Luận văn van hoa lang co dong hoa hiep huyen cai be tinh tieng giang

  • 19 trang
  • file .pdf
ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
____________________________
ISO 9001:2008
LÊ THỊ HÀ
VĂN HÓA LÀNG CỔ ĐÔNG HÒA HIỆP
HUYỆN CÁI BÈ, TỈNH TIỀN GIANG
Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 60310640
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM THỊ THU YẾN
TRÀ VINH, NĂM 2015
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào khác
Trà Vinh, ngày 30 tháng 9 năm 2015
Học viên thực hiện
Lê Thị Hà
-i-
LỜI CẢM ƠN
Trước tiên cho tôi xin gửi lời cám ơn chân thành đến Ban giám hiệu trường
Đại học Trà Vinh - Phòng khoa học Công nghệ và Đào tạo sau đại học - Khoa Ngôn
ngữ, Văn hóa, Nghệ thuật Khmer Nam Bộ - quý thầy cô đã giảng dạy trong chương
trình Cao học Văn hóa học, những người truyền đạt cho tôi những kiến thức hữu ích
về văn hóa, làm cơ sở cho tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi xin gửi lời tri ân đặc biệt đến cô giáo – PGS. TS Phạm Thị Thu Yến, người
đã hướng dẫn khoa học cho tôi. Trong suốt thời gian qua, mặc dầu quỹ thời gian của
cô rất hạn hẹp, song cô luôn quan tâm, theo dõi và góp ý kịp thời cho tôi. Những kiến
thức, kinh nghiệm quý báu của cô đã giúp rất nhiều cho tôi trong việc giải quyết các
vấn đề khoa học.
Tôi xin chân thành cám ơn đến Ban giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du
lịch, Ban quản lý di tích tỉnh Tiền Giang, những người đã cho phép và tạo điều kiện
thuận lợi cho tôi theo học chương trình này và trong quá trình thực hiện luận văn. Tôi
cũng xin cám ơn chính quyền địa phương và toàn thể bà con nhân dân làng cổ Đông
Hòa Hiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát, nghiên cứu những vấn đề liên quan,
góp phần giúp cho tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi xin chân thành cám ơn !
Trà vinh, ngày 30 tháng 9 năm 2015
Học viên
Lê Thị Hà
-ii-
TÓM TẮT LUẬN VĂN
 Tên luận văn: “Văn hóa làng cổ Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang”
 Khoảng thời gian khảo sát: Từ 2014 đến nay
 Địa điểm khảo sát: -Xã Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang.
-Xã Tân Hòa, huyện Long Hồ; Phường 3, 5 Vĩnh Long.
 Mô tả cuộc khảo sát tiêu biểu: Chúng tôi đã tiến hành 2 cuộc khảo sát định
lượng (phiếu khảo sát), định tính (phỏng vấn sâu) song song vào khoảng thời gian
tháng 4, 5, 6 năm 2015. Cuộc khảo sát định lượng được tiến hành với 150 phiếu khảo
sát, đối tượng chủ yếu là người dân Đông Hòa Hiệp. Cuộc khảo sát định tính kéo
trong 3 tháng với nhiều đối tượng khảo sát khác nhau như: người dân, chủ nhà cổ,
cán bộ quản lý văn hóa, đại diện chính quyền; 15 cuộc phỏng vấn sâu với nhiều thời
điểm khác nhau (do có nhiều vấn đề phát sinh cần làm rõ). Các kết quả số liệu khảo
sát được tính toán bằng phần mềm exel, SPSS…
 Mục đích của đề tài là bước đầu phác thảo bức tranh văn hóa của làng cổ Đông
Hòa Hiệp, phân tích thực trạng tồn tại của di sản, trên cơ sở đó đề ra những biện pháp
nhằm bảo vệ, phát huy những giá trị di sản văn hóa vốn có.
 Một số nội dung chính của luận văn.
-Luận văn sử dụng một số thuật ngữ khoa học quen thuộc của ngành văn hóa
học, nhân học, xã hội học…như các khái niệm văn hóa của UNESCO, Trần Quốc
Vượng, Hồ Chí Minh; các khái niệm về làng, xã, ứng xử văn hóa. Cơ sở lý thuyết
của luận văn chủ yếu dựa trên 3 thuyết văn hóa là “Vùng văn hóa”, “Bản sắc vùng”,
“Địa –văn hóa”.
-Làng Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang là làng cổ hiếm hoi ở
vùng văn hóa Đồng bằng Nam bộ; với lịch sử trên 300 năm tồn tại và phát triển, di
sản văn hóa của làng Đông Hòa Hiệp được thể hiện rõ nét trên cả 2 phương diện: văn
hóa vật thể và văn hóa phi vật thể.
+Văn hóa vật thể của làng Đông Hòa Hiệp được thể hiện qua các cơ sở tôn giáo,
tín ngưỡng (đình, chùa, miếu), các công trình dân dụng (nhà cổ) và hệ thống cảnh quan
-iii-
của làng. Hiện tại làng Đông Hòa Hiệp có 1 đình cổ, 2 ngôi chùa, 10 ngôi nhà cổ trên
100 năm, trong đó có 8 cơ sở văn hóa được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Điểm đặc biệt
trong hệ thống văn hóa vật thể tại đây là những công trình nhà cổ rất có giá trị về mặt
lịch sử và kiến trúc. 10 ngôi nhà cổ tại Đông Hòa Hiệp đều là những ngôi nhà rường
với kết cấu gỗ; trong nhà được bài trí nhiều đồ dùng xưa như: hương án, tủ thờ, tủ chè,
ván ngựa (tấm phản), bàn nghế, trường kỉ; hệ thống liễn đối, bao lam…Tất cả đều được
trang trí, chạm khắc tỉ mỉ, sắc sảo. Một số nhà cổ xây dựng có ảnh hưởng kiểu kiến
trúc biệt thự Pháp, tuy nhiên bên trong vẫn được bài trí theo phong cách truyền thống
phương Đông, giản đơn nhưng rất tinh tế…
+Văn hóa phi vật thể làng Đông Hòa Hiệp khá đa dạng và phong phú, đặc điểm
này được thể hiện qua hệ thống tín ngưỡng, lễ nghi, tôn giáo, lễ hội, các nghề truyền
thống, văn hóa dân gian. Người dân làng này vẫn giữ lối sống đơn giản, hòa nhã
thường xuyên quan tâm, tương trợ lẫn; các hệ thống giá trị truyền thống vẫn được
lưu và tiếp nhận những nét văn hóa tiến bộ mới..
-Văn hóa làng Đông Hòa Hiệp là nét “văn hóa làng cổ” hiếm hoi ở Nam Bộ, nó
tiêu biểu cho văn minh miệt vườn sông nước; với hệ thống cảnh quan, sinh thái đa
dạng, rộng mở; với lịch sử hình thành, tích tụ lâu đời – Đông Hòa Hiệp chứa đựng
nhiều giá trị văn hóa đặc trưng vùng Đồng bằng Nam Bộ. Chính vì vậy, cần xây dựng
hệ thống giải pháp, chính sách hỗ trợ, nhằm bảo tồn, phát huy những di sản văn hóa
mà làng Đông Hòa Hiệp đang lưu giữ.
-iv-
EXECUTIVE SUMMARY
* Research Title: "Ancient Culture of Dong Hoa Hiep Village, Cai Be
District, Tien Giang Province’’
* Survey Period: From January 2014 to present.
* Place of survey: - Dong Hoa Hiep Village, Cai Be District, Tien Giang Province.
- Long Ho District; Tan Hoa Village ,Vinh Long City; Ward 3;
Ward 5 Vinh Long.
* Describing typical survey: We have conducted two quantitative survey
(survey bill), qualitative (interview) parallel in the period of June 4, 5 and 6, 2015.
The survey was conducted with 150 votes, most in Dong Hoa Hiep. Qualitative
survey lasted for 3 months with many different respondents as: people, old house
owners, cultural managers, government representatives; 15 in-depth interviews with
many different times (due to the many problems that need to be clarified). The results
of the survey data are calculated by the Excel, SPSS ...
* The aim of the research is to preliminarily sketch ancient culture of Dong
Hoa Hiep village, analyzing existing situation of heritage, since then we will devise
protective measures to target and promote values inherent cultural heritage.
* Some of the main contents of the thesis.
- Thesis uses some familiar scientific terms of the culture : anthropology,
sociology ... as the cultural concept of UNESCO, Tran Quoc Vuong, Ho Chi Minh ;
the concept of the village, cultural behavior. The theoretical basis of the thesis is
mainly based on three cultural theories "cultural zone", "regional identity", "cultural
georaphy."
-Dong Hoa Hiep Village , Cai Be District, Tien Giang Province is a rare
ancient village in the southern plain culture; with a history of over 300 years of
existence and development, cultural heritage of Dong Hoa Hiep village is clearly
shown on the 2 aspects: tangible and intangible culture.
-v-
+ Material culture of Dong Hoa Hiep village is expressed through religious
institutions and beliefs (temples, pagodas and shrines) and civil engineering (ancient
houses) and the system of village landscape. Currently Dong Hoa Hiep village has 1
old temples, 2 ancient pagodas, 10 old houses over 100 years, there are 8
establishments listed cultural relics at provincial level. A special feature of the system
in this material culture is that the ancient buildings are very valuable in terms of
history and architecture. 10 ancient houses are at Dong Hoa Hiep made of beam
houses with wood structure; furnished house with many old appliances as: altar, tea
chests, couches (flat board), tables, chairs, sofa, distiches, outhouses …All are
decorated, elaborately carved, sharp. Some ancient buildings were influenced by
French villa architecture, but inside decorated in the style of traditional orient, simple
but very delicate ...
+ Intangible Culture in Dong Hoa Hiep village is quite diverse and rich, this
trait is expressed through belief systems, rituals, religions, festivals, traditional crafts,
folklore. The people of this region remain simple lifestyle, gentle , mutual care and
assistance; the traditional value system has been saved and received new progressive
culture ..
-Dong Hoa Hiep Village valve is turned sharp "old village culture" rare in the
South, it represents delta civilization ; the landscape system and ecological diversity,
openness; with development history, ancient accumulation - Dong Hoa Hiep contains
many cultural values which stands for typical Southern Plains. Therefore, it needs to
be built a system solution, supporting policies to preserve and promote the exiting
cultural heritage of Dong Hoa Hiep village.
-vi-
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT LUẬN VĂN .......................................................................................... iii
EXECUTIVE SUMMARY .......................................................................................v
PHẦN DẪN LUẬN ...................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................................3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................................6
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .......................................................................7
5. Phương pháp nghiên cứu .....................................................................................7
6. Đóng góp của luận văn ........................................................................................8
7. Bố cục của luận văn .............................................................................................8
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .. 10
1.1. Cơ sở lý luận ...................................................................................................10
1.1.1. Hệ thống khái niệm ..................................................................................10
1.1.1.1. Khái niệm “văn hóa”, “vùng văn hóa”, “không gian văn hóa”,“di sản
văn hóa”. .........................................................................................................10
1.1.1.2. Khái niệm “làng”, “xã” và mối “quan hệ làng –xã”. .........................14
1.1.2. Lý thuyết tiếp cận các vấn đề nghiên cứu. ...............................................16
1.2. Cơ sở thực tiễn: Tổng quan về tỉnh Tiền Giang, huyện Cái Bè và làng Đông
Hòa Hiệp ................................................................................................................22
1.2.1. Khái quát về Tỉnh Tiền Giang .................................................................22
1.2.2 Khái quát về huyện Cái Bè. .......................................................................23
1.2.3. Khái quát về làng Đông Hòa Hiệp. ..........................................................24
1.2.4. Lịch sử hình thành làng Đông Hòa Hiệp..................................................26
1.3.Tiểu kết Chương 1 ...........................................................................................29
-vii-
Chương 2: DI SẢN VĂN HÓA LÀNG ĐÔNG HÒA HIỆP, HUYỆN CÁI BÈ,
TỈNH TIỀN GIANG ...............................................................................................30
2.1.Di sản văn hóa vật thể ......................................................................................30
2.1.1. Nhà cổ.......................................................................................................30
2.1.1.1. Số lượng, thời gian xây dựng. ............................................................30
2.1.1.2. Về tổ chức không gian nhà cổ............................................................31
2.1.1.3. Đặc điểm kết cấu nhà cổ Đông Hòa Hiệp. .........................................34
2.1.1.4. Họa tiết, hoa văn trang trí. .................................................................36
2.1.1.5. Văn hóa dựng nhà của người Đông Hòa Hiệp ...................................38
2.1.1.6. Một số ngôi nhà cổ điển hình .............................................................40
2.1.2. Đình ..........................................................................................................46
2.1.2.1. Khái quát về đình ở Nam Bộ. ............................................................46
2.1.2.2. Đình ở làng Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang. ..........47
2.1.3. Chùa ..........................................................................................................54
2.1.3.1. Chùa Phước Ân ..................................................................................54
2.1.3.2. Chùa Thiên Hòa .................................................................................56
2.2. Di sản văn hóa phi vật thể...............................................................................58
2.2.1. Tín ngưỡng dân gian ................................................................................58
2.2.2. Lễ hội truyền thống. .................................................................................61
2.2.3. Nghề thủ công truyền thống. ....................................................................65
2.2.4.Văn hóa dân gian (thơ, ca, hò, vè, nghệ thuật trình diễn, diễn xướng…) .....68
2.3. Mối tương quan giữa làng cổ Đường Lâm (Hà Tây –Hà Nội) và Làng Đông
Hòa Hiệp (Cái Bè – Tiền Giang) ...........................................................................73
2.4. Tiểu kết Chương 2 ..........................................................................................77
Chương 3: LÝ GIẢI HỆ GIÁ TRỊ ĐẶC TRƯNG VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN,
PHÁT HUY VĂN HÓA LÀNG ĐÔNG HÒA HIỆP, HUYỆN CÁI BÈ, TỈNH
TIỀN GIANG ..........................................................................................................79
3.1. Lý giải hệ giá trị đặc trưng của làng Đông Hòa Hiệp từ góc nhìn địa – văn hóa .. 79
3.1.1.Văn hóa làng Đông Hòa Hiệp – nét đặc trưng của nền văn hóa miệt vườn ....79
-viii-
3.1.2. Sự phong phú, đa dạng của cảnh quan sinh thái làng Đông Hòa Hiệp ....81
3.1.3. Đông Hòa Hiệp có cộng đồng dân cư sinh sống lâu đời, phát triển liên tục
trong lịch sử ........................................................................................................83
3.1.4. Văn hóa ứng xử của con người làng Đông Hòa Hiệp ..............................85
3.2. Một số ý kiến kiến nghị ..................................................................................92
3.2.1. Kiến nghị về việc khoanh vùng, quy hoạch làng cổ Đông Hòa Hiệp ......92
3.2.2. Một số kiến nghị về công tác bảo tồn những giá trị đặc trưng. ................94
3.2.3. Kiến nghị về việc khai thác, phát huy giá trị di sản văn hóa....................98
3.3. Tiểu kết Chương 3 ........................................................................................102
PHẦN KẾT LUẬN ................................................................................................104
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................107
PHẦN PHỤ LỤC...................................................................................................110
PHỤ LỤC I: BẢN ĐỒ TỈNH TIỀN GIANG, HUYỆN CÁI BÈ, XÃ ĐÔNG HÒA
HIỆP VÀ PHÂN VÙNG BẢO VỆ .....................................................................110
PHỤ LỤC II: KHOANH VÙNG KHU VỰC BẢO VỆ I, II ..............................113
PHỤ LỤC III: MẪU PHIẾU KHẢO SÁT ..........................................................126
PHỤ LỤC IV: MỘT SỐ BẢNG SỐ LIỆU KHẢO SÁT ....................................129
PHỤ LỤC V: BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU ..................................................133
PHỤ LỤC VI: MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ VĂN HÓA LÀNG ĐÔNG HÒA HIỆP ..154
-ix-
PHẦN DẪN LUẬN
1. Lý do chọn đề tài
1. Thứ nhất, xuất phát từ vai trò và những giá trị vô cùng quan trọng của làng
Đông Hòa Hiệp.
Nằm bên cạnh dòng sông Cái Bè hiền hòa, cách trung tâm thành phố Mỹ Tho
40 km về hướng Đông Bắc, làng cổ Đông Hòa Hiệp (thuộc huyện Cái Bè, tỉnh Tiền
Giang) được các nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá là một trong những di sản văn hóa
quý giá của vùng đất Nam Bộ. Tuy không nổi tiếng như làng cổ Đường Lâm ở Bắc
Bộ hay làng cổ Phước Tích ở Trung Bộ, song với bề dày lịch sử hơn 300 năm tồn tại
và phát triển, cùng với nét kiến trúc độc đáo của những ngôi nhà cổ nằm xen lẫn
những vườn cây ăn trái xum xuê bên dòng sông Tiền, Đông Hòa Hiệp vẫn là ngôi
làng cổ mang đậm dấu ấn thời gian và thu hút sự quan tâm của nhiều du khách.
Với đặc trưng về cảnh quan, kiến trúc, những sinh hoạt văn hóa, ẩm
thực,…Đông Hòa Hiệp xứng đáng là một địa danh đặc biệt của tỉnh Tiền Giang nói
riêng và Đồng bằng sông Cửu Long nói chung. Có lẽ giá trị lớn nhất được thể hiện ở
hình ảnh những ngôi nhà cổ mang đậm nét kiến trúc văn hóa nhà vườn Nam bộ với
niên đại hàng trăm năm. Các ngôi nhà ở đây dù đã trải qua chiều dài thời gian và
những biến cố của chiến tranh nhưng vẫn giữ được những giá trị kiến trúc truyền
thống của người Việt, chứa đựng vẻ đẹp cổ kính, truyền thống. Cùng với những ngôi
nhà cổ, miệt vườn xanh mướt, người dân Đông Hòa Hiệp còn gìn giữ, phát huy giá
trị của các nghề thủ công truyền thống, lễ hội, tín ngưỡng, thơ ca, hò vè…Đông Hòa
Hiệp mang đầy đủ những giá trị văn hóa tiêu biểu của những ngôi làng cổ mà nhiều
người muốn tìm về để tìm hiểu, nghiên cứu và thưởng ngoạn.
2. Thứ hai, xuất phát từ ảnh hưởng của làn sóng đô thị hóa. Với tốc độ đô thị
hóa ngày càng nhanh và mạnh như hiện nay, không ít những làng quê Việt Nam đang
dần bị mai một, Đông Hòa Hiệp cũng không tránh khỏi sự ảnh hưởng của xu hướng
đó. Việc mở rộng không gian thị trấn Cái Bè, việc xây dựng các công trình đô thị,
cầu đường, khu dân cư, xí nghiệp. Cùng với thực trạng một số người dân còn chưa
-1-
nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của bản thân trong việc gìn giữ và phát huy các di
sản văn hóa của làng và với sự mai một của thời gian đã khiến một số ngôi nhà cổ bị
xuống cấp, nhiều nét đẹp văn hóa đã bị lãng quên…tất cả đang đặt ra một bài toán
khó cho công tác bảo tồn và phát huy các giá trị kiến trúc – cảnh quan của làng cổ
Đông Hòa Hiệp.
3. Thứ ba, tuy là điểm nhấn văn hóa khá đặc biệt tại vùng sông nước miền Tây
– Nam Bộ, song làng cổ Đông Hòa Hiệp chưa được nghiên cứu một cách kĩ lưỡng.
Những công trình nghiên cứu về làng cổ Đông Hòa Hiệp có rất ít, hầu như đây là
mảng đề tài còn bị bỏ ngỏ và chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào.
Giai đoạn trước có một số bài báo và một số sách có đề cập đến nhưng phần trình
bày rất ngắn gọn chỉ trong vài trang giấy hoặc thiên về cảm xúc của tác giả khi được
đến tham quan làng cổ với tư cách là một khách du lịch.
Thiết nghĩ, cần có những công trình nghiên cứu về làng Đông Hòa Hiệp một
cách tổng quan, chi tiết, phản ánh đúng, đủ những đặc trưng của vùng đất này như:
tính lịch sử, tính đa dạng cảnh quan, tính truyền thống nhân văn, các hệ thống giá trị
di sản vật thể, phi vật thể…
4. Lý do cá nhân: Là người con sinh ra và lớn lên tại Tiền Giang, công tác tại
sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch của tỉnh nhà, chúng tôi luôn tha thiết và quyết tâm
phục vụ hết mình cho công tác nghiên cứu văn hóa. Việc nghiên cứu, khảo sát, phát
hiện, gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa là một trong những vấn
đề cần thực hiện trọng tâm cho sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của Tiền Giang
hiện nay. Đó là trách nhiệm chung của toàn tỉnh, của ngành văn hóa, trong đó có bản
thân chúng tôi. Với mục đích bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa của quê
hương mình, chúng tôi đã cùng đồng nghiệp thực hiện việc lập hồ sơ lý lịch làng cổ
Đông Hòa Hiệp (thuộc xã Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang) để trình
Bộ văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, xếp hạng làng Đông Hòa Hiệp là làng cổ.
Trong điều kiện công tác đó, bản thân tác giả mong muốn làng cổ Đông Hòa Hiệp
được vươn mình tỏa sáng, nhằm khẳng định rằng làng văn hóa Đông Hòa Hiệp có đủ
điều kiện, tiêu chí được xếp là làng cổ, góp phần có thêm địa chỉ văn hóa, làm phong
phú thêm kho tàng di sản văn hóa của tỉnh nhà.
-2-
Chính vì 4 lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài “Văn hóa làng cổ Đông Hòa
Hiệp, huyện Cái Bè tỉnh Tiền Giang” làm luận văn thạc sĩ cho mình với hy vọng sẽ
góp thêm những tài liệu khoa học về vấn đề văn hóa làng cổ, cũng như có điều kiện
tìm hiểu thêm về lịch sử, đặc trưng mảnh đất mà mình đã được sinh ra, lớn lên và
đang góp sức xây dựng, cống hiến.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Như đã nói ở phần lý do chọn đề tài, viết và nghiên cứu về làng cổ Đông Hòa
Hiệp hầu như chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào. Để hoàn thiện luận văn
chúng tôi tham khảo và nghiên cứu rất nhiều nguồn tài liệu khác nhau, gồm sách,
báo, tạp chí viết về văn hóa truyền thống, làng cổ, đất và người Nam Bộ nói chung;
gồm cả nguồn tài liệu trên internet, những tư liệu cá nhân qua các chuyến khảo sát
thực tế…Để có một cách nhìn khách quan, đa chiều, trong phần lịch sử nghiên cứu
vấn đề chúng tôi xin giới thiệu một số các công trình nghiên cứu, các bài viết có liên
quan tiêu biểu sau:
Nhóm các tài liệu nghiên cứu về làng xã nói chung:
Nghiên cứu về làng xã và văn hóa làng xã Việt Nam nói chung đã có rất nhiều
công trình được công bố trong khoảng vài chục năm qua. Có thể kể đến các giáo trình
Cơ sở văn hóa Việt Nam của các giả Trần Quốc Vượng, Trần Ngọc Thêm, Văn hóa
vùng và phân vùng văn hóa của Ngô Đức Thịnh... Tiêu biểu cho nhóm những công
trình dạng này là các tác phẩm của 3 tác giả: Lê Văn Quán, Đinh Khắc Thuần, Vũ
Ngọc Khánh.
Tác phẩm “Nguồn văn hóa truyền thống Việt Nam” của GS-TS Lê Văn Quán,
Nxb Lao Động, Hà Nội, 2006 là một công trình văn hóa được nghiên cứu công phu,
biên độ nội dung rất rộng, từ những vấn đề học thuật, đến văn hóa Việt Nam qua các
thời kì, văn hóa ngoại lai và ứng xử văn hóa. Đây là tài liệu cần tham khảo khi muốn
tìm hiểu văn hóa chung hay văn hóa vùng miền Việt Nam…
Tác phẩm “Tục lễ cổ truyền làng xã Việt Nam”, tác giả Đinh Khắc Thuần, Nxb
Khoa học xã hội nhân văn, 2006, đây là một công trình có giá trị về mặt sử liệu, chuyên
nghiên cứu về các tục lệ làng xã có từ thế kỉ XVII qua các “khoán ước”, “thị lệ”, “điều
-3-
lệ”, “tục lệ”, “hương lệ”… phổ biến ở vùng Hà Nội, Hưng Yên, Nam Định, Nghệ An.
Tuy chỉ nghiên cứu ở “miền ngoài” song đây là tài liệu để so sánh, đối chiếu văn hóa
làng xã “đàng trong – đàng ngoài”, “xưa- nay” rất cần thiết và hữu hiệu…
Tác phẩm “Làng cổ truyền Việt Nam”, “Nghiên cứu văn hóa cổ truyền Việt
Nam” của tác giả Vũ Ngọc Khánh, đây là những công trình rất quan trọng trong bước
đầu tìm hiểu về văn hóa cổ truyền, làng cổ Việt Nam. Tác giả Vũ Ngọc Khánh đã
nghiên cứu sâu nhiều cụm vấn đề như kết cấu làng xã, văn hóa dân gian, văn hóa gia
đình, văn hóa dòng họ, văn hóa làng, kinh tế làng, tín ngưỡng làng. Ngoài ra ông còn
nghiên cứu, trích dẫn một số làng cụ thể như Mộ Trạch (Bình Giang, Hải Dương),
làng An Ấp (Hương Sơn, Hà Tĩnh)…
Ngoài ra một số công trình nghiên cứu về văn hóa làng cổ ở miền Bắc, miền
Trung, tiêu biểu như: “Hỏi đáp về các làng cổ Việt Nam”, Nxb Quân đội Nhân dân,
Hà Nội, 2009. “Khảo cứu văn hóa dân gian làng cổ Đông Phù” của Nguyễn Quang
Lê, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2011. “Văn hóa truyền thống làng cổ Lệ Mật” của
Tạ Duy Hiện, Nxb Văn hóa Thông tin viện Văn hóa, 2009. “Làng cổ Đường Lâm”
của Quang Minh, Nxb Bộ văn hóa thể thao du lịch – Tổng cục du lịch, 2010. “Bảo
tồn, tôn tạo và xây dựng khu di tích lịch sử văn hóa Đường Lâm”, UBND tỉnh Hà
Tây, 2004. “Không gian văn hóa nhà ở truyền thống Làng Việt cổ Đường Lâm và
hướng phát triển bền vững” của Đỗ Xuân Đức - Nguyễn Thị Thu Hà, Nxb Viện
nghiên cứu môi trường và phát triển bền vững, 2011. “Làng di sản Phước Tích” của
Hội kiến trúc sư Việt Nam, Sở văn hóa thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế, 2004…..
Nhóm các tài liệu nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ.
Viết về mảng đề tài văn hóa dân gian, lễ hội, phong tục, đình, miếu ở miền
Nam. Cố nhà văn Sơn Nam được xem là một cây đại thụ với hàng loạt các công trình
nghiên cứu có giá trị như:
Các tác phẩm: “Đình, miếu và lễ hội dân gian miền Nam”, “Đồng bằng sông
Cửu Long - Nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn”, “Nói về miền Nam, cá tính
miền Nam, thuần phong mỹ tục Việt Nam”, “Đồng bằng sông Cửu Long: Nét sinh
hoạt xưa”, “Tiếp cận với đồng bằng sông Cửu Long”, “Truyền thống gia đình Nam
-4-
Bộ”…Hơn 20 đầu sách được Nxb Trẻ xuất bản, tái bản nhiều lần, Sơn Nam xứng
đáng được mệnh danh là “Ông già Nam bộ”, các tác phẩm của ông chủ yếu dưới dạng
khảo cứu, ông đi nhiều, trải nghiệm nhiều và cho ra đời những công trình nghiên cứu
về nhiều mặt. Tuy nội dung các công trình này phản ánh chưa sâu, chưa trọn vẹn song
khi đọc ta vẫn hình dung ra được vùng đất, con người Nam Bộ, với đầy đủ những
mặt sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, lao động sản xuất, trang phục, các món ăn, các lễ
hội, các phong tục tập quán…
Tác phẩm “Một số vấn đề về văn hóa tộc người ở Nam bộ và Đông Nam Á”,
Nxb Đại học Quốc gia Hồ Chí Minh của tác giả GS Ngô Văn Lệ. GS Ngô Văn Lệ là
một học giả nổi tiếng trong chuyên ngành Nhân học, ông đã có nhiều công trình
nghiên cứu chuyên sâu, tác phẩm “Một số vấn đề về văn hóa tộc người ở Nam bộ và
Đông Nam Á” là tuyển tập những vấn đề được chọn lọc từ nhiều công trình khác,
trong đó có 2 vấn đề cần quan tâm là: Một số vấn đề về tộc người ở đồng bằng Sông
Cửu Long và Làng Nam bộ trong quá trình công nghiệp hóa.
Ngoài ra còn có một số các công trình có nội dung gần, đáng chú ý như: “Văn
hóa dân gian Nam bộ những phác thảo”, tác giả Nguyễn Phương Thảo, Nxb Văn hóa
Thông tin, 2008; “Văn hóa đồng bằng Nam bộ”, tác giả Võ Sĩ Khải, Nxb Khoa học
xã hội, 2002; “Miền Đông Nam bộ lịch sử và phát triển”, Nguyệt san tạp chí Xưa và
Nay, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh; “Phong tục dân gian Nam bộ và Phật giáo”, tác
giả Thích Đồng Bổn, Nxb Văn hóa Sài Gòn, 2007…
Nhóm các tài liệu nghiên cứu về vùng đất Tiền Giang.
Nghiên cứu về lịch sử Tiền Giang, Tiến sĩ Nguyễn Phúc Nghiệp có nhiều bài
nghiên cứu hay, chuyên sâu, là tài liệu tham khảo bổ ích trong quá trình thực hiện
luận văn. Trải qua hơn 20 năm giảng dạy môn Lịch sử và Nghiên cứu khoa học, ông
đã dành trọn niềm đam mê để nghiên cứu, biên khảo nhiều tác phẩm về nhân vật và
các sự kiện lịch sử tỉnh Tiền Giang, về các địa danh lịch sử, quá trình hình thành và
phát triển của một số địa phương, vùng đất và các ngành nghề trong tỉnh Tiền
Giang…. Hai tác phẩm “Tiền Giang: con người và sự kiện” (đồng tác giả), và
“Những trang ghi chép về lịch sử - văn hóa Tiền Giang”, đã giúp người đọc có một
-5-