Luận văn tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người việt theo đạo hòa hảo ở huyện phú tân, tỉnh an giang

  • 22 trang
  • file .pdf
TÓM TẮT
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là loại hình tín ngưỡng tồn tại phổ biến và lâu bền
nhất đối với nhiều dân tộc trên thế giới, trong đó có Việt Nam.
Phật giáo Hòa Hảo là một trong những tôn giáo nội sinh, mang nội dung cơ
bản là học Phật - tu Nhân, đặt ân tổ tiên, cha mẹ lên hàng đầu. Thờ cúng tổ tiên cũng
đồng thời là tôn chỉ hành đạo của tín đồ Hòa Hảo. Ở vùng đất Nam Bộ, cụ thể là
huyện Phú Tân tỉnh An Giang, tục thờ cúng tổ tiên của cộng đồng người Việt đạo
Hòa Hảo không có sự khác biệt rõ rệt so với những nơi khác, nhưng vẫn có những
đặc trưng nhất định. Luận văn đi sâu nghiên cứu về Tục thờ cúng Tổ tiên trong gia
đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, từ truyền
thống tới biến đổi, đặc biệt là sau năm 1999.
Ở chương 1, ngoài việc nêu lên một số vấn đề mang tính lý luận chung nhất
về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam, luận văn còn đề cập đến tục thờ cúng tổ
tiên trong gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
Cụ thể hơn, trong chương 2, luận văn đã miêu tả cấu trúc gia đình của tín đồ
Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, đồng thời cũng nói về quan niệm về thờ
cúng tổ tiên của tín đồ và nghi thức của tục thờ cúng tổ tiên truyền thống trong gia
đình của người Việt theo đạo Hòa Hảo tại đây.
Ở chương 3, ngoài việc làm rõ mối quan hệ giữa thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt
tôn giáo của tín đồ Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, nội dung luận văn còn
đi sâu vào việc so sánh giữa tục thờ cúng tổ tiên của tín đồ Hòa Hảo với tín đồ tôn
giáo khác và với gia đình không có tôn giáo. Luận văn cũng đồng thời nêu lên một số
biến đổi của tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở giai
đoạn hiện nay và vai trò của tục thờ cúng tổ tiên trong đòi sống văn hóa của tín đồ
Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
Tuy mang những đặc trưng riêng do chịu ảnh hưởng từ giáo lý Phật giáo Hòa
Hảo và tâm lý nhân dân địa phương, nhưng tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người
Việt ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang đã góp phần tạo ra những giá trị đạo đức truyền
thống. Nó đã, đang và sẽ mãi là một trong những nhân tố góp phần quan trọng để bảo
tồn và duy trì văn hóa truyền thống Việt Nam.
-iii-
ABSTRACT
Veneration of the dead is the kind of belief exists most popular and longest for
many nations around the world, including Vietnam.
Hoa Hao Buddhism is one of the endogenous religions, bringing the basic
content is “hoc Phat - tu Nhan”, set ancestors and parents’s favor first. Ancestor
worship is also an important guideline of the Hoa Hao religion. In the Southern
region, namely Phu Tan district, An Giang Province, ancestor worship of the
Vietnamese community Hoa Hao no significant differences compared to other places,
but there are certain characteristics. This thesis researched Tuc tho cung To tien
trong gia đinh nguoi Viet theo đao Hoa Hao o huyen Phu Tan, tinh An Giang,
from traditional to change, especially after 1999.
In Chapter 1, this thesis presented not only a number of issues of common
arguments for veneration of the dead in Vietnam but also mentions ancestor worship
in Vietnamese families at the Hoa Hao religious Phu Tan district , An Giang province
More specifically, in Chapter 2, the thesis describes family structure of the
Hoa Hao Phu Tan district, An Giang province, and also talk about the concept of
ancestor worship and rituals of believers of ancestor worship in the family tradition
of the Vietnamese Hoa Hao religious here.
In Chapter 3, the thesis clarifed the relationship between ancestor worship and
religious activities of the Hoa Hao Phu Tan district, An Giang province. The content
of thesis goes deeply into the comparison between the worship ancestors of the Hoa
Hao with other religious believers and with no religious families. Thesis also raises a
number of further changes of ancestor worship in Vietnamese families Hoa Hao
religious in the current period and the role of ancestor worship in the cultural life of
the Hoa Hao Phu Tan district, An Giang province .
Still bearing its own characteristics influenced by the Hoa Hao Buddhist
teachings and the local people's mentality, but worship the ancestors of the
Vietnamese family in Phu Tan district, An Giang province has contributed to the
traditional moral values. It will be one of the important factors contributing to the
conservation and maintenance of traditional culture of Vietnam forever.
-iv-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CẢM ƠN .......................................................................................... ii
TÓM TẮT .............................................................................................. iii
ABSTRACT ............................................................................................ iv
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ......................................................... ix
DANH SÁCH CÁC HÌNH ......................................................................... x
DANH SÁCH CÁC BẢNG ........................................................................ xi
PHẦN MỞ ĐẦU ....................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................................. 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................................ 2
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................................... 4
3.1. Mục đích nghiên cứu ....................................................................................4
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ....................................................................................4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................... 5
4.1. Đối tượng nghiên cứu ...................................................................................5
4.2. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................5
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................................... 5
5.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp .................................................................5
5.2. Phương pháp so sánh ....................................................................................5
5.3. Phương pháp quan sát, tham dự ....................................................................6
5.4. Phương pháp định tính ..................................................................................6
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn .......................................................................................... 6
6.1. Ý nghĩa lý luận ..............................................................................................6
6.2. Ý nghĩa thực tiễn...........................................................................................6
PHẦN NỘI DUNG .................................................................................... 8
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ....................................... 8
-v-
1.1. Một số khái niệm liên quan ....................................................................................... 8
1.1.1. Tín ngưỡng và tôn giáo ..............................................................................8
1.1.2. Tổ tiên và tục thờ cúng tổ tiên của người Việt ........................................12
1.1.2.1. Tổ tiên ...............................................................................................12
1.1.2.2. Cơ sở hình thành ...............................................................................13
1.1.2.3. Bản chất .............................................................................................15
1.1.3. Đạo Hòa Hảo ...........................................................................................17
1.2. Một số lý thuyết tiếp cận .......................................................................................... 19
1.2.1. Lý thuyết Loại hình kinh tế - văn hóa .....................................................19
1.2.2. Lý thuyết Khu vực văn hóa – lịch sử .......................................................20
1.2.3. Lý thuyết chức năng ................................................................................22
1.3. Tổng quan về tỉnh An Giang và huyện Phú Tân ................................................. 23
1.3.1. Tổng quan về tỉnh An Giang ...................................................................23
1.3.2. Tổng quan về huyện Phú Tân ..................................................................24
1.4. Đạo Hòa Hảo ở Phú Tân .......................................................................................... 26
1.4.1. Lịch sử sáng lập .......................................................................................26
1.4.2. Tổ chức tôn giáo ......................................................................................27
1.4.3. Sinh hoạt tôn giáo ....................................................................................28
CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI
VIỆT THEO ĐẠO HÒA HẢO Ở HUYỆN PHÚ TÂN TỈNH AN GIANG ............... 31
2.1. Cấu trúc gia đình của tín đồ Hòa Hảo.................................................................... 31
2.2. Quan niệm về thờ cúng tổ tiên của tín đồ Hòa Hảo ............................................ 34
2.2.1. Quan niệm về đạo hiếu ............................................................................34
2.2.2. Quan niệm về linh hồn tổ tiên..................................................................36
2.3. Tục thờ cúng tổ tiên................................................................................................... 39
2.3.1. Bàn thờ tổ tiên ..........................................................................................39
2.3.2. Lễ cúng tổ tiên trong năm ........................................................................46
2.3.3. Tổ chức việc cúng giỗ trong gia đình ......................................................52
2.3.3.1. Người chủ trì .....................................................................................52
-vi-
2.3.3.2. Người tham dự ..................................................................................54
2.3.3.3. Nghi thức cúng giỗ ............................................................................56
2.3.4. Những trường hợp thờ cúng khác ............................................................58
2.3.4.1. Tang ma.............................................................................................58
2.3.4.2. Lễ cưới ..............................................................................................62
2.3.4.3. Các ngày lễ của đạo Hòa Hảo ...........................................................64
CHƯƠNG 3: THỜ CÚNG TỔ TIÊN TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA TÍN
ĐỒ HÒA HẢO HUYỆN PHÚ TÂN TỈNH AN GIANG ............................... 67
3.1. Mối quan hệ giữa thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt tôn giáo ................................... 67
3.2. So sánh giữa tục thờ cúng tổ tiên của tín đồ Hòa Hảo với tín đồ tôn giáo khác
và với những người không có tôn giáo ở Phú Tân ...................................................... 68
3.2.1. Thờ cúng tổ tiên trong gia đình Công giáo ..............................................68
3.2.2. Thờ cúng tổ tiên trong gia đình Islam .....................................................69
3.2.3. Thờ cúng tổ tiên trong gia đình Cao Đài .................................................70
3.2.4. Thờ cúng tổ tiên của những người không tôn giáo ..................................71
3.3. Tục thờ cúng tổ tiên từ truyền thống đến biến đổi của tín đồ Hòa Hảo ở huyện
Phú Tân ................................................................................................................................ 72
3.3.1. Một số lễ, tục tưởng nhớ tổ tiên của tín đồ Hòa Hảo ..............................72
3.3.2. Một số biến đổi trong thờ cúng tổ tiên ....................................................80
3.3.3. Nhận thức về vai trò của người con trai út ..............................................94
3.4. Vai trò của tục thờ cúng tổ tiên trong đời sống văn hóa của tín đồ Hòa Hảo ở
Phú Tân ................................................................................................................................ 95
3.4.1. Đáp ứng nhu cầu tâm linh ........................................................................95
3.4.2. Kết nối giữa đạo và đời ............................................................................96
3.4.3. Giáo dục văn hóa truyền thống ................................................................97
3.4.4. Cố kết gia đình, dòng họ, cộng đồng .......................................................98
PHẦN KẾT LUẬN ................................................................................ 101
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................... 103
PHỤ LỤC............................................................................................. 107
-vii-
PHỤ LỤC 1: TRÍCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN ..................................................... 107
PHỤ LỤC 2: SƠ ĐỒ CÁC BÀN THỜ TRONG GIA ĐÌNH TÍN ĐỒ HÒA HẢO . 129
-viii-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
A.Brown Arthur Reginald Radcliffe Brown
B.Malinowski Bronislaw Malinowski
E.B.Tylor Edward Burnett Tylor
GS Giáo sư
NXB Nhà xuất bản
PGS.TS Phó giáo sư Tiến sĩ
tr. trang
X.A.Tokarev Sergei Aleksandrovich Tokarev
-ix-
DANH SÁCH CÁC HÌNH
Số hiệu hình Tên hình Trang
Hình 2.1 Gian thờ được bày trí trang nghiêm 40
Hình 2.2 Bàn thờ tổ tiên, ông bà trong nhà 43
Hình 2.3 Bàn thờ vong người mới mất 46
Hình 2.4 Cúng cơm tổ tiên ngày Tết 48
Hình 2.5 Cúng chè trôi nước dịp rằm tháng 7 50
Hình 2.6 Lễ giỗ trong một gia đình tín đồ người Việt theo đạo Hòa Hảo 55
Hình 2.7 Đám tang trong một gia đình tín đồ Hòa Hảo 60
Hình 2.8 Nghi thức “lên đèn” và “giỡ mâm trầu” trong ngày cưới 63
Hình 3.1 Quét mộ ngày giáp Tết 74
Hình 3.2 Nhà thờ họ 82
Hình 3.3 Phần mộ dòng họ 84
-x-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng Tên bảng Trang
Bảng 1.1 Sự khác nhau giữa tín ngưỡng và tôn giáo 11
-xi-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là loại hình tín ngưỡng tồn tại phổ biến và lâu bền
nhất đối với nhiều dân tộc trên thế giới. Ở Việt Nam, thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng
dân gian phổ biến nhất, không chỉ ở tộc người Việt mà còn tồn tại ở các dân tộc ít
người như Chăm, Hoa, Mường, Thái,...Trải qua quá trình dựng nước và giữ nước lâu
dài, cùng với điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trong từng giai đoạn lịch sử
nhất định, trong khi không ít tín ngưỡng dân gian dần biến đổi, thì tín ngưỡng thờ
cúng tổ tiên vẫn còn giữ nguyên bản chất, vai trò thiêng liêng trong đời sống tinh thần
của người Việt Nam.
Tuy có sự khác nhau trong nghi thức thờ cúng tổ tiên giữa các vùng miền, các
dân tộc trên đất nước Việt Nam, nhưng tục thờ cúng tổ tiên đã, đang và mãi mãi giữ
vai trò vô cùng quan trọng trong việc giáo dục thế hệ sau về lòng hiếu thảo và đạo lý
làm người. Bên cạnh đó, với tư cách là một tín ngưỡng bản địa, tín ngưỡng thờ cúng
tổ tiên ở Việt Nam đã tiếp thu sự ảnh hưởng của các tôn giáo, tín ngưỡng khác, nhất
là đạo Nho, đạo Lão, đạo Phật,...Mặt khác, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng đã thâm
nhập vào nhiều tín ngưỡng, tôn giáo khác như Phật giáo, Thiên Chúa giáo, đạo Hòa
Hảo, đạo Cao Đài,...
Nói cách khác, ở Việt Nam, đã có sự dung hợp giữa các tôn giáo, tín ngưỡng
khác vào tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên để cùng tồn tại sao cho phù hợp với văn hóa
vùng miền, thành phần dân tộc, đặc điểm tâm lý của người dân bản địa. Chính vì lý
do đó, chúng tôi đã chọn đề tài Tục thờ cúng Tổ tiên trong gia đình người Việt
theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang nghiên cứu. Để qua đó,
chúng ta thấy được sự khác biệt giữa tục thờ cúng tổ tiên của cộng đồng người Việt
đạo Hòa Hảo huyện Phú Tân, tỉnh An Giang so với những nơi khác. Đồng thời đề
tài cũng góp phần khẳng định vai trò quan trọng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
trong gia đình người Việt ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang nói riêng, đất nước Việt
Nam nói chung.
-1-
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt nói chung và thờ cúng tổ tiên
của người Việt đạo Hòa Hảo nói riêng từ lâu đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.
Năm 1999, khi viết về “Sinh hoạt tín ngưỡng trong tâm lý cộng đồng làng Hòa
Hảo”, trong quyển Làng Hòa Hảo xưa và nay, tác giả Phạm Bích Hợp đã cho rằng:
“Phật giáo Hòa Hảo đưa việc thờ cúng tổ tiên vốn có từ lâu đời trong tâm lý truyền
thống thành một phần hợp thành thiết yếu của giáo lý và thực hành tôn giáo” [16,
tr.136]. Với trên 90% dân cư là tín đồ Phật giáo Hòa Hảo, thờ cúng tổ tiên là nét nổi
bật thể hiện tâm lý cộng đồng của nông dân làng Hòa Hảo xưa, đồng thời cũng biểu
thị tính liên tục của đơn vị gia đình xét theo quan hệ huyết thống.
Năm 2001, trong bài viết “Nhìn lại một thế kỷ nghiên cứu tín ngưỡng dân gian”
đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian, hai tác giả Ngô Đức Thịnh và Phạm Quỳnh Phương
nhận định: “Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng được chú ý nhiều bởi đó là hình thái tồn
tại phổ biến ở hầu hết các tộc người trên đất nước ta” [42, tr.25]. Các tác giả cũng đã
đề cập tới nhận xét của GS. Nguyễn Đổng Chi: “Với lòng tôn sùng tổ tiên, người Việt
Nam đã đặt tất cả các tín ngưỡng tôn giáo khác xuống hàng thứ yếu”. Bên cạnh đó, các
tác giả cũng cho rằng “đây cũng là tín ngưỡng được các thể chế chính trị từ xưa đến
nay luôn trân trọng thừa nhận dù với những mức độ khác nhau” nhằm khẳng định vai
trò của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống tâm linh của người Việt.
Đến năm 2004, trong chương XI “Tín ngưỡng Việt Nam qua tiếp xúc với Đạo
giáo Trung Hoa” của tác phẩm Bản sắc văn hóa Việt Nam, tác giả Phan Ngọc đã nhận
định: “Tục thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng phổ biến nhất của người Việt. Nó bắt nguồn
từ niềm tin rằng linh hồn người chết vẫn tồn tại trong thế giới chúng ta và ảnh hưởng
tới cuộc sống con cháu” [28, tr.319]. Cũng trong tác phẩm này ông cho rằng tín
ngưỡng dân gian Việt Nam ảnh hưởng từ tín ngưỡng Trung Hoa, nhưng lại làm rõ sự
khác nhau về tín ngưỡng dân gian ở Bắc Bộ và Nam Bộ. Đặc biệt, “điều hết sức đáng
chú ý là chính ở Nam Bộ đã ra đời hai tôn giáo có hàng triệu tín đồ là Cao Đài và
Hòa Hảo” [28, tr.331]. Trong đó, “Cao Đài nêu cao sự bình đẳng của mọi tín
ngưỡng, thuyết “Vạn giáo nhất lý” thỏa mãn khao khát bình đẳng của nông dân; Hòa
-2-
Hảo nêu lên một hình thức Phật giáo chủ trương “tứ ân” (ân tổ tiên, ân đất nước, ân
tam bảo, ân đồng bào và nhân loại) thỏa mãn được đòi hỏi về Tổ quốc, gia đình của
người Việt” [28, tr.332]. Theo tôi, đây là một trong những tài liệu vô cùng quan trọng,
có liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu của mình.
Năm 2011, đề tài nghiên cứu Chức năng xã hội của tôn giáo trong phát triển:
trường hợp Phật giáo Hòa Hảo của tác giả Vương Hoàng Trù đã khẳng định vai trò
quan trọng của Phật giáo Hòa Hảo trong lĩnh vực văn hóa ở Nam Bộ. Trong đó, tác
giả đã nhắc đến nhận xét của PGS. TS Phan An: “Đạo Hòa Hảo hay còn gọi là Phật
giáo Hòa Hảo, ở một mức độ nào đó là sự liên kết giữa Phật giáo và tín ngưỡng của
người dân Việt Nam Bộ. Phật được thờ cúng với tổ tiên trên cùng bàn thờ, gắn với
thờ cúng trời đất, núi sông, đất nước”.
Cũng trong năm 2011, công trình Phong tục người Việt đồng bằng sông Cửu
Long do tác giả Trần Văn Nam chủ biên tập trung khảo sát các phong tục gắn với
vòng đời của cộng đồng người Việt ở đồng bằng sông Cửu Long. Tập sách chính là
một hành trình tìm hiểu về những nét văn hóa đặc thù của những lưu dân nơi đây, sau
khi đã dừng chân cộng cư cùng các cộng đồng dân cư anh em nơi miền đất mới. Trong
đó, phần “Nghi thức lễ tang theo tôn giáo” đã trình bày rất rõ nghi thức tang lễ của
tín đồ Phật giáo Hòa Hảo. Tuy vẫn mang tính chất chung của tang lễ người theo đạo
Hòa Hảo nhưng phần bài viết này chủ yếu khảo sát ở Cần Thơ, nơi được xem là trung
tâm văn hóa, giáo dục của đồng bằng sông Cửu Long.
Một trong những tài liệu quan trọng là công trình Tín ngưỡng và văn hóa tín
ngưỡng ở Việt Nam do tác giả Ngô Đức Thịnh chủ biên (tái bản năm 2012). Trong
chương II “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên” (tác giả Phạm Quỳnh Hương, Viện nghiên
cứu văn hóa), tác giả đã khẳng định “tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã và vẫn chiếm
được vị trí thiêng liêng trong đời sống tinh thần của con người” [41, tr.24] không chỉ
ở dân tộc Việt - tộc người đa số - mà còn ở những dân tộc ít người khác. Tác giả cũng
đã trình bày rõ nguồn gốc, bản chất, nghi thức thờ cúng tổ tiên trong xã hội xưa và
trong đời sống xã hội hiện đại, cho ta một cái nhìn khái quát và đầy đủ về tín ngưỡng
dân gian này. Tuy nhiên, khi bàn về bản chất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên lại có
-3-
những ý kiến trái chiều: thờ phụng tổ tiên là một tôn giáo, hay gần như một tôn giáo,
hay một tín ngưỡng, hay chỉ là một phong tục có tính đạo lý? Về mặt lý thuyết thì
vấn đề này cần được thảo luận thêm, nhưng trong đó đạo lý làm người vẫn là nội
dung nổi trội.
Năm 2015, cuốn sách Tục thờ cúng và những điều kiêng kỵ trong văn hóa tâm
linh người Việt do tác giả Hương Việt tuyển chọn và hệ thống từ nhiều bài viết trên
các tờ báo uy tín đã góp phần khám phá, tìm hiểu và giới thiệu những nét độc đáo của
tín ngưỡng thờ cúng trong văn hóa tâm linh của người Việt. Trong đó, tục thờ cúng
tổ tiên được xem là một tập tục truyền thống, thể hiện sự độc đáo, phong phú, đa dạng
và có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam, là một
trong các thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ giá
trị văn hóa Việt Nam.
Tuy vậy, các công trình nghiên cứu trên vẫn chưa nói nhiều đến tín ngưỡng thờ
cúng tổ tiên trong gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo. Chính vì vậy chúng tôi đã chọn
đây là vấn đề nghiên cứu của mình, mong rằng sẽ có một vài đóng góp nhỏ cho việc
nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam nói chung và tục thờ cúng tổ tiên của
người Việt theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang nói riêng.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Đề tài được thực hiện với mục đích nhằm làm rõ tục thờ cúng tổ tiên trong gia
đình người Việt đạo Hòa Hảo huyện Phú Tân, tỉnh An Giang được thực hiện như thế
nào, mang ý nghĩa gì và thay đổi như thế nào trong thời gian gần đây.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, đề tài có nhiệm vụ:
Một là, nêu lên một số vấn đề lý luận chung về tục thờ cúng tổ tiên trong gia
đình Việt Nam, đặc biệt là trong gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú
Tân, tỉnh An Giang.
Hai là, miêu tả tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt đạo Hòa Hảo
huyện Phú Tân, tỉnh An Giang theo truyền thống xưa.
-4-
Ba là, nêu lên một số thay đổi trong tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người
Việt đạo Hòa Hảo huyện Phú Tân, tỉnh An Giang giai đoạn hiện nay.
Những điều đó giúp góp phần khẳng định vai trò của tín ngưỡng thờ cúng tổ
tiên trong gia đình người Việt nói chung và gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở
huyện Phú Tân, tỉnh An Giang nói riêng.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người
Việt theo đạo Hòa Hảo.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Việc nghiên cứu được xác định trong phạm vi các gia đình người Việt đạo Hòa
Hảo tại huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, trong thời gian khoảng 20 năm trở lại đây
(Ban tôn giáo Chính phủ của Nhà nước Việt Nam ra quyết định từ tháng 6 năm 1999
Phật giáo Hòa Hảo chính thức mang tư cách pháp nhân).
Huyện Phú Tân, tỉnh An Giang là nơi khai sinh ra Phật giáo Hòa Hảo và đa số
người dân nơi đây là tín đồ Hòa Hảo, nên việc nghiên cứu và phỏng vấn là hoàn toàn có
thể thực hiện được. Đồng thời, tác giả sinh sống tại huyện Phú Tân, An Giang nên tương
đối thuận tiện cho việc thu thập dữ liệu thông qua công tác điền dã tại địa phương.
5. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài trên tôi đã sử dụng các phương pháp:
5.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp
Hướng nghiên cứu đi từ các vấn đề chung về tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, đến
trường hợp đặc biệt là tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt đạo Hòa Hảo
huyện Phú Tân, tỉnh An Giang. Phân tích rõ những yếu tố chi phối, sau đó tổng hợp
lại thành cách đặc điểm riêng tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt đạo Hòa
Hảo huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
5.2. Phương pháp so sánh
Bắt đầu từ việc so sánh giữa các gia đình người Việt thuộc các tôn giáo khác
để tìm ra sự khác biệt và tương tự trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tục thờ cúng
tổ tiên trong gia đình người Việt đạo Hòa Hảo huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
-5-
5.3. Phương pháp quan sát, tham dự
Tiến hành tham dự, quan sát thực địa tại huyện Phú Tân, An Giang về việc
thực hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong gia đình tín đồ, sau khi đã tham khảo các
tài liệu thứ cấp.
5.4. Phương pháp định tính
Phương pháp này sẽ thực hiện các thao tác mô hình hóa, khảo sát bằng phỏng
vấn sâu. Từ đó đưa ra những đánh giá về vai trò quan trọng của tục thờ cúng tổ tiên
trong gia đình người Việt đạo Hòa Hảo tại đây.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Đề tài đã có cái nhìn tổng quát về tín ngường thờ cúng tổ tiên trong gia đình
Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của tục thờ kính tổ tiên, ông bà
trong việc giữ gìn truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, giáo dục về lòng hiếu kính,
hướng về nguồn cội cho thế hệ trẻ và gắn kết cộng đồng họ hàng, làng xóm của dân
tộc Việt Nam.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Đề tài góp phần làm rõ sự khác biệt giữa tục thờ cúng tổ tiên của cộng đồng người
Việt theo đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang so với những nơi khác. Những
khác biệt ấy do sự chi phối của các điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài Phần Mở đầu, Phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung
luận văn gồm 3 chương.
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
Chương này nêu lên một số vấn đề mang tính lý luận chung nhất về tín ngưỡng
thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam và tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt theo
đạo Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
Chương 2: Hiện trạng thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt theo đạo
Hòa Hảo ở huyện Phú Tân tỉnh An Giang
Nội dung chương nhằm nêu lên cấu trúc gia đình của tín đồ Hòa Hảo ở huyện
Phú Tân, tỉnh An Giang, đồng thời cũng nói về quan niệm về thờ cúng tổ tiên của tín
-6-
đồ và nghi thức của tục thờ cúng tổ tiên truyền thống trong gia đình của người Việt
theo đạo Hòa Hảo tại đây.
Chương 3: Thờ cúng tổ tiên trong đời sống văn hóa của tín đồ Hòa Hảo
huyện Phú Tân tỉnh An Giang
Ngoài việc làm rõ mối quan hệ giữa thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt tôn giáo của
tín đồ Hòa Hảo ở huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, nội dung chương đi sâu vào việc so
sánh giữa tục thờ cúng tổ tiên của tín đồ Hòa Hảo với tín đồ tôn giáo khác và với gia
đình không có tôn giáo. Nội dung chương cũng đồng thời nêu lên một số biến đổi của
tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt theo đạo Hòa Hảo ở giai đoạn hiện nay
và vai trò của tục thờ cúng tổ tiên trong đời sống văn hóa của tín đồ Hòa Hảo ở huyện
Phú Tân, tỉnh An Giang.
-7-
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
[1]. Toan Ánh (2001), Phong tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt Nam, NXB
Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
[2]. Toan Ánh (2010), “Trong họ ngoài làng”, Nếp cũ, Tập 4, NXB Trẻ, Thành phố
Hồ Chí Minh.
[3]. Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương (2010), Tổng điều tra
dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Kết quả toàn bộ, Hà Nội.
[4]. Huỳnh Công Bá (2008), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Thuận Hóa, Huế.
[5]. Phan Kế Bính (2007), Việt Nam phong tục, NXB Văn học, Hà Nội.
[6]. Vũ Minh Chi (2004), Nhân học văn hóa – Con người với thiên nhiên, xã hội và
thế giới siêu nhiên, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
[7]. Charles Hirschman – Vũ Mạnh Lợi (1994), “Gia đình và cơ cấu hộ gia đình Việt
Nam – Vài nét đại cương từ một cuộc khảo sát xã hội học dân số gần đây”, Xã
hội học, 3(47), tr. 14-28.
[8]. David Popenoe (2001), “Phân tích văn hóa”, Thông báo khoa học, (2), tr. 138-145.
[9]. Chu Xuân Diên (2008), “Con người và không gian (một cách tiếp cận Văn hóa
học)”, Văn hóa dân gian, 117(3), tr. 3-20.
[10]. E.B Tylor (1871), Văn hóa nguyên thủy, NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.
[11]. Trần Văn Giàu (2011), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam,
NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội.
[12]. Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo (1966), Sấm giảng thi văn toàn bộ của Đức Huỳnh
Giáo chủ, Ban Phổ thông giáo lý trung ương.
[13]. Nguyễn Bích Hà (2009), “Tín ngưỡng và giải mã tín ngưỡng trong Văn học dân
gian người Việt”, Văn hóa dân gian, 122(2), tr. 43-49.
[14]. Bùi Thị Thu Hà (2002), Đồng bào Phật giáo Hòa Hảo An Giang trong cuộc
kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 – 1975), Luận án tiến sĩ, Đại học Quốc
gia Hà Nội.
-103-