Nguyen ly ke toan

  • 242 trang
  • file .pdf
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH
Chủ biên: TS. Đoàn Quang Thiệu
GIÁO TRÌNH
NGUYÊN LÝ KẾ TOÁN
NHÀ XUẤT BẢN TÀI CHÍNH
MỤC LỤC
Trang
Chương I
ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP KẾ TOÁN
I. KHÁI NIỆM KẾ TOÁN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KẾ
TOÁN................................................................................................... 7
1. Khái niệm kế toán............................................................................. 7
2. Vài nét về sự phát triển của kế toán.................................................. 9
II MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ NGUYÊN TẮC KẾ TOÁN ĐƯỢC
THỪA NHẬN.................................................................................... 10
1. Một số khái niệm và giả định ......................................................... 11
2. Một số nguyên tắc kế toán .............................................................. 13
III. ĐỐI TƯỢNG CỦA KẾ TOÁN .................................................... 17
1. Sự hình thành tài sản của doanh nghiệp ......................................... 18
2. Sự vận động của tài sản trong hoạt động kinh doanh ..................... 22
IV. NHIỆM VỤ, YÊU CẦU VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CÔNG TÁC
KẾ TOÁN .......................................................................................... 25
1. Đặc điểm của kế toán...................................................................... 25
2. Nhiệm vụ của kế toán ..................................................................... 26
3. Yêu cầu đối với công tác kế toán.................................................... 26
V. CÁC PHƯƠNG PHÁP CỦA KẾ TOÁN ...................................... 28
1. Phương pháp chứng từ kế toán ....................................................... 29
2. Phương pháp tính giá ...................................................................... 30
3. Phương pháp đối ứng tài khoản ...................................................... 30
4. Phương pháp tổng hợp và cân đối kế toán...................................... 30
Chương II
CHỨNG TỪ KẾ TOÁN VÀ KIỂM KÊ
I. CHỨNG TỪ KẾ TOÁN ............................................................... 32
1. Khái niệm về chứng từ kế toán....................................................... 32
2. Một số quy định chung về chứng từ kế toán................................... 33
3. Phân loại chứng từ kế toán ............................................................. 34
4. Kiểm tra và xử lý chứng từ kế toán ................................................ 37
1
5. Danh mục chứng từ kế toán doanh nghiệp ..................................... 40
II. KIỀM KÊ TÀI SẢN .................................................................... 43
1. Nội dung công tác kiểm kê ............................................................. 43
2. Tác dụng của kiểm kê ..................................................................... 44
3. Phân loại kiểm kê............................................................................ 45
4. Thủ tục và phương pháp tiến hành kiểm kê.................................... 45
Chương III
TÍNH GIÁ ĐỐI TƯỢNG KẾ TOÁN
I. PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ ....................................................... 48
1. Khái niệm và ý nghĩa của phương pháp tính giá ............................ 48
2. Yêu cầu và nguyên tắc tính giá....................................................... 49
II. TÍNH GIÁ MỘT SỐ ĐỐI TƯỢNG KẾ TOÁN CHỦ YẾU .... 51
1. Tính giá tài sản cố định................................................................... 51
2. Tính giá vật tư, hàng hoá mua vào.................................................. 53
3. Tính giá thành sản phẩm hoàn thành .............................................. 56
4. Tính giá thực tế vật tư, sản phẩm, hàng hoá xuất kho .................... 58
Chương IV
TỔNG HỢP VÀ CÂN ĐỐI KẾ TOÁN
I. PHƯƠNG PHÁP TỔNG HỢP VÀ CÂN ĐỐI KẾ TOÁN ........ 64
1. Khái niệm phương pháp tổng hợp và cân đối kế toán .................... 64
2. Ý nghĩa của phương pháp tổng hợp và cân đối kế toán.................. 64
II. MỘT SỐ BÁO CÁO KẾ TOÁN TỔNG HỢP VÀ CÂN ĐỐI . 65
1. Bảng cân đối kế toán....................................................................... 66
2. Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh........................................... 78
3. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ.............................................................. 85
Chương V
TÀI KHOẢN VÀ GHI SỔ KÉP
I. TÀI KHOẢN.................................................................................. 91
1. Khái niệm, nội dung và kết cấu của tài khoản................................ 91
2
2. Phân loại tài khoản.......................................................................... 94
II. HỆ THỐNG TÀI KHOẢN KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP
HIỆN HÀNH ................................................................................... 101
1. Hệ thống tài khoản kế toán ........................................................... 101
2. Kết cấu chung của các loại tài khoản trong hệ thống tài khoản ... 113
3. Tài khoản tổng hợp và tài khoản phân tích................................... 117
4. Mối quan hệ giữa tài khoản tổng hợp và tài khoản phân tích....... 118
III. GHI SỔ KÉP ............................................................................ 120
1. Khái niệm...................................................................................... 120
2. Định khoản kế toán....................................................................... 123
3. Tác dụng của phương pháp ghi sổ kép ......................................... 127
Chương VI
KẾ TOÁN CÁC QUÁ TRÌNH KINH DOANH CHỦ YẾU
I. KẾ TOÁN QUÁ TRÌNH CUNG CẤP ...................................... 130
1. Khái niệm...................................................................................... 130
2. Nhiệm vụ kế toán quá trình cung cấp ........................................... 130
3. Một số tài khoản chủ yếu sử dụng để hạch toán trong quá trình cung
cấp..................................................................................................... 130
4. Định khoản một số nghiệp vụ kinh tế phát sinh chủ yếu.............. 131
5. Sơ đồ kế toán ................................................................................ 133
II. KẾ TOÁN QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT...................................... 137
1. Khái niệm...................................................................................... 137
2. Nhiệm vụ kế toán quá trình sản xuất ............................................ 137
3. Một số tài khoản sử dụng chủ yếu trong hạch toán quá trình sản
xuất ................................................................................................... 138
4. Định khoản các nghiệp vụ kinh tế phát sinh................................. 139
5. Sơ đồ kế toán ................................................................................ 141
III. KẾ TOÁN QUÁ TRÌNH TIÊU THỤ SẢN PHẨM VÀ XÁC
ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH ................................................. 146
1. Khái niệm...................................................................................... 146
2. Các phương pháp tiêu thụ sản phẩm............................................. 146
3. Nhiệm vụ của kế toán quá trình tiêu thụ và xác định kết quả kinh
doanh................................................................................................. 147
3
4. Một số tài khoản sử dụng chủ yếu trong quá trình tiêu thụ .......... 147
5. Định khoản các nghiệp vụ kinh tế phát sinh:................................ 148
6. Sơ đồ kế toán ................................................................................ 152
IV KẾ TOÁN MUA BÁN HÀNG HÓA VÀ XÁC ĐỊNH KẾT
QUẢ KINH DOANH...................................................................... 158
1. Khái niệm...................................................................................... 158
2. Nhiệm vụ của kế toán ................................................................... 158
3. Tài khoản sử dụng để hạch toán ................................................... 159
4. Định khoản các nghiệp vụ kinh tế phát sinh................................. 159
5. Sơ đồ kế toán ................................................................................ 164
Chương VII
CÁC PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA SỐ LIỆU KẾ TOÁN
I. BẢNG CÂN ĐỐI SỐ PHÁT SINH (BẢNG CÂN ĐỐI TÀI
KHOẢN).......................................................................................... 171
1. Nội dung và kết cấu của bảng cân đối số phát sinh ...................... 171
2. Phương pháp lập bảng .................................................................. 172
3. Tác dụng của bảng cân đối số phát sinh ....................................... 173
II. BẢNG ĐỐI CHIẾU SỐ PHÁT SINH VÀ SỐ DƯ KIỂU BÀN
CỜ .................................................................................................... 173
1. Nội dung và kết cấu ...................................................................... 173
2. Phương pháp lập bảng .................................................................. 174
III. BẢNG TỔNG HỢP SỐ LIỆU CHI TIẾT (BẢNG CHI TIẾT
SỐ DƯ VÀ SỐ PHÁT SINH)......................................................... 175
1. Nội dung và kết cấu của bảng tổng hợp số liệu chi tiết ................ 175
2. Một số bảng tổng hợp số liệu chi tiết áp dụng phổ biến............... 176
Chương VIII
SỔ KẾ TOÁN, KỸ THUẬT GHI SỔ VÀ
HÌNH THỨC KẾ TOÁN
I. SỔ KẾ TOÁN VÀ KỸ THUẬT GHI SỔ KẾ TOÁN............... 185
1. Những vấn đề chung về sổ kế toán ............................................... 185
2. Các loại sổ kế toán........................................................................ 185
4
3. Kỹ thuật ghi sổ và chữa sổ kế toán ............................................... 189
II. CÁC HÌNH THỨC KẾ TOÁN................................................. 198
1. Hình thức Nhật ký Sổ cái.............................................................. 199
2. Hình thức kế toán nhật ký chung .................................................. 203
3. Hình thức kế toán Chứng từ ghi sổ............................................... 207
4. Hình thức kế toán nhật ký chứng từ.............................................. 214
5. Hình thức kế toán trên máy vi tính ............................................... 219
Chương IX
TỔ CHỨC BỘ MÁY KẾ TOÁN Ở ĐƠN VỊ KINH TẾ CƠ SỞ
I. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỔ CHỨC BỘ MÁY KẾ
TOÁN............................................................................................... 221
1. Nguyên tắc tổ chức và nhiệm vụ của bộ máy kế toán .................. 221
2. Cơ cấu tổ chức phòng kế toán....................................................... 222
3. Quan hệ giữa phòng kế toán với các phòng chức năng khác........ 229
II. CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC BỘ MÁY KẾ TOÁN............ 230
1. Hình thức tổ chức bộ máy kế toán tập trung................................. 230
2. Hình thức tổ chức kế toán phân tán .............................................. 231
3. Hình thức tổ chức kế toán vừa tập trung vừa phân tán................. 233
III. KẾ TOÁN TRƯỞNG VÀ KIỂM TRA KẾ TOÁN............... 233
1. Kế toán trưởng .............................................................................. 233
2. Kiểm tra kế toán............................................................................ 236
TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................. 239
5
LỜI NÓI ĐẦU
Nguyên lý kế toán là môn học trang bị cho sinh viên các kiến thức
và khái niệm cơ bản về kế toán làm cơ sở học tập và nghiên cứu các
môn học trong các chuyên ngành kế toán, kinh tế. Nhận thức rõ vai trò
quan trọng của môn học này, Khoa Kế toán Trường đại học Kinh tế và
Quản trị kinh doanh Đại học Thái nguyên tổ chức biên soạn “Giáo
trình Nguyên lý kế toán”.
Giáo trình Nguyên lý kế toán được biên soạn trên tinh thần kế
thừa và phát huy những ưu điểm của một số giáo trình nguyên lý kế
toán, phù hợp với đặc điểm người học, đặc biệt là các sinh viên vùng
trung du miền núi. Cách trình bày của giáo trình dễ hiểu, từ đơn giản
đến phức tạp, từ ngữ thông dụng. Để người học dễ học tập, nghiên cứu
và tránh trùng lặp với các môn kế toán chuyên sâu, giáo trình chưa đề
cập đến phần thuế GTGT.
Tham gia biên soạn giáo trình gồm các giảng viên: TS. Đoàn
Quang Thiệu - Chủ biên, đồng thời biên soạn các chương I, II, III, V,
VI, VII.
- ThS Đàm Phương Lan - Trưởng bộ môn Kế toán tổng hợp, biên
soạn chương VIII.
- ThS Nguyễn Thị Tuân - Phó trưởng bộ môn Kế toán doanh
nghiệp, biên soạn chương IV.
- Ths Đặng Thị Dịu - Phó trưởng bộ môn Kế toán tổng hợp, biên
soạn chương IX.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng do hạn chế về mặt thời gian
và là lần xuất bản đầu tiên nên cuốn giáo trình không tránh khỏi thiếu
sót. Các tác giả mong nhận được các ý kiến có giá trị để lần xuất bản
sau cuốn giáo trình được hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng cảm ơn!
TM. Tập thể tác giả
TS. Đoàn Quang Thiệu
6
Chương I
ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ
VÀ PHƯƠNG PHÁP KẾ TOÁN
I. KHÁI NIỆM KẾ TOÁN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN
CỦA KẾ TOÁN
1. Khái niệm kế toán
Đứng về phương diện kinh tế, ai làm việc gì cũng đều nhận được
một khoản thù lao và sẽ sử dụng số tiền này để mua những vật dụng
cần thiết cho đời sống hàng ngày. Dù không mở sổ sách để theo dõi
những số thu, chi này chúng ta vẫn cần biết đã thu vào bao nhiêu, chi
ra bao nhiêu và còn lại bao nhiêu. Nếu số chi lớn hơn số thu chúng ta
phải nghĩ cách để tăng thu hay giảm chi. Ngược lại nếu số thu lớn hơn
số chi, chúng ta sẽ phải nghĩ cách sử dụng số thặng dư sao cho có hiệu
quả nhất. Chính vì thế mà chúng ta cần phải có thông tin tài chính để
làm căn cứ cho các quyết định.
Tương tự như trên, các nhà quản lý của một doanh nghiệp hay của
một cơ quan nhà nước cũng cần có những thông tin về tình hình tài
chính của doanh nghiệp hay cơ quan của họ. Nếu số thu lớn hơn số chi
họ muốn biết số thặng dư đã được dùng để làm gì. Còn nếu số chi lớn
hơn, họ muốn biết tại sao lại có số thiếu hụt và tìm cách khắc phục.
Vậy các dữ kiện tài chính này ở đâu mà có? Câu trả lời là ở các sổ
sách kế toán do doanh nghiệp hay cơ quan nhà nước ghi chép lưu giữ.
Vì thế chúng ta có thể nói mục đích căn bản của kế toán là cung
cấp các thông tin về tình hình tài chính của một tổ chức cho những
người phải ra các quyết định điều hành hoạt động của tổ chức đó.
7
Muốn cung cấp được các dữ kiện tài chính này, kế toán phải thực
hiện một số công việc: phải ghi nhận các sự việc xẩy ra cho tổ chức
như là việc bán hàng cho khách hàng; mua hàng từ một nhà cung cấp;
trả lương cho nhân viên... Những sự việc này trong kế toán gọi là
nghiệp vụ kinh tế. Sau khi được ghi nhận tập trung, các nghiệp vụ
kinh tế phát sinh sẽ được phân loại và hệ thống hóa theo từng loại
nghiệp vụ, tức là chúng ta sẽ tập trung tất cả các nghiệp vụ như bán
hàng vào với nhau; Trả lương cho nhân viên vào với nhau... theo trình
tự thời gian phát sinh. Sau khi tất cả các nghiệp vụ của một kỳ hoạt
động đã được ghi nhận và phân loại kế toán sẽ tổng hợp những nghiệp
vụ này lại. Tức là tính ra tổng số hàng bán, tổng số hàng mua, tổng số
lương trả cho nhân viên... và cuối cùng là tính toán kết quả của những
nghiệp vụ kinh tế diễn ra trong một kỳ hoạt động bằng cách lập các
báo cáo tài chính để Ban Giám đốc thấy được kết quả hoạt động của tổ
chức và tình hình tài chính của tổ chức này.
Để đưa ra khái niệm về kế toán có nhiều quan điểm bày tỏ ở các
giác độ khác nhau. Theo Luật Kế toán: “Kế toán là việc thu thập, xử
lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính dưới
hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động”.
Cũng theo Luật Kế toán thì kế toán được chia ra 2 loại là kế toán
tài chính và kế toán quản trị, trong đó:
Kế toán tài chính là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và
cung cấp thông tin kinh tế, tài chính bằng báo cáo tài chính cho đối
tượng có nhu cầu sử dụng thông tin của đơn vị kế toán.
Kế toán quản trị là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và
cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết
định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán. Định nghĩa về kế
toán trên nhấn mạnh đến công việc của những người làm công tác kế
8
toán.
Trên một phương diện khác một số tác giả muốn nhấn mạnh đến
bản chất và chức năng của kế toán thì phát biểu: Kế toán là khoa học
và nghệ thuật về ghi chép, phân loại, tổng hợp số liệu và tính toán kết
quả của các hoạt động kinh tế tài chính của một tổ chức nhằm cung
cấp thông tin giúp Ban Giám đốc có thể căn cứ vào đó mà ra các quyết
định quản lý, đồng thời cung cấp thông tin cho những người có lợi ích
và trách nhiệm liên quan.
Ngoài ra còn nhiều khái niệm nói lên nhiều khía cạnh khác nhau
về kế toán. Tuy vậy người ta có những quan điểm chung về bản chất
của kế toán là: khoa học và nghệ thuật về ghi chép, tính toán, phân
loại, tổng hợp số liệu, còn chức năng của kế toán là cung cấp thông tin
trong đó thông tin kế toán phục vụ cho nhà quản lý (như Chủ doanh
nghiệp, Hội đồng quản trị, Ban giám đốc...), người có lợi ích trực tiếp
(như các Nhà đầu tư, các chủ cho vay), người có lợi ích gián tiếp (như
cơ quan thuế, cơ quan thống kê và các cơ quan chức năng).
2. Vài nét về sự phát triển của kế toán
Sự hình thành và phát triển của kế toán gắn liền với sự hình thành
và phát triển của đời sống kinh tế, xã hội loài người từ thấp lên cao.
Một số tài liệu nghiên cứu cho thấy lịch sử của kế toán có từ thời
thượng cổ, xuất hiện từ 5,6 ngàn năm trước công nguyên. Lịch sử kế
toán bắt nguồn trong lịch sử kinh tế, theo đà phát triển của những tiến
bộ kinh tế - xã hội.
Thời kỳ Phục hưng cho phép khám phá ra một kỷ nguyên mới,
người ta thấy xuất hiện văn chương kế toán. Một trong những người
sáng chế đầu tiên ra các phương pháp kế toán phần kép là một nhà tu
dòng Franciscain tên là Luca Pacioli, ông sinh ra tại một thị trấn nhỏ
Borgo san Sepolchro trên sông Tibre vào năm 1445, là một giáo sư về
9
toán và đã soạn thảo ra một tác phẩm vĩ đại tựa như một cuốn tự điển
vào năm 1494 về số học, đại số học, toán học thương mại, hình học và
kế toán. Riêng về phần kế toán, ông đã dành 36 chương về kế toán kép
mà theo đó các tài liệu kế toán như phiếu ghi tạm, sổ nhật ký, sổ cái và
một số lớn các tài khoản được phân chia rõ rệt như tài khoản vốn, tài
khoản kho hàng, tài khoản kết quả sản xuất... Người ta coi ông như là
người cha của ngành kế toán và là người cuối cùng có công đóng góp
lớn trong ngành toán học ở thế kỷ 15. Do đã góp phần vào việc truyền
bá kỹ thuật kế toán, nên ông được xem là tác giả đầu tiên viết về kế
toán và từ đó kế toán có bước phát triển không ngừng cho đến ngày
nay. Tuy nhiên sự ghi chép vào sồ nhật ký những nghiệp vụ kinh tế
phát sinh thời bấy giờ chưa được gọn và rõ rệt, chỉ sử dụng bảng đối
chiếu đơn giản để kiểm tra và chưa có hình thức bảng tổng kết tài sản.
Ngày nay kế toán là một công cụ quản lý quan trọng trong tất cả
các lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội, người ta đã sử dụng các
phương pháp hiện đại trong kế toán như phương trình kế toán, mô
hình toán trong kế toán, kế toán trên máy vi tính...
II MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ NGUYÊN TẮC KẾ
TOÁN ĐƯỢC THỪA NHẬN
Một số khái niệm và những nguyên tắc cơ bản của kế toán được
chấp nhận chung trong công tác kế toán như: định giá các loại tài sản,
ghi chép sổ sách, phương pháp soạn thảo các báo cáo tài chính...
Nhằm bảo đảm sự dễ hiểu, đáng tin cậy và có thể so sánh của các
thông tin kế toán.
Những khái niệm và nguyên tắc này được rút ra từ kinh nghiệm
thực tiễn của những người thực hiện công tác kế toán kết hợp với quá
trình nghiên cứu của các cơ quan chức năng như Bộ Tài chính, Tổng
cục Thống kê, các chuyên gia kinh tế… Sau đó được mọi người thừa
10
nhận như là một quy luật và trở thành một trong những vấn đề có tính
pháp lệnh của công tác kế toán thống kê và được triển khai áp dụng
thống nhất ở tất cả các đơn vị kinh tế trong phạm vi quốc gia. Sau đây
là một số khái niệm và những nguyên tắc cơ bản:
1. Một số khái niệm và giả định
1.1 Khái niệm đơn vị kế toán
Khái niệm này tương đồng với khái niệm đơn vị kinh doanh. Theo
khái niệm này, thông tin tài chính được phản ánh cho một đơn vị kế
toán cụ thể. Mỗi đơn vị kinh tế riêng biệt phải được phân biệt là một
đơn vị kế toán độc lập, có bộ báo cáo tài chính của riêng mình. Khái
niệm đơn vị kế toán đòi hỏi các báo cáo tài chính được lập chỉ phản
ánh các thông tin về tình hình tài chính của đơn vị kế toán mà không
bao hàm thông tin tài chính về các chủ thể kinh tế khác như tài sản
riêng của chủ sở hữu hay các thông tin tài chính của các đơn vị kinh tế
độc lập khác. Nói cách khác khái niệm đơn vị kế toán quy định giới
hạn về thông tin tài chính mà hệ thống kế toán cần phải thu thập và
báo cáo.
1.2. Đơn vị thước đo tiền tệ
Thông tin do kế toán cung cấp phải được thể hiện bằng thước đo
tiền tệ. Kế toán lựa chọn và sử dụng một đơn vị tiền tệ làm thước đo.
Thông thường thước đo tiền tệ được lựa chọn là đơn vị tiền tệ chính
thức của quốc gia mà đơn vị kế toán đăng ký hoạt động. Mọi nghiệp
vụ kinh tế phát sinh đều được tính toán và ghi chép bằng thước đo tiền
tệ này. Khi ghi chép các nghiệp vụ kinh tế, kế toán chỉ chú ý đến giá
thực tế tại thời điểm phát sinh mà không chú ý đến sự thay đổi sức
mua của đồng tiền.
Đối với các đơn vị kinh tế Việt Nam, thông thường kế toán phải
dùng đồng Việt Nam trong quá trình tính toán và ghi chép các nghiệp
11
vụ kinh tế phát sinh và phải đặt giả thiết là sức mua của đồng tiền có
giá trị bền vững hoặc sự thay đổi về tính giá trị của tiền tệ theo giá cả
ảnh hưởng không đáng kể đến tình trạng tài chính của đơn vị kinh tế.
Tuy nhiên khi có sự biến động lớn về giá cả trên thị trường thì kế toán
phải dựa vào những quy định, hướng dẫn của nhà nước để tổ chức
đánh giá lại các tài sản có liên quan từ giá trị đã ghi sổ thành giá trị
đương thời để làm tăng ý ngh~ã của báo cáo tài chính kế toán.
1.3. Giả định hoạt động liên tục
Kế toán phải đặt giả thiết là doanh nghiệp sẽ hoạt động liên tục
trong một thời gian vô hạn định hay sẽ hoạt động cho đến khi nào các
tài sản cố định hoàn toàn bị hư hỏng và tất cả trách nhiệm cung cấp
sản phẩm, hàng hóa hay dịch vụ của đơn vị đã được hoàn tất hoặc ít
nhất là không bị giải thể trong tương lai gần.
Giả định này được vận dụng trong việc định giá các loại tài sản
đang sử dụng trong doanh nghiệp. Doanh nghiệp đang sử dụng cho
nên chưa bán hoặc không thể bán được do đó giá trị của những tài sản
này sẽ được tính toán và phản ánh trên cơ sở giá gốc và sự đã hao mòn
do sử dụng. Tức là giá trị tài sản hiện còn là tính theo số tiền mà thực
sự doanh nghiệp đã phải trả khi mua sắm hay xây dựng trừ đi giá trị đã
hao mòn chứ không phải là giá mua bán ra trên thị trường. Mặt khác
giả thiết về sự hoạt động lâu dài của doanh nghiệp còn là cơ sở cho
các phương pháp tính khấu hao để phân chia giá phí của các loại tài
sản cố định vào chi phí hoạt động của doanh nghiệp theo thời gian sử
dụng của nó.
1.4. Khái niệm kỳ kế toán
Hoạt động của doanh nghiệp là lâu dài và liên tục, nếu chờ cho tất
cả các hoạt động sản xuất kinh doanh ngưng lại và mọi tài sản đều
được bán xong kế toán mới lập báo cáo tài chính thì sẽ không có tác
12
dụng gì trong việc điều hành hoạt động của Ban Giám đốc. Để kịp
thời cung cấp các thông tin cần thiết cho việc quản lý doanh nghiệp,
kế toán phải chia hoạt động lâu dài của đơn vị thành nhiều kỳ có độ
dài về thời gian bằng nhau, từ đó dễ dàng so sánh, đánh giá và kiểm
soát doanh thu, chi phí và lãi (lỗ) của từng kỳ.
Giả định này dựa trên giả thiết hoạt động của đơn vị sẽ ngưng lại
vào một thời điểm nào đó để kế toán có thể lập các báo cáo có tính
chất tổng kết tình hình hoạt động trong thời gian qua và cung cấp các
thông tin về kết quả đạt được lúc cuối kỳ.
Thông thường, kỳ kế toán chính được tính theo năm dương lịch từ
ngày 01 tháng 01 đến hết ngày 31 tháng 12 của năm. Trong từng năm
có thể phân thành các kỳ tạm thời như tháng, quý. Thời gian để tính
kỳ tạm thời là ngày đầu tiên của tháng, quý đến hết ngày cuối cùng
của tháng, quý đó. Trong chế độ kế toán doanh nghiệp ngoài kỳ kế
toán tính theo năm dương lịch, trong những trường hợp đặc biệt,
doanh nghiệp có thể tính theo 12 tháng tròn sau khi đã thông báo cho
cơ quan thuế và được phép thay đổi ngày kết thúc kỳ kế toán năm.
Việc thay đổi này có thể dẫn đến việc lập báo cáo tài chính cho kỳ kế
toán năm đầu tiên hay năm cuối cùng ngắn hơn hoặc dài hơn.12 tháng,
nhưng không được vượt quá 15 tháng.
2. Một số nguyên tắc kế toán
2.1. Nguyên tắc thực tế khách quan
Khi ghi chép phản ảnh các nghiệp vụ kinh tế phát sinh vào những
giấy tờ hay sổ sách cần thiết, kế toán phải ghi chép một cách khách
quan nghĩa là phải phản ánh theo đúng những sự việc thực tế đã diễn
ra và có thể dễ dàng kiểm chứng lại được, không được ghi chép theo ý
chủ quan nào đó mà làm người đọc hiểu không đúng bản chất của vấn
đề.
13
2.2. Nguyên tắc giá phí
Nội dung của nguyên tắc giá phí là khi ghi nhận các nghiệp vụ
kinh tế liên quan đến tài sản, kế toán phải dựa vào chi phí đã phát sinh
để hình thành nên tài sản chứ không phải căn cứ vào giá hiện hành
trên thị trường. Như vậy, giá trị của tài sản được ghi nhận vào bảng
cân đối kế toán là chi phí mà doanh nghiệp đã phải bỏ ra để có tài sản
đó, chứ không phải giá thị trường ở thời điểm báo cáo. Nguyên tắc
này còn được gọi là nguyên tắc giá gốc để thể hiện rằng kế toán ghi
nhận giá trị tài sản và các khoản chi phí phát sinh theo giá gốc là số
tiền mà doanh nghiệp đã chi ra tại thời điểm phát sinh nghiệp vụ.
2.3. Nguyên tắc ghi nhận doanh thu
Doanh thu chỉ được ghi nhận khi đơn vị đã hoàn thành trách
nhiệm cung cấp sản phẩm, hàng hóa hay dịch vụ cho khách hàng và
được khách hàng trả tiền hoặc chấp nhận thanh toán. Việc ghi nhận
doanh thu được hưởng ở thời điểm bán hàng như trên sẽ cho một sự
đo lường thực tế nhất vì:
- Khi đã giao hàng cho khách hàng thì doanh nghiệp đã thực hiện
hầu hết những công việc cần thiết trong việc bán hàng hoặc cung cấp
dịch vụ, những vấn đề còn lại là không đáng kể.
- Vào buổi điểm bán hàng, giá cả thanh toán đã được người bán và
người mua thỏa thuận là một sự đo lường khách quan doanh thu được
hưởng và khi đó bên bán đã nhận được một số tiền hoặc một khoản
phải thu.
2.4. Nguyên tắc phù hợp giữa doanh thu và chi phí
Mỗi khoản doanh thu được tạo ra, đều xuất phát từ những khoản
chi phí, vì vậy khi xác định doanh thu ở kỳ nào, thì cũng phải xác định
những chi phí để tạo doanh thu đó ở kỳ ấy.
Tất cả các chi phí chi ra trong quá trình hoạt động của doanh
14
nghiệp đều có mục đích cuối cùng là tạo ra doanh thu và lợi nhuận.
Tuy nhiên trong từng kỳ kế toán (tháng, quý, năm) doanh thu có thể
phát sinh ở kỳ này, nhưng những chi phí đã phải chi ra để đạt doanh
thu đó ở kỳ trước, vì vậy nguyên tắc này yêu cầu khi tính chi phí được
coi là chi phí hoạt động trong kỳ, phải trên cơ sở những chi phí nào
tạo nên doanh thu được hưởng trong kỳ. Như vậy có thể có những chi
phí đã phát sinh trong kỳ, nhưng không được coi là chi phí hoạt động
trong kỳ vì nó có liên quan đến doanh thu được hưởng ở kỳ sau như:
chi phí mua nguyên vật liệu để sản xuất trong kỳ sau... Ngược lại, có
những trường hợp đã thu tiền nhưng diễn ra trước khi giao hàng hay
cung cấp dịch vụ thì cũng chưa được ghi nhận là doanh thu. Trong
trường hợp này kế toán phải coi như một món nợ phải trả cho đến khi
nào việc giao hàng hay cung cấp dịch vụ đã được thực hiện.
2.5. Nguyên tắc nhất quán
Trong kế toán có thể một số trường hợp được phép có nhiều
phương pháp tính toán, mỗi phương pháp lại cho một kết quả khác
nhau. Theo nguyên tắc này, khi đã chọn phương pháp nào thì kế toán
phải áp dụng nhất quán trong các kỳ kế toán. Trường hợp cần thiết sự
thay đổi về phương pháp đã chọn cho hợp lý thì trong phần thuyết
minh báo cáo tài chính phải giải trình lý do tại sao phải thay đổi
phương pháp và sự thay đổi đó ảnh hưởng như thế nào đến kết quả
tính toán so với phương pháp cũ.
Ví dụ: Có nhiều phương pháp tính khấu hao tài sản cố định; tính
giá trị hàng tồn khi cuối kỳ... Mỗi phương pháp sẽ mang lại một con
số khác nhau về chi phí và lợi nhuận. áp dụng phương pháp nào là tùy
thuộc vào điều kiện cụ thể của từng doanh nghiệp vì tất cả các phương
pháp đó đều được công nhận, nhưng theo nguyên tắc này, kế toán đã
lựa chọn áp dụng phương pháp nào thì phải áp dụng nhất quán trong
các kỳ kế toán.
15
2.6. Nguyên tắc thận trọng
Vì mỗi một số liệu của kế toán đều liên quan đến quyền lợi và
nghĩa vụ của nhiều phía khác nhau, mà trong lĩnh vực kinh tế thì có
nhiều trường hợp không thể lường trước hết được từ đó đòi hỏi kế
toán phải thận trọng, phải có những phương án dự phòng những khả
năng xấu có thể xẩy ra trong tương lai, nhất là đối với các hoạt động
kéo dài hay có tính lặp đi lặp lại như các khoản đầu tư chứng khoán,
hàng tồn kho...
Nguyên tắc thận trọng đòi hỏi:
- Phải lập các khoản dự phòng khi có bằng chứng về các khoản
đầu tư, hàng tồn kho... trên thực tế đã bị giảm giá.
- Không đánh giá cao hơn giá trị của các tài sản và các khoản thu
nhập.
- Không đánh giá thấp hơn giá trị của các khoản nợ phải trả và chi
phí.
- Doanh thu và thu nhập chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng
chắc chắn về khả năng thu được lợi ích kinh tế. Còn chi phí phải được
ghi nhận khi có bằng chứng có thể về khả năng phát sinh.
2.7. Nguyên tắc trọng yếu
Kế toán có thể bỏ qua những yếu tố không ảnh hưởng, hoặc ảnh
hưởng không đáng kể đến tình hình tài chính, nhưng phải đặc biệt
quan tâm đến những yếu tố ảnh hưởng lớn đến tình hình tài chính.
Các nghiệp vụ kinh tế phát sinh trong quá trình hoạt động của
doanh nghiệp bao gồm nhiều loại với những giá trị lớn nhỏ khác nhau
và có ảnh hưởng đáng kể hoặc không đáng kể đến doanh thu hay chi
phí hay hoạt động của doanh nghiệp trong từng thời kỳ kế toán.
Theo nguyên tắc này, kế toán có thể linh động giải quyết một số
16
nghiệp vụ kinh tế phát sinh theo hướng thiết thực đơn giản, dễ làm mà
không bắt buộc phải bảo đảm yêu cầu của những nguyên tắc trên, nếu
ảnh hưởng của các nghiệp vụ kinh tế phát sinh đó đến các chỉ tiêu
doanh thu, chi phí và lợi nhuận của doanh nghiệp là không đáng kể.
2.8. Nguyên tắc công khai
Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các hoạt động kinh tế diễn ra trong
kỳ của đơn vị đều phải được phản ảnh đầy đủ trong hệ thống báo cáo
tài chính, phải giải trình rõ ràng các sổ liệu quan trọng để người đọc
báo cáo hiểu đúng tình hình tài chính và phải công bố công khai theo
quy định của nhà nước.
III. ĐỐI TƯỢNG CỦA KẾ TOÁN
Đối tượng chung của các môn khoa học kinh tế là quá trình tái sản
xuất xã hội trong đó mỗi môn khoa học nghiên cứu một góc độ riêng.
Vì vậy cần phân định rõ ranh giới về đối tượng nghiên cứu của hạch
toán kế toán như một môn khoa học độc lập với các môn khoa học
kinh tế khác.
Khác với các môn khoa học kinh tế khác, kế toán còn là công cụ
phục vụ yêu cầu quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh ở các đơn vị
kinh tế cơ sở, thông qua việc cung cấp các thông tin cán thiết cho Ban
Giám đốc hay Hội đồng quản trị. Vì vậy đối tượng nghiên cứu của kế
toán là “Sự hình thành và tình hình sử dụng các loại tài sản vào hoạt
động sản xuất kinh doanh trong một đơn vị kinh tế cụ thể” nhằm quản
lý khai thác một cách tốt nhất các yếu tố sản xuất trong quá trình tái
sản xuất xã hội.
Để hiểu rõ hơn đối tượng nghiên cứu của hạch toán kế toán chúng
ta cần đi sâu nghiên cứu về vốn, trên 2 mặt biểu hiện của nó là tài sản
và nguồn hình thành tài sản và sau nữa là quá trình tuần hoàn của vốn.
Để nghiên cứu được toàn diện mặt biểu hiện này, trước hết sẽ nghiên
17
cứu vốn trong các tổ chức sản xuất vì ở các tổ chức này có kết cấu vốn
và các giai đoạn vận động của vốn một cách tương đối hoàn chỉnh.
Trên cơ sở đó chúng ta có thể dễ dàng xem xét các mặt biểu hiện nêu
trên trong các đơn vị kinh tế khác.
1. Sự hình thành tài sản của doanh nghiệp
Bất kỳ một doanh nghiệp, một tổ chức hay thậm chí một cá nhân
nào muốn tiến hành kinh doanh cũng đòi hỏi phải có một lượng vốn
nhất định, lượng vốn đó biểu hiện dưới dạng vật chất hay phi vật chất
và được đo bằng tiền gọi là tài sản. Hay nói cáclh khác tài sản của
doanh nghiệp là nguồn lực do doanh nghiệp kiểm soát và có thể thu
được lợi ích kinh tế trong tương lai như:
- Được sử dụng một cách đơn lẻ hoặc kết hợp với các tài sản khác
trong sản xuất sản phẩm để bán hay cung cấp dịch vụ cho khách hàng.
- Để bán hoặc trao đổi lấy tài sản khác.
- Để thanh toán các khoản nợ phải trả.
- Để phân phối cho các chủ sở hữu doanh nghiệp.
Mặt khác vốn (tài sản) của doanh nghiệp lại được hình thành từ
nhiều nguồn khác nhau gọi là nguồn vốn hay nói khác nguồn gốc hình
thành của tài sản gọi là nguồn vốn. Như vậy tài sản và nguồn vốn chỉ
là 2 mặt khác nhau của vốn. Một tài sản có thể được tài trợ từ một hay
nhiều nguồn vốn khác nhau, ngược lại một nguồn vốn có thể tham gia
hình thành nên một hay nhiều tài sản. Không có một tài sản nào mà
không có nguồn gốc hình thành cho nên về mặt tổng số ta có:
Tổng tài sản = Tổng nguồn vốn (1)
Tài sản của bất kỳ doanh nghiệp nào cũng đều được hình thành từ
2 nguồn vốn: nguồn vốn của chủ sở hữu và các món nợ phải trả. Từ đó
ta có đẳng thức:
18
Tổng tài sản = Nợ phải trả + Nguồn vốn chủ sở hữu (2)
a) Tổng tài sản là giá trị của tất cả các loại tài sản hiện có của
doanh nghiệp kể cả các loại tài sản có tính chất hữu hình như nhà
xưởng, máy móc, thiết bị, vật tư, sản phẩm, hàng hóa... và các loại tài
sản có tính chất vô hình như phần mềm máy tính, bằng phát minh sáng
chế, lợi thế thương mại, bản quyền,... Tài sản doanh nghiệp thường
chia làm 2 loại: Tài sản lưu động và tài sản cố định.
+ Tài sản lưu động là những tài sản thuộc quyền sở hữu của
doanh nghiệp nhưng có giá trị nhỏ (theo quy định hiện nay là < 10
triệu đồng) hoặc thời gian sử dụng, thu hồi, luân chuyển vốn nhỏ hơn
1 năm hoặc 1 chu kỳ kinh doanh. Tài sản lưu động gồm 3 loại:
- TSLĐ sản xuất: Như nguyên vật liệu, công cụ, dụng cụ… đang
dự trữ trong kho chuẩn bị cho quá trình sản xuất hoặc đang trong quá
trình sản xuất dở dang.
- TSLĐ lưu thông: Như thành phẩm, hàng hoá dự trữ, hàng hoá
gửi bán.
- TSLĐ tài chính: Như vốn bằng tiền, các khoản phải thu, đầu tư
ngắn hạn...
+ Tài sản cố định là những tài sản có giá trị lớn (theo quy định
hiện nay là > 10 triệu đồng) và có thời gian sử dụng, luân chuyển lớn
hơn một năm hoặc một chu kỳ kinh doanh như tài sản cố định hữu
hình, vô hình, tài sản cố định thuê ngoài dài hạn, các khoản đầu tư tài
chính dài hạn, các khoản đầu tư xây dựng cơ bản... Đặc điểm của loại
tài sản này là không thể thu hồi trong một năm hoặc một chu kỳ kinh
doanh.
- TSCĐ hữu hình: Là những tài sản cố định có hình thái vật chất
cụ thể do doanh nghiệp nắm giữ để sử dụng cho hoạt động sản xuất,
kinh doanh như: máy móc, nhà cửa, thiết bị công tác, phương tiện vận
19