊn m¹nh lèi v¨n giÔu nh¹i cña «ng... Bªn c¹nh ®ã, cuèn s¸ch
còng xem xÐt Ulysses trong sù ®èi chiÕu víi Odyssey cña nhµ th¬ Hy L¹p cæ ®¹i
Homer, trªn c¬ së ®ã nhÊn m¹nh ®Õn cuéc phiªu l-u tinh thÇn cña nh©n vËt... §©y lµ
nhõng vÊn ®Ñ quan trãng trong tiÒu thuyÔt cïa Joyce. Nhõng ‚m³ng l­ìi‛ m¯ nh©n
vËt Dedalus v-íng vµo ®ã ph°i ch¨ng cðng chÝnh l¯ nhõng ‚mª cung‛? Cßn ‚mª
cung‛ m¯ Meletinsky ®Ò cËp ®Õn liÖu cã ph¶i chØ ®¬n gi¶n lµ kh«ng gian vËt chÊt cña
thµnh phè Dublin?
Nh÷ng c«ng tr×nh nµy ch¾c ch¾n lµ nh÷ng tµi liÖu v« cïng quý gi¸ ®èi víi chóng
t«i khi triÓn khai luËn ¸n. Nh©n vËt Dedalus ë ®©y ®-îc ®Æt trong c¶ hÖ thèng nh÷ng
nh©n vËt khã ®Þnh h×nh, mong manh cña huyÒn tho¹i hiÖn ®¹i. ViÖc c¸c c«ng tr×nh
trªn câ nh·c ®Ôn ‚mª cung‛ tuy ch× nh­ mèt kh²i niÕm tho²ng qua nh­ng cðng ®±
gióp chóng t«i m¹nh d¹n tiÕn tíi nh÷ng kh¼ng ®Þnh trong luËn ¸n cña m×nh.
2.3. James Joyce trong phê bình - nghiên cứu văn học ở nƣớc ngoài
M¶ng tµi liÖu viÕt vÒ Joyce b»ng tiÕng n-íc ngoµi v« cïng ®a d¹ng vµ phong phó.
Víi sù ph¸t triÓn cña c«ng nghÖ th«ng tin, nh÷ng ng-êi lµm nghiªn cøu chóng ta h«m
nay cã ®iÒu kiÖn kÕt nèi ®-îc víi kho tri thøc v« tËn cña v¨n hãa nh©n lo¹i. Trong
®iÒu kiÖn cßn h¹n chÕ vÒ mÆt kü thuËt còng nh- kü n¨ng giao dÞch thanh to¸n b»ng
thÎ tÝn dông, chóng t«i chØ ®Æt mua ®-îc mét phÇn trong kho tµi liÖu khæng lå ®ã,
phÇn cßn l¹i cã quyÓn chóng t«i in ra ®-îc tõ m¹ng internet, cã quyÓn chóng t«i chØ
cã thÓ ®äc tãm t¾t ë d¹ng s¸ch ®iÖn tö cã b¶n quyÒn.
2.3.1. Nh- trªn chóng t«i ®· nãi, t¸c phÈm cña Joyce g©y ra mét cuéc tranh luËn
kÐo dµi trong giíi nghiªn cøu - phª b×nh ph-¬ng T©y ngay khi nã võa ra m¾t v¨n ®µn.
Tõ n¨m 1917 ®Õn 1927, ®· cã kho¶ng gÇn ba tr¨m c«ng tr×nh lín nhá ®Ò cËp ®Õn lèi
viÕt nh- mét hiÖn t-îng l¹ cña Joyce thêi bÊy giê. Chóng t«i chØ xin tæng hîp ®-a ra
vµi ý kiÕn quan träng theo c¸i nh×n chñ quan cña m×nh.
N¨m 1917 cã thÓ ®-îc xem nh- mét khëi ®Çu thµnh c«ng ®èi víi sù nghiÖp v¨n
ch-¬ng cña Joyce khi tªn tuæi cña «ng chiÕm lÜnh v¨n ®µn vµ lµ mèi quan t©m cña
10
hÇu hÕt c¸c nhµ nghiªn cøu phª b×nh. Nhµ th¬ Mü Ezra Pound viÔt nh­ reo: ‚T«i
tuyªn bè r»ng ®ã lµ mét cuèn s¸ch ®¸ng ®äc, r»ng ®ã lµ mét ¸ng v¨n xu«i tuyÕt véi‛
[150,21]. B¶n th©n nhan ®Ò bµi viÕt At last the Novel Appears (Cuèi cïng tiÓu thuyÕt
xuÊt hiÖn) ®· cho thÊy hÕt niÒm ng-ìng mé cña Pound ®èi víi A Portrait... Cïng
quan ®iÓm víi Pound, nhµ v¨n Anh H.G.Wells ®± chñ û h¬n tìi ‚kú thuËt‛ viÔt cïa
Joyce v¯ nh·c ®Ôn ®è ‚tin cËy‛ trong nh©n vËt Stephen Dedalus. Trong khi Wells cho
r´ng ‚ng­éi ta tin v¯o Stephen Dedalus nh­ tin v¯o mèt v¯i nh©n vËt trong tiÒu
thuyÔt‛ [171, 158], th× mét sè quan ®iÓm kh¸c ®· hiÖn thùc hãa h¬n vai trß cña nh©n
vËt nµy. Clutton-Brock tÖm thÊy l³i ®­íc hÖnh bâng ‚tuåi trÍ hoang d³i‛ cïa chÝnh
b¶n th©n m×nh khi ®äc A Portrait... H¬n thÕ n÷a, «ng cßn cho r»ng cuèn s¸ch thËt
‚®Æc biÕt vÖ nâ mang tÝnh chÊt to¯n thÒ‛ [73, 103]. C¶ hai nhµ phª b×nh ®-¬ng thêi,
Francis Hackett vµ John Quinn, ®Òu thèng nhÊt ý kiÕn cho ®©y lµ mét cuèn tiÓu
thuyÔt t÷ thuËt. Hã khµng ®Þnh Joyce ®± viÔt vÑ ‚chÝnh b°n th©n «ng... ®Ò bèc lè
nhõng ho¯n c°nh cïa cuèc ®éi «ng‛ [106, 138]. Bªn c¹nh nhiÒu ý kiÕn kh¼ng ®Þnh th×
còng cã nh÷ng nhµ phª b×nh ngËp ngõng tr-íc th©n phËn cña nh©n vËt Stephen
Dedalus. J.C. Squire muèn ®øng ngoµi cuéc tranh luËn vÒ th©n phËn hiÖn thùc hay h-
cÊu cïa nh©n vËt n¯y. Trong khi vÊn ®Ñ ®â ®ang ®­íc ‚... tÊt c° b²o chÝ London b¯n
c±i‛, thÖ «ng th°n nhiªn: ‚T«i kh«ng biÔt mµ còng ch¼ng quan t©m cho dï nã cã lµ
mèt cuçn tiÒu thuyÔt hay t÷ thuËt‛ [163,40]. ¤ng ®· nh×n nhËn t¸c gi¶ trªn c¶ hai vai
trß: võa lµ ng-êi ngoµi cuéc võa lµ ng-êi trong cuéc. Diego Angeli còng kh«ng hoµn
toµn kh¼ng ®Þnh yÕu tè tù thuËt chiÕm vÞ trÝ chñ ®¹o trong khi Joyce x©y dùng nh©n
vËt trung t©m Stephen Dedalus. ¤ng t²ch b³ch hai con ng­éi, ng­éi n¯y l¯ ‚mèt
ng­éi Ailen‛ cßn ng­éi kia l¯ ‚mèt nh¯ v¨n‛. Nh­ng dÉu rá r¯ng nh­ thÔ, Angeli
còng vÉn kh«ng phï nhËn ‚s÷ giçng nhau‛ giõa ho¯n c°nh sçng cïa Joyce v¯ nh©n
vËt cïa «ng. ¤ng cho r´ng, bêi Joyce ®± ‚... tr°i qua nhõng tr°i nghiÕm giçng nh­
vËy v¯ ®± chÞu ®÷ng nhõng c¬n khïng ho°ng giçng nh­ vËy‛ [63, 2] nªn míi cã thÓ
®-a ra nh÷ng ph©n tÝch s©u s¾c vµ thÊu hiÓu ®Õn thÕ víi nh©n vËt cña m×nh. Chóng t«i
sÎ nªu û kiÔn cïa mÖnh vÑ vÊn ®Ñ n¯y tó gâc ®è ‚mª cung‛ trong luËn ²n.
2.3.2. Phª b×nh ph-¬ng T©y trong thËp niªn 20 cña thÕ kû XX tiÕp tôc dµnh nhiÒu
quan t©m cho t¸c phÈm cña Joyce. Nh÷ng tranh luËn vÒ A Portrait... (1916) ch-a kÞp
11
l¾ng xuèng, Ulysses (1922) l¹i ®· thæi bïng lªn mét cuéc tranh luËn kh¸c, gay g¾t
h¬n vµ còng phøc t¹p h¬n nhiÒu.
ValÐry Larbaud cho r»ng lÇn t¸i xuÊt hiÖn thø ba nµy, nh©n vËt Stephen Dedalus bÞ
che phï d­ìi lìp và cïa chï nghÜa t­íng tr­ng, vÖ vËy nªn anh ta ‚... vóa l¯ nh©n vËt
mang tÝnh chÊt biÒu t­íng vóa mang tÝnh chÊt th÷c tÔ‛ [139, 387].
VÉn mét Squire thËn träng cña bèn n¨m vÒ tr-íc khi ®-a ra nh÷ng nhËn ®Þnh vÒ
th©n phËn cña nh©n vËt trung t©m trong tiÓu thuyÕt cña Joyce, giê ®©y, víi sù xuÊt
hiÖn cña Ulysses, «ng khµng ®Þnh Joyce: ‚... ch·c ch·n kh«ng trê th¯nh mèt nh¯ tiÒu
thuyÕt ®³i chñng‛. V¯ tuy vÉn ng­ëng mè ‚v¨n phong tuyÕt véi‛ cîng ‚trÝ tuÕ ®Çy uy
l÷c v¯ tuyÕt diÕu‛ cïa Joyce thÖ, vìi t­ c²ch mèt nh¯ phª bÖnh nh­ng nhÖn nhËn t²c
phÈm b»ng con m¾t cña b¹n ®äc nãi chung, Squire nghi ngê c¸ch viÕt qu¸ míi l¹ cña
Joyce ‚câ thÒ dÉn «ng ®i v¯o ngá còt‛ [164, 53]. Kh«ng bi quan nh- Squire, nh-ng
hÇu hÕt mäi ng-êi ®Òu nhËn thÊy Ulysses thùc sù r¾c rèi. V× thÕ, Arnold Bennett, nhµ
v¨n Anh, cho r´ng ‚nhiÑu ng­éi kh«ng thÒ tiÔp tòc ®ãc... hã tó bà‛; cßn
C.C.Martindale th× bÞ ¸m ¶nh bëi sù r¾c rèi cña Ulysses ®Ôn möc nghi ngé ‚to¯n bè
ph­¬ng ph²p cïa cuçn s²ch n¯y sai ch¨ng?‛ [141, 274]. Chóng t«i sÏ lý gi¶i vÊn ®Ò
nµy theo h-íng ®Æt ra trong luËn ¸n.
Kh«ng khã t×m thÊy nh÷ng lêi phª ph¸n hay ngîi ca Ulysses trªn b¸o chÝ ph-¬ng
T©y lóc bÊy giê. Nh-ng, bªn c¹nh hai luång ý kiÕn rÊt râ rµng ®ã, chóng t«i cßn nhËn
ra mét bé phËn c¸c nhµ phª b×nh ®ang b¨n kho¨n nh- ®øng ë ng· ba ®-êng. John
Murry, nhµ phª b×nh Anh, dÉu thõa nhËn quan ®iÓm cña nhµ v¨n Ph¸p ValÐry
Larbaud cho r´ng cuçn s²ch cïa Joyce ®± khiÔn cho Ailen th÷c hiÕn s÷ ‚t²i nhËp ®Çy
n²o ®èng v¯o trong v¨n hãc ch©u ¢u‛ [145, 124] thÖ cðng vÉn nghi ngé ‚s÷ qu² t°i‛
cña t¸c phÈm. Holbrook Jackson tuyªn bç: ‚Ulysses cña James Joyce lµ mét sù l¨ng
m³ ®äng théi l¯ mèt th¯nh t÷u‛ [113, 47]. Nh÷ng b¨n kho¨n Êy khiÕn chóng t«i thÝch
thó vµ cñng cè thªm ®Þnh h-íng nghiªn cøu cña m×nh.
Nh- vËy, ngay tõ nh÷ng n¨m cuèi thËp kû 10 vµ c¶ thËp kû 20 cña thÕ kû tr-íc, t¸c
phÈm cña Joyce ®· trë thµnh mét trong nh÷ng chñ ®Ò chÝnh trªn diÔn ®µn nghiªn cøu
vµ phª b×nh v¨n häc ph-¬ng T©y. MÆc dï cã rÊt nhiÒu ý kiÕn khen chª, tùu trung l¹i,
ta thÊy bªn c¹nh nh÷ng ®¸nh gi¸ chung chung còng ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn nh÷ng quan
®iÓm chôm h¬n vÒ nh©n vËt vµ lèi viÕt cña Joyce.
12
2.3.3. Nh÷ng n¨m 30, 40 cña thÕ kû XX, bªn c¹nh nh÷ng nghiªn cøu quen thuéc
vÒ v¨n phong vµ nh©n vËt cña tiÓu thuyÕt, ng-êi ta b¾t ®Çu quan t©m h¬n tíi ¶nh
h-ëng cña Joyce trong sù ph¸t triÓn cña v¨n häc. Giai ®o¹n nµy, t¸c phÈm cuèi cïng
cña Joyce ra ®êi cµng g©y hoang mang h¬n cho giíi phª b×nh. Nh-ng tÝnh chÊt qu¸
phøc t¹p cña Finnegans Wake (1939) ®· khiÕn nã kh«ng ®-îc ®ãn nhËn nång nhiÖt
nh- víi Ulysses. Ng-êi ta vÉn ®äc nã, bµn luËn vÒ nã nh-ng ®Òu thèng nhÊt lµ qu¸
khã hiÓu. Mét trong nh÷ng chñ ®Ò trung t©m trªn c¸c diÔn ®µn phª b×nh t¸c phÈm cña
Joyce lµ vÒ ng«n ng÷, kü thuËt ®éc tho¹i néi t©m vµ dßng ý thøc. Michael Stuart khi
b¯n vÑ nhõng s²ng t³o cïa Joyce ®± khµng ®Þnh: ‚Vìi Joyce, Tó ngõ l¯ c¬ thÒ sçng‛
[88, 568]. Edith Sitwell th× cho r»ng, trong t¸c phÈm cña Joyce, ng«n ng÷ ®· ®-îc
‚häi sinh‛; hay nâi theo c²ch cïa EugÌne Jolas ‚ng«n ngõ ®­íc sinh ra mèt lÇn nõa
tr­ìc m·t chñng ta‛ [88, 632]. Chóng t«i còng sÏ t×m c¸ch gi¶i thÝch hiÖn t-îng ng«n
ngõ Êy tó gâc ®è ‚mª cung‛.
Cã thÓ thÊy, nh÷ng ®iÒu quan träng nhÊt kh¼ng ®Þnh tµi n¨ng cña Joyce trong s¸ng
t¹o cña v¨n ch-¬ng hiÖn ®¹i ®Òu ®-îc c¸c nhµ phª b×nh nghiªn cøu quan t©m. Trong
khi bµn vÒ cÊu tróc t¸c phÈm, vÒ sù c¸ch t©n ng«n ng÷, vÒ sù phøc t¹p ®an xen cña
c²c chï ®Ñ, hay vÑ s÷ phöc híp cïa c²c lo³i ‚chï nghÜa‛ hoÆc tr­éng ph²i s²ng t²c
trong t¸c phÈm cña Joyce, c¸c nhµ nghiªn cøu ®-¬ng nhiªn kh«ng thÓ bá qua nh©n
vËt. Cã nhµ nghiªn cøu chØ xem xÐt nh©n vËt trong tõng t¸c phÈm riªng biÖt; cã nhµ
nghiªn cöu ®Ñ cËp ®Ôn s÷ ‚t²i xuÊt hiÕn‛ cïa nh©n vËt nh­ mèt c²ch ®Ò khiÔn cho
th©n phËn anh ta ngµy cµng phøc t¹p thªm lªn. TiÕp cËn nh÷ng h-íng nghiªn cøu nµy
gióp chóng t«i cã c¸i nh×n l¹c quan vµ tù tin h¬n trong ph-¬ng h-íng ®Ò ra cho ®Ò tµi
luËn ¸n. TiÕp thu nh÷ng ý kiÕn cña nh÷ng ng-êi ®i tr-íc, chóng t«i sÏ cè g¾ng xem
xÐt nh©n vËt Stephen Dedalus mét c¸ch toµn diÖn trong toµn bé s¸ng t¸c cña Joyce.
2.3.4. Chóng t«i nhËn thÊy b¾t ®Çu tõ nöa sau thÕ kû XX, c¸c c«ng tr×nh nghiªn
cøu vÒ Joyce cã khuynh h-íng chuyªn s©u h¬n. Hµng chôc chuyªn luËn cã gi¸ trÞ ra
®êi ghi nhËn søc sèng bÒn bØ ®ång thêi cho thÊy nh÷ng s¸ng t¸c cña Joyce thùc sù trë
thµnh mèi quan t©m cña c¸c nhµ nghiªn cøu lÞch sö ph¸t triÓn cña v¨n häc ph-¬ng
T©y.
13
Trong The Literary Symbol (BiÓu t-îng v¨n häc), William York Tindall bµn vÒ
nh÷ng h×nh ¶nh, nh÷ng tõ ng÷ chøa ®Çy chÊt biÓu t-îng trong cuèn s¸ch cña Joyce,
qua ®ã ®Ó thÊy ®-îc nh÷ng quan niÖm cña t¸c gi¶ vÒ ®Êt n-íc, vÒ gia ®×nh, vÒ t«n
gi²o. Frank O’Connor, nhµ v¨n ®ång h-¬ng Ailen víi J. Joyce, trong Joyce and
Dissociated Metaphor (Joyce vµ phÐp Èn dô ph©n ly) nãi vÒ phÐp Èn dô trong t¸c
phÈm; n¬i mµ mçi h×nh ¶nh, mçi con ch÷ t-ëng nh- v« t×nh nh-ng l¹i hµm chøa søc
m¹nh cña sù biÓu hiÖn. LÇn ®Çu tiªn, n¨m 1957, víi James Joyce’s “Fraudstuff”,
(‚M-u mÑo” cña James Joyce), Kimberly Devlin ®· cho chóng ta thÊy qu¸ tr×nh
tr-ëng thµnh cña nh©n vËt Stephen Dedalus xuyªn suèt ba t¸c phÈm, tuy møc ®é Ýt
nhiÒu cã kh¸c nhau. Devlin tËp trung vµo c¶m høng s¸ng t¹o cña Joyce khi x©y dùng
nh©n vËt n¯y. ¤ng cho r´ng c°m höng ®â ‚b·t nguän tó s÷ ng­ëng mè Dante‛ [90,5].
Trªn c¬ së ®ã «ng ®i s©u ph©n tÝch nh÷ng c¶nh ®Þa ngôc trong A Portrait... vµ ThÇn
khóc cña Dante. Richard Ellmann - chuyªn gia hµng ®Çu nghiªn cøu vÒ Joyce - trong
chuyªn luËn mang tiªu ®Ò James Joyce, ®· nhÊn m¹nh ®Õn c¸i qu¸ khø mµ Joyce
ph¬i bµy nh- lµ mét minh chøng cho sù ph¸t triÓn t©m hån m×nh. Qu¸ khø ®ã ®-îc
nh×n l¹i qua nh©n vËt trung t©m Stephen Dedalus.
N¨m ®Çu tiªn më ®Çu thËp kû 60, víi The Rhetoric of Fiction (Tu tõ häc tiÓu
thuyÕt), Wayne Booth ®-a ra vÊn ®Ò kho¶ng c¸ch ®Ó ph¶n ®èi c¸ch hiÓu ®ång nhÊt
nh©n vËt v¯ t²c gi° khai sinh ra nâ. Qua ®â, «ng khµng ®Þnh r´ng: ‚§Ò ®ãc v¨n
ch-¬ng hiÖn ®¹i, chóng ta ph¶i hoµn toµn tõ bá yªu cÇu ®-a ra nh÷ng c©u hái kh«ng
thÝch ®²ng vÑ nâ: chñng ta ph°i chÊp nhËn böc ‚ch©n dung‛ v¯ kh«ng ®-îc hái thªm
liÖu tÝnh c¸ch bøc häa ch©n dung nµy lµ tèt hay xÊu, ®óng hay sai, còng nh- kh«ng
nªn th·c m·c ng­éi ®¯n b¯ trong tranh cïa Picasso l¯ câ ®öc h³nh hay kh«ng‛[122,
460]. Chóng t«i thËt sù t©m ®¾c víi ý kiÕn Êy.
Bèn n¨m sau, n¨m 1965, Anthony Burgess, mét nhµ nghiªn cøu ©m nh¹c vµ ng«n
ng÷ ng-êi Anh, t¸c gi¶ cña nhiÒu tiÓu thuyÕt vµ phª b×nh, ®· cho ra ®êi cuèn Re
Joyce (VÒ Joyce) ®Ó kû niÖm hai m-¬i ba n¨m ngµy mÊt cña Joyce. Burgess cho r»ng
t¸c phÈm cña Joyce (tËp trung vµo Ulysses) chøa ®ùng qu¸ nhiÒu Èn dô vµ biÓu t-îng.
Cuèn s¸ch chia lµm ba phÇn, phÇn thø hai mang tùa ®Ò The Labyrinth (Mª cung).
14
Theo Burgess, mª cung trong t¸c phÈm Ulysses n»m ë v« sè nh÷ng Èn dô vµ biÓu
t-îng ®ã.
Mét trong nh÷ng ®iÒu khiÕn t¸c phÈm cña Joyce khã ®äc n»m ë sù phøc t¹p cña
nã, trªn nhiÒu b×nh diÖn. HiÓu cho ®-îc c¸c vØa tÇng cña Èn dô vµ biÓu t-îng lµ mét
viÕc khâ kh¨n. Trong khi nhiÑu û kiÔn ®äng thuËn cho r´ng Joyce ®± vËn dòng ‚lû
thuyÔt vÑ s÷ hæn mang‛ (chaos theory) ®Ó viÕt Ulysses, th× d-êng nh- cã mét quan
®iÓm ®i ng-îc l¹i sè ®«ng. Michael Seidel, vµo n¨m 1976, ®· xuÊt b¶n cuèn s¸ch cã
nhan ®Ò gîi sù tß mß cña c«ng chóng: Epic Geography (§Þa lý sö thi). Cã thÓ nãi
®©y lµ mét c«ng tr×nh cùc kú c«ng phu. Seidel ®· dµy c«ng vÏ l¹i toµn bé b¶n ®å hµnh
tr×nh cña c¸c nh©n vËt chÝnh trong Ulysses. Nh- môc ®Ých nªu lªn trong lêi nãi ®Çu
cuçn s²ch, Seidel tËp trung nghiªn cöu vÑ ‚®Þa lû mang tÝnh sô thi v¯ c²ch trÇn thuËt
trong Ulysses cña James Joyce‛. Quan t©m h¬n tìi vai trß mèt c«ng d©n v¯ nghÕ sÜ
cña Joyce ®èi víi Ailen bÊy giê, C.H. Peake, chuyªn gia v¨n häc Anh ë ®¹i häc
London, ®· ®Ó t©m nghiªn cøu nh÷ng -íc m¬ vµ kh¸t väng cña ng-êi nghÖ sÜ tµi
n¨ng. N¨m 1977, víi James Joyce, the Citizen and the Artist (James Joyce, c«ng
d©n vµ nghÖ sÜ), Peake lÇn ®Çu tiªn mang ®Õn cho ng-êi ®äc mét c¶m gi¸c nhÑ nhµng
tho¶i m¸i khi tiÕp cËn s¸ng t¸c cña Joyce. Bªn c¹nh v« vµn nh÷ng ®iÒu phøc t¹p dÔ
nhËn thÊy trong nh÷ng trang viÕt Êy, Peake ®· kÕt luËn r»ng, tÊt c¶ nh÷ng g× Joyce
muçn mang ®Ôn cho ®èc gi° l¯ ‚niÑm vui‛. Bêi theo Joyce, khi ng­éi nghÕ sÜ mang
®Ôn niÑm vui cho ®èc gi°, anh ta mìi ®³t tìi ‚bñt ph²p ho¯n h°o cïa nghÕ thuËt‛
[148, 340]. Vµ tÊt nhiªn, khi bµn vÒ vai trß c«ng d©n vµ nghÖ sÜ cña Joyce, Peake
kh«ng thÓ bá qua nh©n vËt Stephen Dedalus, ng-êi ®· tõng ®-îc coi lµ h×nh bãng tuæi
trÎ cña nhµ v¨n. VÊn ®Ò nµy cã liªn quan ®Õn luËn ¸n cña chóng t«i.
2.3.5. §Õn tËn nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kØ tr-íc, ý kiÕn vÒ Joyce vÉn ch-a hoµn toµn
thèng nhÊt. §iÒu nµy cho thÊy ý nghÜa t¸c phÈm cña Joyce thùc sù kh«ng n»m trªn bÒ
mÆt v¨n b¶n. Trong Modern Literary Theory (Lý luËn v¨n häc hiÖn ®¹i), Jefferson vµ
Robey ®· dÉn ý kiÕn cña triÕt gia vµ nhµ phª b×nh Hungari næi tiÕng G. Lukacs cho
r´ng ‚Joyce cðng m·c mèt læi lÇm kh²c: ®â l¯ thÒ hiÕn mèt thÔ giìi ®­íc t³o th¯nh
bêi s÷ ho¯n to¯n m¬ hä nh­ thÒ ®â l¯ to¯n bè hiÕn th÷c‛ [118,140]. Còng bµn vÒ chñ
®Ò nµy, Jeremy Hawthorne vµ Phillip Brockbank l¹i xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a Joyce,
15
ngän cê ®Çu cña cuéc c¸ch m¹ng hiÖn ®¹i víi v¨n ch-¬ng truyÒn thèng trong James
Joyce and modern Literature (James Joyce vµ v¨n häc hiÖn ®¹i). Ph¶n ®èi l¹i nh÷ng
ý kiÕn cho r»ng Joyce kh«ng bao giê trë thµnh mét nhµ v¨n ®¹i chóng (trong ®ã cã ý
kiÕn cña Squire), R.B.Kershner khµng ®Þnh: ‚... th²i ®è cïa Joyce ®çi vìi v¨n hãc ®³i
chóng kh«ng ®¬n gi°n l¯ s÷ khinh thÞ‛ [135,2]. Nh- vËy, céng thªm sù gãp mÆt cña
The Quiet Hero (Anh hïng trÇm lÆng) vµ Byron & Joyce through Homer (Byron &
Joyce qua Homer), nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ Joyce ë ph-¬ng T©y trong thËp
kû 80 thÕ kû tr-íc tËp trung m« t¶ diÖn m¹o kh¸i qu¸t. Nh©n vËt Stephen Dedalus trë
thµnh mèi quan t©m thø yÕu.
2.3.6. N¨m 1984, t¹p chÝ tiÕng Ph¸p Europe Revue LittÐraire ra sè ®Æc biÖt vÒ
James Joyce, sè 657-658. Chuyªn san tËp hîp ®-îc nhiÒu bµi viÕt cã gi¸ trÞ vÒ s¸ng
t¸c J. Joyce cña mét sè nhµ nghiªn cøu quèc tÞch kh¸c nhau. Nh©n vËt Stephen
Dedalus ®· trë thµnh mét trong nh÷ng chñ ®Ò chÝnh gîi ra nhiÒu h-íng nghiªn cøu
thó vÞ vµ míi mÎ. Nelly StÐphane khi bµn vÒ con ng-êi-h- cÊu trong L’homme-
fiction (Con ng-êi-h- cÊu) ®· coi kh«ng gian thµnh phè trong t¸c phÈm Ulysses nh-
mèt ‚nh©n vËt chï chçt‛. VËy l¯, cîng vìi nh©n vËt-con ng-êi b»ng x-¬ng b»ng thÞt,
cßn hiÖn diÖn mét nh©n vËt-kh«ng gian. Kh«ng gian ë ®©y kh«ng giíi h¹n ë thµnh
phè Dublin nhá bÐ mµ lµ c¸i kh«ng gian phæ qu¸t cña toµn thÕ giíi. LÊy c©u nãi næi
tiÕng trong A Portrait ... lµm nhan ®Ò cho bµi viÕt cña m×nh, Es-tu bien Irlandais ou
non? (Anh cã ph¶i lµ ng-êi Ailen hay kh«ng?), Manulea Dumay cho thÊy mèi quan
hÖ mËt thiÕt gi÷a Joyce vµ quª h-¬ng «ng. Qua sù g¾n bã nµy, chóng ta cã thÓ hiÓu
t¹i sao cuéc ®êi cña Joyce còng nh- cuéc ®êi cña Stephen Dedalus l¹i lµ mét khèi
m©u thuÉn lín. NhËn ®Þnh vÒ s¸ng t¸c cña Joyce, Dumay cho r»ng: ‚§èc gi° lû t­êng
cña Joyce lµ ng-êi sinh ra ë Dublin, cã vèn liÕng v¨n hãa nh©n v¨n v÷ng ch·i, biÕt
mét Ýt tiÕng La Tinh, tiÕng Ph¸p, tiÕng Ailen, tiÕng Italia, ham mª thÇn häc, cã khiÕu
h¯i h­ìc v¯ câ khiÔu ©m nh³c...‛ [181, 16]. Víi tiªu chÝ «ng ®-a ra khã ai cã thÓ ®¸p
øng næi. Mét c¸ch nãi vÒ sù r¾c rèi phøc t¹p vµ cã liªn quan ®Õn viÖc triÓn khai ®Ò tµi
cïa chñng t«i. Nh­ng kh«ng ph°i vÖ thÔ m¯ ‚®èc gi° kh«ng lû t­êng‛ kh«ng ®ãc
®-îc Joyce. Giäng ®iÖu h¬i chót hµi h-íc cña Dumay cho thÊy «ng muèn ®¸nh gi¸
cao tµi n¨ng cña Joyce.
16
Quan t©m tíi A Portrait of the Artist as a Young Man vµ vÊn ®Ò tù thuËt (A
Portrait of the Artist as a Young Man et le problÌme de l‟autobiographie), James
DauphinÐ x¸c ®Þnh nh÷ng mèi liªn quan gi÷a cuéc sèng tr¶i nghiÖm cña nhµ v¨n vµ
viÖc chuyÓn vµo v¨n ch-¬ng, ®µo s©u mèi d©y liªn hÖ gi÷a Joyce vµ nh©n vËt Stephen.
Theo «ng, Joyce ‚vóa triÒn khai th÷c tÔ, vóa biÔn ®åi th÷c tÔ‛ [184,85]. Trong khi
Jean Paris quan t©m ®Õn sù ph¸t triÓn cña ®éc tho¹i néi t©m (Du monologue et de ses
prÐcurseurs - VÒ ®éc tho¹i néi t©m vµ vÒ nh÷ng ng-êi ®i tr-íc), Phillip Herring l¹i
muèn xem xÐt Joyce kÕt thóc c¸c ch-¬ng vµ c¸c t¸c phÈm cña «ng thÕ nµo (Comment
Joyce finit ses chapitres et ses livres - Joyce kÕt thóc c¸c ch-¬ng vµ c¸c cuèn tiÓu
thuyÕt cña «ng nh- thÕ nµo). Tr÷c tiÔp v¯ gi²n tiÔp nh·c ®Ôn tó ‚mª cung‛ lµ Samuel
Rosenberg vµ Daniel Ferrer. Rosenberg cho r»ng cã sù gièng nhau gi÷a néi dung
truyÖn A Study in Scarlet (1887) cña Conan Doyle vµ Ulysses cña Joyce, bëi nh©n
vËt Jefferson Hope, l²i xe ng÷a, theo ®uåi b²m riÔt con mäi l¯ Drebber ‚trong c²i mª
cung rçi nh­ bßng bong cïa phç x² London‛; cßn Bloom cðng bÞ ²m °nh theo ®uåi
Stephen ‚trong c²i mª cung c²c phç x² cïa Dublin‛ [186,106-107]. Ferrer th× tá th¸i
®é kh«ng tin t-ëng vµo b¶ng s¬ ®å mµ Joyce ®-a ra cho Ulysses. ¤ng cho r»ng tÊt c¶
®â ch× l¯ mèt ‚c²i bÉy‛, cçt khiÔn ng­éi ®ãc ‚l³c ®­éng‛ giçng nh­ ng­éi ta dîng
g-¬ng ®Ó bÉy chim. Nh- vËy, mª cung trong Conan Doyle et James Joyce (Conan
Doyle vµ James Joyce) mang tÝnh kh«ng gian vËt chÊt; cßn tó ‚l³c ®­éng‛ mµ Ferrer
®-a ra trong Miroirs aux sirÌnes (Nh÷ng m¶nh g-¬ng bÉy c¸c nµng tiªn c¸) cã lÏ
còng Ýt nhiÒu gîi ®Õn h×nh ¶nh mét mª cung víi nh»ng nhÞt lèi ®i khiÕn ng-êi ta l¹c
lèi. Chóng t«i quan t©m ®Õn c¸c ý kiÕn Êy nh-ng kh«ng nghÜ r»ng mª cung trong t¸c
phÈm cña Joyce chØ giíi h¹n ë b×nh diÖn kh«ng gian.
Chóng t«i xin phÐp kh«ng kÓ tªn ra ®©y hµng lo¹t c¸c c«ng tr×nh kh¸c nh- tõ ®iÓn,
hîp tuyÓn, lÞch sö v¨n häc ph-¬ng T©y. Nh÷ng c«ng tr×nh nµy cung cÊp cho chóng t«i
mét c¸i nh×n toµn c¶nh vµ nguån tµi liÖu quý gi¸ gióp chóng t«i hiÓu ®-îc t¹i sao lµ
mét nhµ v¨n Ailen nh-ng trong lÞch sö v¨n häc thÕ giíi, Joyce lu«n ®-îc xÕp trong
hµng ngò c¸c nhµ v¨n Anh. TÊt nhiªn, nh- vËy kh«ng ph¶i Ailen chèi bá Joyce nh-
®· tõng cã lóc ph¶n ®èi t¸c phÈm cña «ng. C«ng tr×nh Anglo-Irish Literature (V¨n
17
häc Anh-Ailen) cña Maurice Harmon ®· ®em ®Õn cho ng-êi ®äc mét th- môc t-¬ng
®èi ®Çy ®ñ vÒ c¸c nhµ v¨n Ailen trong thêi kú phøc t¹p cña lÞch sö Ailen bÊy giê.
Chóng t«i chó ý ®Õn mét tµi liÖu viÕt b»ng tiÕng Nga, Istoriya zarubejnoi
literatury XX veka; 1917-1945, (LÞch sö v¨n häc n-íc ngoµi thÕ kû XX; 1917-1945),
do L.G.Andreev chñ biªn. PhÇn v¨n häc Anh trong s¸ch nµy (tõ trang 243 ®Õn trang
290) do bµ V.V.Ivatseva phô tr¸ch. Ngoµi phÇn Kh¸i qu¸t V¨n häc Anh, bµ Ivatseva
chØ ®Ò cËp ph©n tÝch riªng ba nhµ v¨n lµ James Joyce, Bernard Shaw vµ Sean
O’Casey. TÖnh cé c° ba t²c gia nåi tiÔng kÒ trªn cïa nÑn ‚v¨n hãc Anh‛ ®Ñu l¯ ng­éi
Ailen. Nh×n chung, bµ Ivatseva thiªn vÒ ph©n tÝch néi dung t- t-ëng trong c¸c t¸c
phÈm cña Joyce (®Æc biÖt lµ Ulysses). Bµ ®¸nh gi¸ c¸c tiÓu thuyÕt cña «ng thuéc
‚dßng nhõng t²c phÈm u ²m nhÊt v¯ bi quan nhÊt cïa v¨n hãc thÔ kù XX‛. Theo b¯,
‚Ulysses trë thµnh t²c phÈm tiªu biÒu nhÊt cïa chï nghÜa hiÕn ®³i‛ [176,276] nh-ng
kh«ng ph¶i víi ý thøc ®Ò cao.
Ng-êi ta ®· rÊt dÌ dÆt khi ®¸nh gi¸, nhËn ®Þnh vÒ Joyce. Ph¶i ch¨ng, v× lèi viÕt cña
«ng ®-¬ng thêi ®-îc coi lµ mét sù thÓ nghiÖm hÕt søc t¸o b¹o? Ng-êi ta ®ang quen
víi lo¹i tiÓu thuyÕt truyÒn thèng cña thÕ kû XIX dÔ ®äc, dÔ hiÓu, giê ®©y ph¶i tiÕp
nhËn mét c¸ch viÕt hoµn toµn míi mÎ, kh«ng theo lèi mßn cò n÷a nªn cÇn cã thêi
gian ®Ó ®¸nh gi¸ c¸c thÓ nghiÖm Êy? Cßn víi chóng t«i, chÝnh nh÷ng nhËn ®Þnh s¬
bé, phøc t¹p, thËm chÝ tr¸i chiÒu cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®· gióp chóng t«i ngµy cµng
khµng ®Þnh û t­êng cïa mÖnh l¯ câ c¬ sê. ChÝnh c²i ‚hÖnh thî kh«ng rá rÕt‛, s÷ ‚m¬
hä‛, nhõng ‚ngá còt‛... khiÔn chñng t«i hÖnh dung rá r¯ng h¬n bao gié hÔt ‚lçi viÔt
mª cung‛ vìi v« sç nhõng h¯nh lang dÉn tìi ®­éng còt, kh«ng câ lçi ra.
2.3.7. D¸ng dÊp m¬ hå vµ khã hiÓu cña nh÷ng trang viÕt bÝ Èn Êy lu«n lµ ®éng lùc
th«i thóc niÒm ®am mª cña c¸c nhµ nghiªn cøu. ThËp kû cuèi cïng, thËp kû 90 cña
thÕ kû XX tiÕp tôc chøng minh søc l«i cuèn diÖu kú trong nh÷ng s¸ng t¸c cña Joyce.
James Joyce and the question of history (James Joyce vµ vÊn ®Ò lÞch sö) cña James
Fairhall, Joyce’s Effects (Nh÷ng ¶nh h-ëng cña Joyce) cña Derek Attridge; James
Joyce’s Ireland (Ailen cña James Joyce) cña David Pierce vµ Joyce, Chaos, and
Complexity (Joyce, hçn mang vµ sù phøc t¹p) cña Thomas Jackson Rice... tiÕp tôc
më ra nh÷ng h-íng nghiªn cøu míi. Nh÷ng t¸c gi¶ cña chuyªn luËn võa chó träng
18
vµo lèi viÕt cña Joyce, võa tËp trung khai th¸c nh÷ng khÝa c¹nh cña tiÓu thuyÕt nh-
quan ®iÓm cña Joyce vÒ c¸c vÊn ®Ò chÝnh trÞ, x· héi vµ t«n gi¸o thÓ hiÖn trong t¸c
phÈm. HiÓu ®-îc th¸i ®é cña «ng tr-íc c¸c vÊn ®Ò ®ã, míi râ thªm nh÷ng Èn ý mµ
«ng kh«ng trùc tiÕp nãi trong t¸c phÈm cña m×nh. Rice ®· ®-a ra c¸i nh×n tæng quan
vÒ t¸c phÈm cña Joyce. T¸c gi¶ ®· ®Æt s¸ng t¸c cña Joyce trong mèi quan hÖ nhiÒu
tÇng bËc víi v¨n hãa, khoa häc vµ to¸n häc... cïa thÔ k× XX. ThuËt ngõ ‚Chaos
theory‛ (lû thuyÔt hæn mang) m¯ Rice tung ra d­éng nh­ rÊt phî híp vìi c°m gi²c
cña ®a sè b¹n ®äc cã tham väng tiÕp cËn t¸c phÈm cña Joyce, bëi nÕu kh«ng cÈn
thËn, hä cã thÓ bÞ r¬i vµo t×nh tr¹ng hçn lo¹n kh«ng lèi tho¸t. Cßn ®èi víi chóng t«i,
thuËt ng÷ Êy cã søc gîi më nhiÒu cho viÖc triÓn khai ®Ò tµi.
§Æt Ulysses cña Joyce nh- mét cÊu tróc song song víi Odyssey cña Homer, A.
Nicholas Fargnoli vµ Michael Patrick Gillespie (James Joyce A to Z - James Joyce tõ
A ®Õn Z) cho r»ng nh©n vËt Stephen Dedalus trong t¸c phÈm kh«ng nh÷ng chÝnh lµ
h×nh bãng cña Telemachus trong Odyssey mµ cßn lµ Hamlet trong vë kÞch cïng tªn
cña Shakespeare. Nh- vËy, sù hãa th©n cña nh©n vËt trë nªn phøc t¹p h¬n nhiÒu.
Chóng ta sÏ ph¶i ®èi mÆt víi c¶ nh÷ng lÝ thuyÕt vÒ kiÕp lu©n håi, nh÷ng Èn øc theo
kiÓu Freud... Joseph Campbell cïng quan ®iÓm víi c¸c t¸c gi¶ trªn khi ®Æt Ulysses
bªn c¹nh Odyssey. H¬n n÷a, «ng cßn rÊt quan t©m ®Õn vÊn ®Ò huyÒn tho¹i trong
Ulysses, mét thÕ giíi huyÒn tho¹i víi nh÷ng tõ ng÷ hiÖn ®¹i...
§iÓm qua nh÷ng bµi viÕt vµ c«ng tr×nh nghiªn cøu trªn, cã thÓ thÊy r»ng qu¶ thËt
nh÷ng t¸c phÈm cña Joyce ®· g©y ra mét cuéc tranh luËn kÐo dµi trªn v¨n ®µn ch©u
¢u kh«ng nh÷ng trong thêi ®iÓm lÞch sö chóng ra ®êi mµ cßn ®Õn tËn nhiÒu n¨m sau
nµy khi chóng ®· kh¼ng ®Þnh ®-îc vÞ trÝ cña m×nh. Theo thêi gian, ngay tõ nh÷ng
n¨m cuèi thËp kû ®Çu tiªn cho ®Õn nh÷ng n¨m cuèi cïng cña thÕ kû XX, c¸c nhµ
nghiªn cøu vÉn tËp trung gi¶i m· nh÷ng c©u ®è Èn tµng trong s¸ng t¸c J. Joyce. Còng
bëi t¸c phÈm cña Joyce ®Æt ra qu¸ nhiÒu vÊn ®Ò nªn nh÷ng khuynh h-íng nghiªn cøu
vÒ «ng rÊt ®a d¹ng. Cã nh÷ng c«ng tr×nh kh«ng ®Ò cËp ®Õn nh÷ng thö nghiÖm vÒ kÜ
thuËt tiÓu thuyÕt cña «ng mµ ®-a ra hµng lo¹t nh÷ng vÊn ®Ò mang tÝnh thêi sù nh-
t×nh h×nh chÝnh trÞ, t«n gi¸o, x· héi, gi¸o dôc... cña ®Êt n-íc Ailen trong thêi k× lµ
thuéc ®Þa cña Anh, qua ®ã nh»m nªu bËt quan ®iÓm cña nhµ v¨n vÒ nh÷ng vÊn ®Ò «ng
19