Nâng cao y đức người bác sĩ ở phân đội quân y trong quân đội nhân dân việt nam hiện nay

  • 186 trang
  • file .pdf
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN THANH TỊNH
NÂNG CAO Y ĐỨC NGƢỜI BÁC SĨ
Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y TRONG QUÂN ĐỘI
NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2015
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN THANH TỊNH
NÂNG CAO Y ĐỨC NGƢỜI BÁC SĨ
Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y TRONG QUÂN ĐỘI
NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
u nn n : Chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử
s : 62 22 03 02
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
n n o : PGS. TS. TRẦN SỸ PHÁN
HÀ NỘI - 2015
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu
của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là
trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy
đủ theo quy định.
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
NCS Nguyễn Thanh Tịnh
MỤC LỤC Trang
MỞ ĐẦU 1
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN
5
ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1. Những công trình khoa học bàn về y đức và y đức người thầy
5
thuốc quân đội
1.2. Những công trình khoa học bàn về thực trạng và giải pháp cơ
bản nâng cao y đức người thầy thuốc quân đội nói chung, bác 14
sĩ ở phân đội quân y nói riêng
Chƣơng 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NÂNG CAO Y
ĐỨC NGƢỜI BÁC SĨ Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y TRONG QUÂN 24
ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
2.1. Nâng cao y đức và vai trò của nó đối với người bác sĩ ở phân
24
đội quân y trong Quân đội nhân dân Việt Nam
2.2. Đặc điểm người bác sĩ ở phân đội quân y trong Quân đội nhân
dân Việt Nam hiện nay và những yêu cầu cơ bản của việc 47
nâng cao y đức cho họ
Chƣơng 3: NÂNG CAO Y ĐỨC NGƢỜI BÁC SĨ Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y
TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY - 66
NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ THỰC TRẠNG
3.1. Những yếu tố tác động đến việc nâng cao y đức người bác sĩ ở
66
phân đội quân y trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
3.2. Thực trạng của việc nâng cao y đức người bác sĩ ở phân đội
78
quân y trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Chƣơng 4: MỘT SỐ NHÓM GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM ĐẢM BẢO
CHẤT LƢỢNG, HIỆU QUẢ CỦA VIỆC NÂNG CAO Y ĐỨC
106
NGƢỜI BÁC SĨ Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y TRONG QUÂN ĐỘI
NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
4.1. Nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục và tự giáo dục y đức
106
của người bác sĩ ở phân đội quân y
4.2. Xây dựng môi trường y đức trong sạch, lành mạnh và đấu tranh
122
chống mọi biểu hiện tiêu cực về y đức ở các phân đội quân y
4.3. Làm tốt công tác cán bộ và đảm bảo điều kiện vật chất cần
137
thiết cho việc nâng cao y đức người bác sĩ ở phân đội quân y
KẾT LUẬN 149
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ
151
CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152
PHỤ LỤC 161
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Bác sĩ quân y : BSQY
Cán bộ quân y : CBQY
Chủ nghĩa xã hội : CNXH
Chính trị quốc gia : CTQG
Đạo đức cách mạng : ĐĐCM
Nhà xuất bản : Nxb
Phân đội quân y : PĐQY
Quân đội nhân dân : QĐND
Sĩ quan quân y : SQQY
Trang : Tr.
Xã hội chủ nghĩa : XHCN
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Sự nghiệp xây dựng QĐND (quân đội nhân dân) cách mạng, chính quy,
tinh nhuệ, từng bước hiện đại đang đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi phải
xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội nói chung và đội ngũ bác sĩ ở PĐQY (phân
đội quân y) nói riêng không chỉ đủ về số lượng mà phải có đủ phẩm chất,
năng lực chuyên môn cần thiết. Để đạt được mục tiêu trên, vấn đề nâng cao y
đức cho đội ngũ bác sĩ ở PĐQY luôn đóng vai trò quan trọng. Bởi lẽ, có nâng
cao y đức mới tạo cơ sở, nền tảng để tiếp tục bồi dưỡng và củng cố những tri
thức y đức, bản lĩnh và lý tưởng nghề nghiệp cho họ. Trên cơ sở đó, góp phần
hình thành ở họ các quan hệ y đức và hành vi y đức đúng đắn, tạo nền tảng
vững chắc cho sự phát triển toàn diện người CBQY (cán bộ quân y).
Bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam có môi trường làm việc rất đặc
thù - môi trường hoạt động quân sự và trực tiếp ở tuyến cơ sở trong quân đội.
Họ có vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cho cán bộ, chiến sĩ và
nhân dân trên địa bàn đơn vị đóng quân. Hơn nữa, trong chiến tranh họ là
những bác sĩ - chiến sĩ, vừa cứu chữa thương bệnh binh, bảo đảm quân y cho
đơn vị; vừa trực tiếp tham gia chiến đấu. Song, để thực hiện tốt trọng trách
của mình, trong hoạt động thực tiễn họ phải đối mặt với nhiều khó khăn thử
thách như tính chất nghề nghiệp phức tạp; dịch bệnh và ô nhiễm môi trường
có nhiều diễn biến bất thường; nhiệm vụ bảo đảm quân y để đáp ứng yêu cầu
của chiến tranh hiện đại ngày càng đòi hỏi cao hơn; điều kiện sinh hoạt còn
nhiều thiếu thốn, v.v.. Các vấn đề đó là những thách thức lớn đặt ra trong việc
giải quyết mâu thuẫn giữa cống hiến và hưởng thụ; giữa lý tưởng nghề nghiệp
và hiện thực cuộc sống đang diễn ra ở họ. Do vậy, để giải quyết đúng đắn
những mâu thuẫn trên thì việc nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY hiện nay
là vấn đề mang tính cấp bách.
2
Y đức không tự nhiên có được, nó phải trải qua quá trình giáo dục, rèn
luyện bền bỉ mà thành. Do nhận thức được điều này nên trong thời gian qua,
các cấp ủy Đảng, hệ thống chỉ huy và bản thân mỗi bác sĩ ở PĐQY đã có
nhiều cố gắng trong việc chăm lo bồi dưỡng, nâng cao y đức để góp phần phát
triển toàn diện phẩm chất và năng lực của họ. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đã
đạt được, việc nâng cao y đức của người bác sĩ ở PĐQY còn bộc lộ những
hạn chế, bất cập như việc kết hợp giữa nội dung, hình thức và phương pháp
nâng cao y đức còn thiếu nhịp nhàng, đôi khi chưa thực sự phù hợp; xây dựng
các chuẩn mực y đức cho người bác sĩ ở PĐQY còn chậm hoặc không hoàn
chỉnh; lãnh đạo, chỉ huy ở một số đơn vị cơ sở chưa quan tâm đúng mức đến
công tác CBQY, cũng như việc bảo đảm điều kiện vật chất, tinh thần thiết yếu
cho họ, v.v.. Thêm vào đó, cùng với sự tác động tiêu cực của mặt trái kinh tế
thị trường và hội nhập quốc tế đã làm cho một số bác sĩ ở PĐQY có biểu hiện
của lối sống cơ hội, thực dụng; thiếu ý thức trách nhiệm với người bệnh, với
đơn vị; vi phạm những quy định về y đức; không yên tâm công tác, nặng về
toan tính cá nhân dẫn đến thoái thác nhiệm vụ, v.v.. Những biểu hiện tiêu cực
trên, nếu chậm được khắc phục sẽ không chỉ làm xói mòn truyền thống tốt
đẹp của quân đội, của ngành Quân y, làm phai mờ hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ”
trong nhân dân, gây bức xúc trong dư luận xã hội, mà còn trực tiếp cản trở
đến sự phát triển nhân cách, nâng cao y đức ở họ.
Tình hình trên đây đặt ra sự cần thiết phải nghiên cứu vấn đề “Nâng cao
y đức người bác sĩ ở phân đội quân y trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện
nay” một cách toàn diện cả về lý luận và thực tiễn.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
ụ đí n n ứu: Trên cơ sở phân tích một số vấn đề lý luận chung về
nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam hiện nay cũng như
thực trạng của việc nâng cao đó, chúng tôi đề xuất một số nhóm giải pháp cơ bản
đảm bảo chất lượng, hiệu quả của việc nâng cao y đức cho đội ngũ cán bộ này.
3
ệm vụ n n ứu: Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải
quyết các nhiệm vụ cơ bản sau:
- Làm rõ một số vấn đề lý luận chung về nâng cao y đức và vai trò của
nó đối với người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam hiện nay.
- Phân tích những yếu tố tác động đến việc nâng cao y đức và thực trạng
nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam hiện nay.
- Đề xuất một số nhóm giải pháp cơ bản nhằm đảm bảo chất lượng, hiệu
quả của việc nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam
hiện nay.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Đ t ợn n n ứu: Nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong
QĐND Việt Nam hiện nay.
P ạm v n n ứu: Hoạt động nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY
trong quân đội ta được xem xét từ năm 2007 trở lại đây. Đó là những bác sĩ
đang công tác ở các đại đội quân y, tiểu đoàn quân y và tương đương trong
toàn quân. Đề tài không nghiên cứu đối tượng là bác sĩ đang công tác tại
tuyến bệnh viện trong quân đội.
4. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án
ơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở quan điểm của chủ
nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng về
ĐĐCM, đạo đức người thầy thuốc cách mạng và vận dụng vào nghiên cứu
hoạt động nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong quân đội ta hiện nay.
ơ sở t ự t ễn: Tình hình y đức và nâng cao y đức của người bác sĩ ở
PĐQY trong quân đội ta hiện nay, thông qua số liệu thực tế ở các đơn vị; số
liệu điều tra xã hội học của tác giả; cùng với các chỉ thị, nghị quyết, chương
trình hành động, báo cáo tổng kết của Cục Quân y về xây dựng đội ngũ
CBQY nói chung và đội ngũ bác sĩ ở PĐQY nói riêng.
4
P ơn p áp n n ứu: Tác giả luận án sử dụng phương pháp luận
của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp giữa
phân tích và tổng hợp; lịch sử và lôgíc; đi từ trừu tượng đến cụ thể; hồi cứu;
chuyên gia cùng với phân tích kết quả khảo sát thực tế tại một số đơn vị quân
y trong quân đội ta hiện nay để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu.
5. Những đóng góp mới của luận án
- Góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận chung về nâng cao y đức người
bác sĩ ở PĐQY, đồng thời xác định những yêu cầu cơ bản của việc nâng cao y
đức người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam hiện nay.
- Trên cơ sở phân tích những yếu tố tác động và thực trạng của việc nâng
cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong QĐND Việt Nam hiện nay, tác giả luận
án đề xuất một số nhóm giải pháp cơ bản nhằm đảm bảo chất lượng, hiệu quả
của việc nâng cao y đức cho đội ngũ cán bộ này.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Ýn ĩ lý luận: Góp phần làm rõ hơn những vấn đề lý luận chung về
nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY trong quân đội ta hiện nay.
Ýn ĩ t ự t ễn: Kết quả nghiên cứu của luận án có thể giúp các cấp
uỷ Đảng trong quân đội vận dụng vào quá trình nhận thức và hoạt động giáo
dục, rèn luyện nhằm nâng cao y đức người bác sĩ ở PĐQY. Đồng thời, nó còn
là nguồn tài liệu tham khảo cho công tác giáo dục, đào tạo ở các học viện, nhà
trường quân y trong quân đội ta hiện nay.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
nội dung của luận án gồm 4 chương, 09 tiết.
5
Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC BÀN VỀ Y ĐỨC VÀ Y ĐỨC
NGƢỜI THẦY THUỐC QUÂN ĐỘI
1.1.1. Những công trình khoa học tiêu biểu bàn về y đức
Vấn đề y đức và nâng cao y đức cho người thầy thuốc là vấn đề phức
tạp. Đến nay đã có nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước bàn về vấn
đề này. Theo phạm vi nghiên cứu đã xác định, tác giả luận án chỉ tổng quan
một số công trình được coi là tiêu biểu và liên quan trực tiếp đến đề tài.
Ở nước ngoài, một số công trình khoa học đã nghiên cứu vấn đề này
dưới các góc độ tiếp cận khác nhau. Cụ thể là:
Các công trình nghiên cứu về những nguyên tắc của đạo đức y khoa:
Cuốn sách “A case - book of medical ethics” của các tác giả Torrence F.
Ackerman, Cason Strong [112]. Cuốn sách đã chỉ ra những nguyên tắc đạo
đức trong thực hành y học và “cung cấp một cái nhìn thực tế về những vấn đề
trọng tâm liên quan đến đạo đức y học lâm sàng” [112, tr.11 (preface)]. Từ
việc phân tích nhiều trường hợp cụ thể trên lâm sàng, các tác giả đã tổng hợp,
đánh giá được những tình huống đạo đức điển hình thường gặp ở người bác sĩ
trong quá trình điều trị. Trên cơ sở đó, giúp bác sĩ đưa ra các quyết định đạo
đức đúng đắn để điều trị một trường hợp lâm sàng cụ thể trong tương lai.
Các cuốn sách: “Principles of health care ethics” của Raanan Gillon
[110]; và “Ethics, principles of clinical medicine” của John Rees P., Gwyn
Wiliams D. [108] đã khẳng định: Nghề Y từ lâu đã chấp thuận một số những
tuyên bố về đạo đức được hình thành và phát triển chủ yếu vì lợi ích của
người bệnh. Là thành viên của nghề này, người thầy thuốc phải nhận thức
được trách nhiệm trước tiên và trên hết của mình đối với bệnh nhân, xã hội,
6
đồng nghiệp và chính bản thân mình. Các nguyên lý đạo đức y khoa không
phải những điều luật, mà là các tiêu chuẩn về đạo đức định hướng hành vi,
phong cách ứng xử và chuẩn mực đạo đức của người thầy thuốc chân chính.
Các công trình nghiên cứu về vấn đề giao tiếp giữa bác sĩ với người bệnh:
Điển hình như những cuốn: “Doctor - patient communication”, Clinical
Method của Elan Preston M [107]; hay “The doctor - patient relationship”
Clinical Method của Pauline A. Mc Avoy [109]. Các công trình này đã chỉ ra
tầm quan trọng trong giao tiếp giữa bác sĩ với người bệnh và khẳng định:
“Hiệu quả giao tiếp này là chức năng trung tâm của y học lâm sàng” [107,
tr.5]. Hầu hết các thông tin chẩn đoán cần thiết đều phát sinh trong quá trình
giao tiếp giữa bác sĩ và người bệnh. Các công trình khoa học trên cũng chỉ ra
nền tảng của quan hệ bác sĩ và người bệnh dựa trên nghĩa vụ của người bác sĩ
chịu sự ủy thác luân lý của người bệnh. Nghĩa vụ này được xây dựng trên nền
tảng các đức hạnh cơ bản: tính quên mình, sự hy sinh, lòng vị tha và tính
chính trực. Khi có xung đột giữa các nguyên tắc đạo đức, người bác sĩ cần
vận dụng phân tích y đức bằng các phương pháp luận là tính rõ ràng; nhất
quán; liên kết; áp dụng và đầy đủ.
Trong sách chuyên khảo “The ethics of medical research on humans”
của tác giả Claire Foster [106] đã trình bày những khía cạnh đạo đức trong
nghiên cứu y học. Tác giả đã chỉ ra rằng, khoa học sức khoẻ ngày càng phát
triển và một trong những nguyên nhân của sự phát triển đó phải kể đến vai trò
của các nghiên cứu. Mục đích của các nghiên cứu sức khoẻ có sự tham gia
của đối tượng nghiên cứu là con người, nhằm cải thiện sức khoẻ cho chính
con người. Để đạt được mục đích đó đòi hỏi kết quả của các nghiên cứu phải
chính xác. Vì vậy, lý tưởng nhất là các nghiên cứu phải được tiến hành trên
chính con người, trên một nhóm người, có như thế mới xác định đúng giá trị
và hiệu quả của thử nghiệm trước khi đưa ra áp dụng rộng rãi. Nhưng vì còn
là nghiên cứu, nên đôi khi có những hậu quả, nguy cơ cho sức khoẻ của đối
7
tượng mà người nghiên cứu chưa lường hết được. Bất cứ đề tài nghiên cứu
khoa học nào cũng phải tôn trọng các nguyên tắc: tính khoa học, tính pháp lý,
tính thực tiễn, v.v.. và bảo đảm các quy định về mặt đạo đức là điều tối cần
thiết cho mọi nghiên cứu khoa học trên con người. Sự thể hiện của đạo đức
trong nghiên cứu y học không chỉ là tính nhân đạo, mà biểu hiện cả tính khoa
học, tính pháp lý và giá trị thực tiễn của nghiên cứu.
Ở Việt Nam, từ trước đến nay vấn đề y đức thực sự đã thu hút được sự
quan tâm của nhiều học giả, họ đã nghiên cứu vấn đề này dưới nhiều khía
cạnh khác nhau như:
Trong cuốn chuyên khảo “Phát triển sự nghiệp y tế ở nước ta trong giai
đoạn hiện nay” của tác giả Đỗ Nguyên Phương [79] đã phân tích khái quát
những vấn đề chung về y đức, y đạo. Tác giả nhấn mạnh: “Ở phương Đông
hay phương Tây thì y đức đều có những điểm chung, đó là tinh thần thái độ
phục vụ, hành vi đối xử, bổn phận của người thầy thuốc đối với bệnh nhân và
những quy tắc xử sự đối với thầy, cũng như đối với người ngoài nghề” [79,
tr.251]. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra những yêu cầu cấp bách phải nâng cao
y đức của người thầy thuốc trong giai đoạn hiện nay.
Trong cuốn “Một số vấn đề xây dựng ngành Y tế phát triển ở Việt Nam”
[81] cũng của tác giả Đỗ Nguyên Phương đã dành một phần nội dung để làm
rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về y tế và đạo đức của người thầy thuốc Việt Nam.
Tại đây còn giới thiệu về thân thế, sự nghiệp của các Giáo sư như: Tôn Thất
Tùng, Đặng Văn Ngữ, Hồ Đắc Di, Hoàng Đình Cầu, v.v.. Họ là những “người
thầy thuốc làm rạng rỡ cho nền y học Việt Nam” [81, tr.173]. Để xây dựng
ngành Y tế phát triển ở Việt Nam hiện nay, theo tác giả phải thực hiện nhiều
giải pháp đồng bộ. Song, trước mắt toàn ngành cần mở rộng những đợt sinh
hoạt chính trị rộng rãi để quán triệt và tổ chức thực hiện tốt 12 điều quy định
về y đức, đây là yếu tố nền tảng thúc đẩy nền y tế XHCN ngày càng phát
triển, góp phần to lớn vào việc xây dựng nguồn lực con người cho đất nước.
8
Tác phẩm “Nguồn gốc của y đức, sự đóng góp của nền y học và văn
hóa Việt Nam” của tác giả Ngô Gia Hy [40]. Trên cơ sở tổng kết lịch sử
hình thành y đức trên thế giới, tác giả khẳng định: Dù thời xưa hay thời
nay, ở phương Đông hay phương Tây, qua các lời thề và di huấn, y đức
cũng có những tính chất chung, nên các thầy thuốc ở bất cứ đâu đều có bổn
phận như nhau, đó là: bổn phận với đồng nghiệp, với khoa học, với bệnh
nhân, với bậc thầy, với học trò, với tập thể và với xã hội. Đây là những
nghĩa vụ, chuẩn mực y đức cơ bản mà người thầy thuốc cần phải có trong
quá trình hoạt động chuyên môn.
Cuốn sách “Y đức và đức sinh học, nguồn gốc và phát triển” của tác giả
Ngô Gia Hy [41] đã mô tả một cách khá đầy đủ vấn đề y đức trong điều kiện
kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, đồng thời cũng chỉ ra những nội dung
mới của y đức nảy sinh khi y học có bước phát triển mới. Tại đây, tác giả còn
đưa ra những suy nghĩ về bảo hiểm y tế với tư cách là đòn bẩy dự phòng và
xóa bỏ tiêu cực trong khám, chữa bệnh, đồng thời chỉ ra nhiều khó khăn về
mặt tâm lý - xã hội của người thầy thuốc khi thực hiện y đức thời hiện đại.
Cuốn sách “Quản lý bệnh viện” [93] do tác giả Lê Ngọc Trọng làm
chủ biên đã dành riêng một chuyên mục để viết về y đức. Theo tác giả,
“Người hành nghề y đòi hỏi phải có những phẩm chất đặc biệt, được thể
hiện ở tinh thần trách nhiệm cao, tận tụy phục vụ, hết lòng thương yêu
chăm sóc người bệnh” [93, tr.59]. Tác giả đã phân tích những thách thức
mới mà y đức nước ta đang phải đương đầu. Ông cho rằng, “Thách thức
lớn nhất, nóng bỏng nhất là đòi hỏi nâng cao y đức trước nền kinh tế vận
hành theo cơ chế thị trường. Hiện tượng phí ngầm xuất hiện là một tồn tại
nhức nhối và đang làm xói mòn lương tâm, đạo đức không ít người hành
nghề y” [93, tr.65]. Tác giả nhấn mạnh: “Nâng cao y đức là bổn phận của
mỗi người hành nghề y, là trách nhiệm của tập thể, là sự quan tâm của
toàn xã hội” [93, tr.66].
9
Cuốn sách “Một số sự kiện hàng ngày ở bệnh viện” của tác giả Nguyễn
Văn Lê [44] giới thiệu một số sự kiện về văn hóa trong giao tiếp, ứng xử giữa
người với người trong bệnh viện. Đồng thời, tác giả nhấn mạnh đến các mối
quan hệ cơ bản như giao tiếp ứng xử giữa thầy thuốc với bệnh nhân; giữa thầy
thuốc với thân nhân người bệnh; giữa thầy thuốc với thầy thuốc; giữa thầy
thuốc với sinh viên, v.v.. Những quan hệ đó được biểu hiện qua các sự kiện
có thật và hết sức sinh động ở các bệnh viện trong thành phố Hồ Chí Minh.
Với nội dung thiết thực như vậy, cuốn sách trên đã trở thành tài liệu tham
khảo quý góp phần “phục vụ việc giáo dục y đức cho các thầy thuốc trẻ và
phục vụ đông đảo bạn đọc” [44, tr.5].
Chuyên luận “Đại danh y Lãn Ông và cơ sở tư tưởng của nghề làm
thuốc” của tác giả Trần Văn Thụy [87] trình bày một cách có hệ thống những
tư tưởng y đức của Hải Thượng Lãn Ông. Xuất phát từ quan niệm nghề y là
nhân thuật, gồm hai yếu tố khoa học và lòng vị tha gắn bó mật thiết với nhau,
ông cho rằng người làm nghề y phải có kiến thức đầy đủ và đức hạnh trọn
vẹn. Cuốn sách cũng trình bày hệ thống y đức theo tư tưởng của ông gồm 8
tội cần tránh và 9 điều Y huấn cách ngôn để răn dạy học trò của mình trong
quá trình hành nghề.
Khi bàn đến những vấn đề lý luận về y đức, bên cạnh những cuốn sách
nêu trên, còn một số bài báo khoa học đề cập về vấn đề này như: “Nâng cao
đạo đức nghề nghiệp của người thầy thuốc” của tác giả Đỗ Nguyên Phương
[80]; “Quán triệt quan điểm về y đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong ngành
Y tế Việt Nam hiện nay” của Phan Việt Dũng, Trần Văn Thụy [22]; “Thực
hiện lời dạy của Bác Hồ: Lương y như từ mẫu” của Nguyễn Thị Hòa Bình
[3]; “Kế thừa và phát huy y đức, y thuật của đại danh y Hải Thượng Lãn Ông
Lê Hữu Trác” của Cao Văn Cường [20]; “Một số vấn đề đạo đức nảy sinh do
việc ứng dụng các thành tựu của y sinh học và công nghệ sinh học” của Trần
Đức Long [45]; “Suy nghĩ về vinh dự và trách nhiệm của nghề nghiệp y tế”
10
của Phạm Mạnh Hùng [39]; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về chăm sóc và bảo vệ
sức khỏe nhân dân” của Bùi Đình Phong [75]; “Vấn đề định hướng giá trị
đạo đức trong nghiên cứu và ứng dụng y - sinh học hiện đại” của Nguyễn
Văn Việt [100]; “Nâng cao y đức, học tập và làm theo tư tưởng đạo đức Hồ
Chí Minh” của Lâm Văn Đồng [27]; “Quan điểm Hồ Chí Minh về y đức và ý
nghĩa đối với ngành Y hiện nay” của Lê Thị Lý [49], v.v..
Trong các công trình khoa học nêu trên, một số tác giả đã đi sâu nghiên
cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về y đức, khẳng định: Tư tưởng Hồ Chí Minh về y
đức là nền tảng đạo lý của mọi thầy thuốc cách mạng, là cốt lõi tư tưởng của
mọi hoạt động xây dựng và phát triển ngành Y tế Việt Nam hiện nay. Đồng
thời, theo các tác giả, để nâng cao y đức cho cán bộ y tế ở nước ta hiện nay,
người thầy thuốc phải chủ động rèn luyện, nâng cao tinh thần, trách nhiệm với
người bệnh, với nghề nghiệp, tu dưỡng y đức theo tư tưởng Hồ Chí Minh, góp
phần bảo đảm tốt nhất chất lượng khám, chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ nhân
dân để xứng đáng với lòng tin cậy của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Bên
cạnh đó, một số công trình nghiên cứu về khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu
y - sinh học và thực hành tốt thử nghiệm lâm sàng của cán bộ khoa học ở một
số trường, bệnh viện thuộc ngành Y tế. Các tác giả đã đi sâu phân tích các
nguyên tắc đạo đức cơ bản như tôn trọng quyền cá nhân; từ tâm và nguyên tắc
công bằng. Cũng theo các tác giả, những hành vi của nhà nghiên cứu dù vô
tình hay hữu ý làm tổn hại đến người khác, đến xã hội và chính bản thân mình
cũng là phi đạo đức. Vì vậy, việc nghiên cứu những nguyên tắc đạo đức cơ
bản và quán triệt những nguyên tắc đó trong nghiên cứu y sinh học phải luôn
được đặt ra và có vị trí quan trọng đối với nhà nghiên cứu. Một số công trình
đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về y đức trên cả bình diện lý luận và thực
tiễn, đồng thời chỉ ra tính cấp thiết đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục
y đức cho đội ngũ thầy thuốc nói chung; trong đó, đặc biệt phải nâng cao hiệu
quả giáo dục y đức cho sinh viên ngành Y khi đang ngồi trên ghế nhà trường.
11
1.1.2. Những công trình khoa học tiêu biểu bàn về y đức của ngƣời
thầy thuốc quân đội
Một số nhà khoa học ở nước ngoài và trong nước đã có những công trình
khoa học chuyên biệt bàn về y đức của người thầy thuốc quân đội như:
Trong cuốn “Military medical ethics” của tác giả Thomas E. Beam,
MD [111] cho thấy, các chuyên gia y tế quân sự cũng như các chuyên gia
y tế khác đều phải có trách nhiệm đạo đức đối với bệnh nhân của mình.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các chuyên gia y tế quân đội có thể
phải đối mặt với những căng thẳng giữa trách nhiệm đạo đức duy nhất cho
bệnh nhân và trách nhiệm cá nhân trong quá trình hoạt động quân sự. Kết
quả nghiên cứu này tóm tắt một số vấn đề cơ bản về y đức quân sự như
lòng trung thực đối với nghề nghiệp; việc tôn trọng quyền con người; việc
tuân thủ các quy định nghiêm ngặt của hoạt động quân sự; việc xử lý
những trường hợp cụ thể với quân nhân như thương vong, tổn thương về
tinh thần, v.v.. Đồng thời, cuốn sách cũng đề cập sự cần thiết phải cải tiến
trong việc đào tạo và đào tạo lại y đức cho học viên quân y và đội ngũ
nhân viên quân y.
Chủ tịch Hồ Chí Minh với tấm lòng cao cả, thấu hiểu những mất mát
khi hy sinh một phần thân thể của thương bệnh binh và nỗi gian khổ của bộ
đội nơi chiến trận, trong những tác phẩm: “Thư gửi Hội nghị Quân y” [59];
“Thư khen cán bộ và nhân viên quân y” [64], v.v.. Bác đã phân tích rất sâu
sắc về y đức của người thầy thuốc quân y cách mạng. Theo Người, y đức
của thầy thuốc quân y được thể hiện thông qua tinh thần, thái độ, trách
nhiệm, hết lòng thương yêu chăm sóc thương bệnh binh; luôn nêu cao tinh
thần đoàn kết, hợp tác với đồng đội; không ngừng học tập nâng cao trình độ
để hoạt động chuyên môn ngày càng đạt hiệu quả cao hơn. Những tư liệu
này là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả luận án vận dụng trong quá trình
triển khai đề tài nghiên cứu của mình.
12
Chuyên khảo “Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác chăm sóc sức khỏe bộ
đội và nhân dân” do Vũ Văn Lương làm chủ biên [48] đã trình bày một cách có
hệ thống các quan điểm của Hồ Chí Minh về sức khỏe và vai trò của sức khỏe;
mối quan hệ giữa sức khỏe cá nhân và sức khỏe cộng đồng. Đồng thời, các tác
giả cũng chỉ rõ vị trí, nội dung yêu cầu của công tác chăm sóc sức khỏe bộ đội và
nhân dân. Trên cơ sở đó, cuốn sách đã khẳng định tính tất yếu khách quan trong
việc quán triệt, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác chăm sóc sức khỏe
bộ đội và nhân dân đối với người cán bộ và nhân viên quân y hiện nay. Tác giả
nhấn mạnh: “Thời kỳ mới với những yêu cầu mới đòi hỏi người cán bộ quân y
phải quán triệt sâu sắc và vận dụng sáng tạo tưởng Hồ Chí Minh về công tác
chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân” [48, tr.45]. Tác phẩm trên cũng chỉ ra
một số vấn đề cơ bản về giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện phẩm chất, năng lực cho
đội ngũ cán bộ, nhân viên quân y hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
Đề tài khoa học “Nghiên cứu ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh
về chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân đối với cán bộ quân y hiện nay” do
Vũ Văn Lương làm chủ nhiệm [47] đã khảo cứu nguồn gốc hình thành tư tưởng
Hồ Chí Minh về sức khỏe và chăm sóc sức khỏe, chỉ ra những nội dung cơ bản
và ý nghĩa thực tiễn của các tư tưởng đó đối với việc thực hiện nhiệm vụ, chức
trách của người CBQY ở nước ta hiện nay. Theo các tác giả, tư tưởng Hồ Chí
Minh về chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân bao gồm một hệ thống quan
điểm về sức khỏe và vai trò của sức khỏe; về vị trí và nội dung yêu cầu của công
tác chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân; những yêu cầu về phẩm chất y đức
và năng lực chuyên môn của người CBQY, v.v.. “Tư tưởng Hồ Chí Minh về
chăm sóc sức khỏe có giá trị sâu sắc đối với người cán bộ quân y hiện nay, cả
trong nhận thức và hành động, cả trong học tập và tu dưỡng rèn luyện để nâng
cao y đức và năng lực chuyên môn” [47, tr.62], nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ
chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân trong thời kỳ mới. Vì vậy, mỗi CBQY
cần nghiên cứu, quán triệt sâu sắc ý nghĩa thực tiễn những tư tưởng trên của
13
Người. Từ đó, luôn tự giác, thực hiện thường xuyên và sáng tạo trong sự nghiệp
chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân hiện nay.
Khi bàn về vấn đề y đức của người thầy thuốc quân đội, ngoài các công
trình nêu trên còn một số bài báo khoa học viết về vấn đề này dưới các góc độ
tiếp cận khác nhau như: “Nâng cao y đức của người thầy thuốc quân đội hiện
nay” của tác giả Vũ Hoài Nam [71]. Ở bài viết này, trên cơ sở làm rõ các khái
niệm về đạo đức, y đức, y đạo và khẳng định vai trò của y đức đối với việc
hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn của người thầy thuốc, tác giả nhấn mạnh:
“Ngành Y là một ngành có liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng của
con người. Đó là vốn quý nhất, nên đòi hỏi người làm việc trong ngành Y
càng phải có những phẩm chất đạo đức đặc biệt” [71, tr.31]. Theo tác giả, để
nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh đòi hỏi người thầy thuốc quân đội phải
có các phẩm chất y đức cơ bản, đó là lòng nhân ái, yêu thương người bệnh
như anh em ruột thịt; luôn hành động vì lợi ích của người bệnh; giữ vững bản
lĩnh nghề nghiệp trong mọi hoàn cảnh, v.v.. Một bài báo khác cũng của tác
giả Vũ Hoài Nam “Xây dựng và phát triển y đức người thầy thuốc quân đội
trong giai đoạn hiện nay” [72] đã đi sâu phân tích nét đặc thù trong hoạt động
nghề nghiệp của người thầy thuốc quân đội ta. Đồng thời, khái quát những thành
tựu mà đội ngũ này đã dành được trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc
trước kia, cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Theo
tác giả, để hoàn thành nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới đòi hỏi mỗi
người thầy thuốc quân đội phải tích cực học tập, tu dưỡng nâng cao trình độ
chuyên môn và y đức. Tác giả cho rằng:
Y đức không nằm trong nghĩa vụ pháp lý, song người thầy thuốc quân
đội phải luôn lấy đó làm kim chỉ nam cho việc hành nghề. Mỗi thầy
thuốc quân đội phải coi y đức như một luật luân lý để điều chỉnh hành
vi của mình, liên quan đến những điều được xem là tốt và đúng, so với
những gì được xem là xấu và sai [72, tr.37].
14
Tiếp cận ở góc độ khác, tác giả Vũ Hoài Nam có bài viết “Xây dựng y đức
cách mạng của người thầy thuốc quân đội trong tình hình hiện nay” [70]. Ở đây,
tác giả đã đưa ra quan niệm:
Y đức cách mạng là hệ thống các giá trị được thể hiện dưới dạng
các yêu cầu, quy tắc, chuẩn mực y đức khi được thấm sâu vào
người thầy thuốc quân đội, trở thành động lực thôi thúc ngọn lửa
nhiệt tình cách mạng, lý tưởng, hoài bão, chí tiến thủ, tinh thần
phấn đấu hết mình cho hoạt động y nghiệp và định hướng một cách
vững chắc cho sự phát triển các giá trị nhân cách của người thầy
thuốc quân đội [70, tr.50].
Cũng theo tác giả, để xây dựng y đức cách mạng cho người thầy thuốc
quân đội trong giai đoạn hiện nay, đòi hỏi họ phải quán triệt và thực hiện tốt
các yêu cầu cơ bản, đó là: tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và
nhân dân; tự lực, tự cường khắc phục khó khăn, sẵn sàng nhận và hoàn thành
tốt mọi nhiệm vụ; đem hết khả năng chuyên môn để khám, điều trị cho người
bệnh, hết lòng vì sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe của bộ đội và nhân
dân; có lòng nhân ái, thái độ ân cần lịch sự khi tiếp xúc với người bệnh,
không nhũng nhiễu và gây phiền hà cho người bệnh, v.v.. Tác giả nhấn mạnh:
Để thực hiện tốt các yêu cầu trên, mỗi thầy thuốc quân đội phải thưỡng xuyên
tu dưỡng, rèn luyện y đức; tự xây dựng cho mình một kế hoạch học tập, rèn
luyện để không ngừng nâng cao y đức; dù ở cương vị công tác nào cũng là
người thầy thuốc vững về chính trị, giỏi về chuyên môn, trong sáng về y đức
và khỏe về thể lực, góp phần cùng toàn ngành hoàn thành nhiệm vụ cao cả mà
Đảng, Nhà nước, quân đội giao phó.
1.2. NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC BÀN VỀ THỰC TRẠNG VÀ GIẢI
PHÁP CƠ BẢN NÂNG CAO Y ĐỨC NGƢỜI THẦY THUỐC QUÂN ĐỘI NÓI
CHUNG, BÁC SĨ Ở PHÂN ĐỘI QUÂN Y NÓI RIÊNG
Trong số các công trình mà chúng tôi tiếp cận được, trước hết phải nói đến
cuốn “Nâng cao y đức cách mạng của cán bộ, nhân viên trong các viện quân y
15
hiện nay” do tác giả Nguyễn Quang Thẩm làm chủ biên [90]. Nội dung cuốn
sách đã trình bày tương đối có hệ thống một số vấn đề lý luận và thực tiễn về y
đức của cán bộ, nhân viên các viện quân y. Đồng thời, cũng đưa ra những bình
luận, đánh giá của chính đội ngũ thầy thuốc quân y về những hiện tượng tiêu cực
trong khám, chữa bệnh tại các cơ sở y tế trong quân đội hiện nay và dự báo
những xu hướng biến đổi y đức của người thầy thuốc quân đội trong thời gian
tới. Từ nghiên cứu thực trạng đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp chủ yếu
nhằm nâng cao y đức cho đội ngũ cán bộ này, đó là: “đẩy mạnh giáo dục toàn
diện kết hợp chặt chẽ với tự giáo dục của cán bộ, nhân viên các viện quân y; tăng
cường đấu tranh khắc phục những hiện tượng tiêu cực; xây dựng môi trường xã
hội thuận lợi cho việc nâng cao y đức” [90, tr.85].
Cuốn sách “Giao tiếp của bác sĩ quân y với người bệnh” [31] của tác
giả Nguyễn Thị Thanh Hà đã nhấn mạnh: Một nền y học hiện đại, với mục
tiêu bảo vệ và chăm sóc toàn diện cả sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm lý
của con người, đòi hỏi các BSQY phải ngày càng được hoàn thiện cả về
phẩm chất và năng lực. “Người bác sĩ quân y không những phải có trình độ
cao về chuyên môn y học mà còn phải có y đức trong sáng. Một trong những
vấn đề liên quan mật thiết đến y đức là thái độ ứng xử và năng lực giao tiếp
của họ với người bệnh” [31, tr.4]. Theo tác giả, sự giao tiếp hợp lý, đúng
hướng với người bệnh không những là điều kiện, phương tiện cần thiết giúp
cho người BSQY chẩn đoán chính xác bệnh tật mà còn là một trong những
liệu pháp tâm lý mang lại nhiều hiệu quả to lớn trong điều trị. Tác giả đánh
giá: Hiện nay, còn nhiều BSQY chưa được trang bị đầy đủ cả về lý luận và
thực hành giao tiếp tích cực với người bệnh nên hiệu quả công tác của họ
không cao, thậm chí có người còn làm cho bệnh tật nặng thêm, hoặc gây ra
những phản tác dụng trong điều trị, ảnh hưởng đến tính mạng của người bệnh.
Từ đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp
tích cực của BSQY trong quá trình hoạt động chuyên môn, đó là: giáo dục ý