Luận văn vận dụng phương pháp so sánh loại hình vào giảng dạy thể loại truyện cổ tích ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông

  • 16 trang
  • file .pdf
TÓM TẮT
Phương pháp so sánh loại hình là phương pháp đã được các nhà nghiên cứu
Foklore nói chung, các nhà cổ tích học nói riêng trên thế giới và Việt Nam chú ý từ
rất lâu, (trong nghiên cứu truyện cổ tích) song lại là một phương pháp khá mới trong
cách giảng dạy hiện nay của những giáo viên đứng lớp. Chính vì vậy mà luận văn
khái quát những kiến thức cơ bản về phương pháp so sánh loại hình trong truyện cổ
tích. Luận văn thống kê các truyện cổ tích được đưa vào giảng dạy trong chương trình
Ngữ văn THCS và THPT hiện nay. Thông qua cách dạy so sánh loại hình, giáo viên
cho học sinh làm kiểm tra và thu kết quả khảo sát từ học sinh và cũng từ kết quả này
giáo viên sẽ có sự so sánh với lớp đối chứng. Từ đó sẽ có cái nhìn rõ hơn khi áp dụng
cách dạy mới và cách dạy truyền thống. Để đảm bảo giảng dạy phương pháp so sánh
loại hình, khi dạy đọc – hiểu truyện cổ tích trong chương trình Ngữ văn THCS và
THPT, giáo viên cần chú ý những điểm sau đây:
- Giáo viên cần phải cung cấp cho học sinh những tác phẩm có cùng kiểu
truyện cho học sinh tham khảo trước, định hướng cho học sinh tìm hiểu bài thông qua
những câu hỏi gợi ý cho trước.
- Đặt truyện trong mối liên hệ với những tác phẩm có cùng nội dung.
- Thiết kế bài dạy truyện cổ tích trong chương trình THCS và THPT theo
phương pháp so sánh loại hình.
- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu.
Luận văn thiết kế những giáo án cụ thể được đưa vào giảng dạy trong chương
trình THCS và THPT. Giáo án được triển khai thực nghiệm cùng lúc với lớp đối
chứng để có sự so sánh và đánh giá đưa ra những kết luận cụ thể về những ưu điểm
và những hạn chế trong quá trình giảng dạy. Các bước chuẩn bị thiết kế một giáo án
giảng dạy truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình được chuẩn bị trước và
giáo viên cũng thiết kế những câu hỏi vào bảng phụ. Thông qua những bảng phụ đó
giáo viên sẽ lựa chọn những câu hỏi thích hợp cho các bước soạn giảng một tác phẩm
truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình.
-iii-
ABSTRACT
Genre comparison method has long been noticed by many folklore researchers
and fairy tale researchers, in particular, in the world and in Vietnam, but it is relatively
new in the education field. This thesis summarises on the genre comparison method
in fairy tale researching. It first lists fairy tales included in the Literature subject in
highschool and junior highschool programs up-to-date. After teaching by this
method, students will take short tests and their teachers will use the results to conduct
a control experiment, in order to compare the new method with former ones. To apply
genre comparison method in teaching, teachers should follow these procedures in
fairy tale reading comprehension lessons :
- Provide works of the same genre for students to study, guide students
through hint questions.
- Indicate the connection between the lesson being taught and works of the
same genre.
- Design lesson plans using genre comparison method.
- Experiment to verify researching results
The thesis offers a variety of particular lesson plans which can be used in
highschool and junior highschool teaching. These plans are used as part of a control
experiment to make comparisons and identify the method’s advantages and
limitations. The steps to design a lesson plan to teach fairy tales using genre
comparison method are performed prior to the teaching session. Teachers will also
design some questions on assistive question boards. Using these boards they will
choose appropriate questions to prepare the lesson plan.
-iv-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
ABSTRACT ............................................................................................................. iv
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ................................................................... ix
DANH SÁCH CÁC BẢNG .......................................................................................x
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ..................................................................................................1
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ...................................................................................2
2.1. Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình .............................................................2
2.1.1. Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình của thế giới ..................................2
2.1.2. Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình ở Việt Nam ..................................5
2.2. Vấn đề vận dụng so sánh loại hình trong giảng dạy truyện cổ tích ở chương
trình THCS và THPT ...........................................................................................7
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: .....................................................................9
3.1. Mục đích: .......................................................................................................9
3.2. Nhiệm vụ .....................................................................................................10
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .....................................................................10
5. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................................10
6. Đóng góp của luận văn ......................................................................................11
7. Cấu trúc của luận văn ........................................................................................11
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ....12
1.1. Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu ...............................................................12
1.1.1. Chặng đường phát triển lý luận của văn học so sánh ứng dụng ở Việt Nam .. 12
1.1.2. Khái niệm phương pháp loại hình và phương pháp so sánh loại hình .....14
-v-
1.1.2.1 Phương pháp loại hình ........................................................................14
1.1.2.2. Khái niệm phương pháp so sánh loại hình .........................................14
1.1.3. Khái niệm về truyện cổ tích .....................................................................16
1.1.3.1 Khái niệm thể loại truyện cổ tích ........................................................16
1.1.3.2. Phân loại truyện cổ tích......................................................................16
1.1.3.3 Đặc trưng thể loại truyện cổ tích .........................................................17
1.1.3.4 Tip và môtip ........................................................................................20
1.1.4. Vị thế của phương pháp giảng dạy mới trong tình hình giáo dục hiện nay ....21
1.1.4.1. Đối với người dạy ..............................................................................21
1.1.4.2. Đối với người học ..............................................................................22
1.1.4.3. Mối quan hệ thầy - trò trong việc dạy và học ....................................23
1.1.5. Ưu thế của dạy học truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình ..24
1.1.5.1. Truyện “Sọ Dừa” và kiểu truyện “nhân vật xấu xí mà có tài”...........24
1.1.5.2. Truyện “Thạch Sanh” và kiểu truyện “người dũng sĩ” ......................26
1.1.5.3. Truyện “Tấm Cám” và kiểu truyện “người con riêng”......................28
1.1.5.4. Truyện “Em bé thông minh” và kiểu truyện “nhân vật thông minh” 33
1.2. Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu ...........................................................34
1.2.1. Khái quát về chương trình dạy học truyện cổ tích ở bậc THCS và THPT
hiện nay ..............................................................................................................34
1.2.2. Thực trạng dạy truyện cổ tích ở bậc THCS và THPT tại huyện Mỏ Cày
Bắc tỉnh Bến Tre .................................................................................................36
1.2.2.1. Mục đích, đối tượng, phạm vi khảo sát..............................................36
1.2.2.2. Phương pháp khảo sát bằng phiếu điều tra ........................................36
1.2.2.3. Kết quả khảo sát .................................................................................37
1.2.2.4. Nguyên nhân của thực trạng ..............................................................45
CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ GIÁO ÁN THEO PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH LOẠI
HÌNH VÀO GIẢNG DẠY TRUYỆN CỔ TÍCH Ở BẬC THCS VÀ THPT......49
2.1. Các bước để thiết kế giáo án theo phương pháp so sánh loại hình .................49
2.2. Thiết kế giáo án ..............................................................................................55
-vi-
2.2.1. Truyện Thạch Sanh bậc THCS .................................................................55
2.2.2. Truyện Em bé thông minh bậc THCS ......................................................65
2.2.3. Truyện cổ tích Tấm Cám ở bậc THPT .....................................................73
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .........................................................83
3.1. Mục đích và yêu cầu của hoạt động thực nghiệm sư phạm ............................83
3.1.1. Mục đích thực nghiệm ..............................................................................83
3.1.2. Yêu cầu thực nghiệm ................................................................................83
3.2. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm, và quy trình thực nghiệm ..........83
3.2.1. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm ...........................................................83
3.2.2. Thời gian thực nghiệm .............................................................................84
3.2.3. Quy trình thực nghiệm .............................................................................84
3.3.1.2. Em bé thông minh ..............................................................................88
3.3.1.3. Tấm Cám ............................................................................................90
3.3.2. Phiếu học tập củng cố theo phương pháp so sánh loại hình ....................92
3.3.2.1. Phiếu học tập củng cố truyện Thạch sanh .........................................92
3.3.2.2. Phiếu học tập củng cố truyện Em bé thông minh ...............................92
3.3.2.3. Phiếu học tập củng cố truyện Tấm cám .............................................93
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm ........................................................................93
3.4.1. Tiêu chuẩn đánh giá .................................................................................93
3.4.1.1. Về định tính ........................................................................................93
3.4.1.2. Về định lượng ....................................................................................94
3.4.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm về phía giáo viên .....................................94
3.4.3. Đánh giá thực nghiệm từ phía học sinh: ...................................................95
3.4.4. Đánh giá chung .........................................................................................99
3.5. Kết luận thực nghiệm ....................................................................................100
KẾT LUẬN ............................................................................................................102
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................105
PHỤ LỤC ...............................................................................................................109
Phụ lục 1: MẪU PHIẾU ĐIỀU TRA DÀNH CHO HS ......................................109
-vii-
Phụ lục 2: MẪU PHIẾU ĐIỀU TRA DÀNH CHO GV......................................115
Phụ lục 3: SẢN PHẨM PHIẾU HỌC TẬP ........................................................120
Phụ lục 4: MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ LỚP THỰC NGHIỆM ............................122
-viii-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
NXB Nhà xuất bản
SGK Sách giáo khoa
GV Giáo viên
HS Học sinh
PPDH Phương pháp dạy học
TLN Thảo luận nhóm
KHTN Khoa học tự nhiên
KHXH Khoa học xã hội
GS Giáo sư
TS Tiến sĩ
TPVH Tác phẩm văn học
THCS Trung học cơ sở
THPT Trung học phổ thông
Tr. Trang
TN Thực nghiệm
TTGDTX Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên
-ix-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng Tên bảng Trang
Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1.1 34
THCS
Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1. 2 34
THPT (Bộ sách cơ bản)
Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1.3 34
THPT (Bộ sách nâng cao)
Bảng tổng hợp số lượng văn bản truyện cổ tích trong
Bảng 1.4 35
chương trình THCS, THPT
Thống kê danh sách các lớp học và các GV tham gia dạy
Bảng 3.1 84
đối chứng, thực nghiệm
Bảng đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực
Bảng 3.2 98
nghiệm và đối chứng bậc THPT
Bảng kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh lớp thực
Bảng 3.3 98
nghiệm và đối chứng bậc THCS
Bảng đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực
Bảng 3.4 99
nghiệm và đối chứng
-x-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong đời sống con người, thưởng thức, tiếp nhận văn học từ lâu đã trở thành
nhu cầu không thể thiếu. Văn học là một nguồn năng lượng tinh thần lớn lao, có ý
nghĩa cổ vũ và tiếp sức cho con người trong cuộc sống. Việc dạy và học văn trong
nhà trường phổ thông là điều vô cùng quan trọng và cần thiết. Một trong những thể
loại không thể thiếu trong chương trình Ngữ Văn ở THCS và THPT chính là truyện
cổ tích. Thể loại này nảy sinh và phát triển trên cơ sở cuộc sống muôn hình muôn vẻ
của các dân tộc và là một trong những tấm gương trung thành nhất phản ánh cuộc
sống ấy. Khi đến với truyện cổ tích con người sẽ tìm thấy được những gì mình mong
muốn ở đó. Đó chính là tình yêu và khao khát vươn tới hạnh phúc của con người
trong cuộc sống mà thực tại đôi khi không được như mong muốn.
Hiện nay việc giảng dạy và truyền đạt kiến thức đến với học sinh không còn
như trước nữa, cần có sự tương tác giữa giáo viên và học sinh. Chính vì vậy mà bên
cạnh phương pháp truyền thống thì các nhà nghiên cứu về phương pháp giảng dạy
cũng đã đề xuất một số phương pháp mới để phù hợp với yêu cầu thực tế của nền
giáo dục nước nhà hiện nay. Tính ưu việt của những phương pháp mới này chính là
việc lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên chỉ là người hướng dẫn gợi mở cho học
sinh chiếm lĩnh tri thức. Ngữ Văn là một môn học không thể thiếu trong chương trình
giáo dục và trong bộ môn Ngữ Văn có nhiều thể loại nên việc áp dụng một phương
pháp vào giảng dạy là không thật sự phù hợp. Chính vì vậy mà tùy vào từng thể loại
mà người giáo viên sẽ có cách áp dụng phương pháp nào là chính, cho hiệu quả với
từng đơn vị bài học và giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức một cách trọn vẹn nhất.
Trong giảng dạy phần văn học dân gian thì truyện cổ tích chiếm một vị trí khá quan
trọng. Truyện cổ tích là thể loại quan trọng và thật sự là món ăn tinh thần quý giá đối
với lứa tuổi học sinh nhưng dạy truyện cổ tích trong nhà trường lại là vấn đề không
đơn giản. Làm sao có thể tạo hứng thú cho các bạn trẻ khi các em gặp lại những câu
chuyện quá quen thuộc mà bà và mẹ đã kể làu làu từ thuở ấu thơ. Phải có cách truyền
-1-
thụ mới, cách tạo hứng thú mới, đưa học sinh đến với những tri thức mới của nhân
loại để từ đó hiểu thêm truyện cổ dân tộc mình, tránh những cách dạy chỉ kể lại các
chi tiết truyện một cách nhàm chán như một số giờ dạy chúng ta đã biết. Một trong
những phương pháp mới trong cách nghiên cứu hiện nay của những giáo viên đứng
lớp khi dạy truyện cổ tích đó là sử dụng phương pháp so sánh loại hình. Phương pháp
này có những lợi thế nhất định trong việc giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức vì muốn
chiếm lĩnh được đơn vị kiến thức bài học thì học sinh ngoài việc đọc tác phẩm trong
sách giáo khoa thì còn phải đọc thêm một số tác phẩm cùng thề loại, đề tài để từ đó
cái nhìn toàn diện hơn khi áp dụng phương pháp so sánh loại hình này vào việc tìm
hiểu truyện cổ tích.
Xuất phát từ những lý do nêu trên nên tôi đã chọn đề tài “Vận dụng phương
pháp so sánh loại hình vào giảng dạy thể loại truyện cổ tích ở chương trình THCS
và THPT”. Tuy phương pháp so sánh loại hình còn khá mới mẻ đối với đại đa số
giáo viên đang đứng lớp hiện nay nhưng trước sự đổi mới phương pháp trong giáo
dục thì đề tài Vận dụng phương pháp so sánh loại hình vào giảng dạy thể loại truyện
cổ tích ở chương trình THCS và THPT là một đề tài có thể làm tư liệu cho các đồng
nghiệp tham khảo và thực hiện.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1. Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình
2.1.1. Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình của thế giới
Tác giả Nguyễn Văn Dân trong cuốn Lí Luận Văn học so sánh xuất bản năm
2003 NXB Đại học quốc gia Hà Nội thì trên thế giới hiện nay, thuật ngữ văn học so
sánh đã trở nên rất quen thuộc trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học. Trong các
trường đại học ở hầu hết các nước phương Tây đều có bộ môn văn học so sánh. Bộ
môn này coi là đã tồn tại hơn một trăm năm. Thế giới đã có Hiệp hội văn học so sánh
Quốc tế được chính thức thành lập từ năm 1954. Trong giới nghiên cứu trên thế giới
vẫn còn có một số ý kiến chưa phân biệt được văn học so sánh và so sánh văn học.
Do đó có thể nói việc tìm hiểu và xây dựng bộ môn văn học so sánh vẫn còn là một
vấn đề thời sự.
-2-
Trong nghiên cứu văn học thì ban đầu văn học so sánh chỉ được xem là một
phương pháp và phương pháp so sánh này mới được áp dụng một cách tự phát, đơn
sơ, chưa có cơ sở khoa học. Đến thế kỷ XVIII, chủ nghĩa tư bản bắt đầu phát triển
mạnh ở phương Tây. Việc giao lưu kinh tế đã dẫn đến việc giao lưu văn hóa. Như
vậy, ở giai đoạn này văn học phương Tây đã bắt đầu hình thành cho một nền văn học
thế giới mà điều kiện để cho nó phát triển chính là sự giao lưu văn hóa.
Ngoài điều kiện trên thì điều kiện về học thuật tạo thuận lợi cho sự ra đời của
văn học so sánh. Vào thế kỷ thứ XIX, các ngành khoa học lịch sử đã phát triển cực
thịnh và nó đã tạo điều kiện dẫn tới việc hình thành và nở rộ bộ môn văn học sử.
Đồng thời phương pháp so sánh cũng được nhiều ngành khoa học áp dụng, đặc biệt
là ngôn ngữ học so sánh.
Như vậy so sánh để xác định tính chất và đánh giá sự việc . Trong điều kiện
xã hội và điều kiện học thuật thì điều kiện xã hội có ý nghĩa quyết định vì sự giao lưu
văn hóa là yếu tố chính hình thành nên văn học so sánh. Như vậy có thể nói văn học
so sánh ban đầu chỉ được xem như là một phương pháp nghiên cứu văn học và được
gọi là phương pháp so sánh. Ngay từ thời cổ đại đã có sự vay mượn của văn học La
Mã đối với nền văn học Hy Lạp. Đến giai đoạn Trung đại thì cũng có những ảnh
hưởng qua lại của nền văn học các nước phương Tây. Đến thời đại Phục Hưng thì các
nhà phê bình văn học mới thực sự áp dụng phương pháp so sánh văn học nhưng lại ở
mức độ giới hạn và chỉ ra được những hiện tượng vay mượn.
Đến thế kỷ XVIII, sự giao lưu văn hóa nói chug và văn học nói riêng đã có sự
phát triển mạnh mẽ, và cũng từ đây thì sự áp dụng phương pháp so sánh văn học cũng
đã có ý thức hơn. Tuy nhiên, phương pháp so sánh vẫn chưa có một công trình nào
nghiên cứu theo đúng như tầm cỡ và tính chất của nó.
Bước sang thế kỷ XIX, văn học lãng mạn đi tìm cái ngoại lai, cái kỳ lạ và cái
độc đáo của các dân tộc. Sự giao lưu văn học đã làm nội bật lên một khía cạnh mới, đó
là cái đặc thù của dân tộc. Tiêu biểu cho xu hướng này là lĩnh vực văn học sử mà hai
tác giả là Schlegel Eichhorn và Schlegel Bouterweck của nước Đức. Hai tác giả đã so
sánh các hiện tượng văn học để tìm ra những điểm khác nhau giữa chúng nhưng xu
-3-
hướng này vẫn chưa được đông đảo các nhà nghiên cứu văn học công nhận và sử dụng.
Các tác giả của nước Pháp như Francois Guizot, Augustin Thierry, Abel, Fr.
Villemain…. Cũng đã có những phác họa đầu tiên cho trào lưu văn học so sánh và đây
cũng là tiền đề thuận lợi cho sự ra đời của văn học so sánh vào nửa cuối thế kỷ XIX.
Đến năm 1886, một công trình tổng hợp đầu tiên về lịch sử văn học thế giới
của Macauly Posent của nước Anh xuất hiện với đầu đề Văn học so sánh, đánh dấu
sự hình thành chính thức của bộ môn văn học so sánh với tính cách là một bộ môn
độc lập. Cũng trong năm này ở Genève, Thụy Sĩ, Eduard Rod bắt đầu các bài giảng
về lịch sử so sánh của nền văn học. Ở Đức, Supfle cũng cho xuất bản tập sách đầu
tiên throng bộ Lịch sử sự ảnh hưởng của nền văn minh Đức đối với nước Pháp, mang
tính chất của một công trình văn học so sánh. Năm 1887 nhà sử gia văn học người
Đức Max Koch cho ra đời tờ tạp chí chuyên ngành đầu tiên mang tên Tạp chí lịch sử
văn học so sánh, tồn tại đến năm 1910. Có thể nói năm 1886 là năm khai sinh ra bộ
môn văn học so sánh và cũng từ đây không khí nghiên cứu văn học so sánh trở nên
sôi động. Năm 1903 ở Hoa Kỳ xuất hiện tờ Tạp chí văn học so sánh. Năm 1921 xuất
hiện tờ tạp chí có uy tín nhất và vẫn tồn tại cho đến ngày nay là tờ Tạp chí văn học
so sánh xuất bản ở Pháp.
Sang thế kỷ XX, văn học so sánh phát triển mạnh mẽ và đạt được những mục
tiêu nhất định. Như vậy khi nói đến văn học so sánh, chúng ta có thể hiểu nó là một
bô môn khoa học có chức năng so sánh một nền văn học này với một hoặc nhiều nền
văn học khác, hoặc so sánh các hiện tượng của các nền văn học khác nhau. Văn học
so sánh sẽ bao hàm ba bộ phận nghiên cứu:
- Những mối quan hệ trực tiếp giữa các nền văn học dân tộc (những sự ảnh
hưởng và vay mượn lẫn nhau giữa các nền văn học)
- Những điểm tương đồng (những điểm giống nhau giữa các nền văn học sinh
ra không phải do ảnh hưởng giữa chúng mà là do điều kiện lịch sử xã hội giống nhau)
- Những điểm khác biệt độc lập, biểu hiện bản sắc của các hiện tượng văn học
dân tộc hay của các nền văn học dân tộc, được chứng minh bằng phương pháp so sánh.
Thật ra, so sánh không phải chỉ là để tìm ra những nguồn gốc vay mượn, những
ảnh hưởng trực tiếp, hoặc là chỉ để tìm ra những điểm giống nhau giữa các hiện tượng
-4-