Luận văn tín ngưỡng quan thánh đế quân trong cộng đồng người hoa tỉnh trà vinh lê văn sao

  • 42 trang
  • file .pdf
ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
____________________________
ISO 9001:2008
LÊ VĂN SAO
TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN
TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA
TỈNH TRÀ VINH
Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 60310640
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN HỒNG LIÊN
TRÀ VINH, NĂM 2015
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào khác
Trà Vinh, ngày 15 tháng 2 năm 2015
(Ký tên và ghi rõ họ tên)
LÊ VĂN SAO
-i-
LỜI CẢM ƠN
Trong thời gian theo học chương trình Cao học từ năm 2013-2015 tại Trường Đại
học Trà Vinh về ngành Văn hóa học. Tôi được quý Thầy/Cô nhiệt tình cung cấp một
khối lượng lớn kiến thức về lĩnh vực văn hóa. Qua quá trình học tập tại Trường tôi đã
tích lũy được một phần kiến thức vì thế tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế
Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh” để làm luận văn tốt nghiệp.
Đây là một đề tài hoàn toàn mới rất ít tư liệu, chưa có một công trình nghiên
cứu nào viết về Quan Thánh của người Hoa tại tỉnh Trà Vinh.
Vì vậy trong quá trình thu thập tổng hợp tài liệu cũng gặp không ít khó khăn.
Chính nhờ PGS. TS Trần Hồng Liên - với tư cách người hướng dẫn khoa học đã tận
tình giúp đỡ hướng dẫn và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành một cách tương đối đề tài
nghiên cứu mà mình đã chọn. Trong thời gian chỉnh sữa Luận văn quý thầy/cô, sinh
viên, Hội người Hoa đã giúp đỡ và hỗ trợ cho tôi rất nhiều như: Kiều Văn Đạt, Lâm
Quang Vinh, Kim Văn, sinh viên Thạch Phi Ních, Tăng Thị Đa Ny; Ban Trị sự người
Hoa Phước Kiến, Hội tương tế người Hoa Trà Vinh.
Cuối cùng tôi xin kính gửi đến Ban Giám hiệu; Khoa Ngôn ngữ, Văn hóa -
Nghệ thuật Khmer Nam Bộ; Phòng Nghiên cứu Khoa học và Đào tạo Sau Đại học;
Bộ môn Văn hóa học - Xã hội học lời cảm ơn chân thành.
Có thể nói, trong quá trình thực hiện luận văn việc thiếu sót là điều không thể
tránh khỏi rất mong nhận được sự góp ý chân tình của quý thầy/cô để Luận văn được
hoàn chỉnh hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn./.
Trà Vinh, ngày 15 tháng 02 năm 2015
Học viên thực hiện
LÊ VĂN SAO
-ii-
TÓM TẮT
Người Hoa ở Trà Vinh là một bộ phận của người Hoa ở vùng Nam Bộ có nguồn
gốc từ vùng Hoa Nam của Trung Quốc, vì trong lịch sử có nhiều biến cố đành phải từ
bỏ quê hương đến phương Nam sinh sống cộng cư với người Kinh, Khmer, Chăm trên
vùng đất phía Nam - Việt Nam. Trong quá trình di cư họ vẫn mang theo hành trang văn
hóa truyền thống của mình như: ngôn ngữ - chữ viết, phong tục tập quán, tôn giáo và
tín ngưỡng dân gian,.v.v. Đặc biệt là hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế.
Để hiểu rõ hơn đặc trưng tín ngưỡng Quan Thánh Đế vốn dĩ ra đời rất lâu tại
Trung Quốc, xuất hiện trong quá trình di dân của người Hoa khi đến Trà Vinh. Nên
tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa
tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu.
Nội dung luận văn chúng tôi vận dụng linh hoạt một số phương pháp nghiên
cứu Văn hóa học tiêu biểu như: điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu, tham dự, phân
tích tổng hợp tài liệu tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa
tỉnh Trà Vinh để nghiên cứu. Trong đó, chúng tôi chọn cơ sở thờ tự miếu Quan Đế
tiêu biểu nhất có lịch sử lâu đời (Phước Minh Cung) để khảo sát, tìm hiểu nghiên cứu
trường hợp. Bố cục kết cấu gồm có ba chương.
Bước đầu chúng tôi trình bày tổng quan cơ sở lí luận và thực tiển, đặc biệt là
các khái niệm tín ngưỡng, người Hoa và hệ thống lý thuyết tiếp cận, thuyết chức năng,
thuyết giao lưu văn hóa để làm cơ sở lí luận nghiên cứu tín ngưỡng Quan Thánh Đế.
Dựa cơ sở đó, chúng tôi trình bày tổng quan về lịch sử hình thành phát triển, đặc trưng
về kinh tế - xã hội và văn hóa người Hoa ở Nam Bộ nói chung, người Hoa Trà Vinh
nói riêng. Ngoài ra, chúng tôi còn trình bày sơ lược tiểu sử và tôn thánh tôn hiệu về
Quan Thánh Đế Quân để có cái nhìn tổng quan hơn, sâu sắc hơn, toàn diện hơn về
Quan Thánh.
Trên cơ sở lí luận đã trình bày, chúng tôi vận dụng vào việc nghiên cứu mang
tính thực tiễn cao. Đó là các hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế tại cộng đồng người
-iii-
Hoa tại Trà Vinh. Nội dung, trình bày đặc điểm hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế
trong gia đình và cộng đồng. Ngoài ra, chúng tôi cũng trình bày đặc trưng kiến trúc cơ
sở thờ tự Quan Thánh Đế tại Thành phố Trà Vinh, một ngôi miếu cổ nhất của người
Hoa Phước Kiến còn bảo tồn, lưu trữ phổ biến bản sắc văn hóa của người Hoa.
Bên cạnh hình thức tín ngưỡng trong gia đình, cộng đồng, kiến trúc cơ sở thờ
tự là lễ hội Quan Thánh Đế. Phần này chúng tôi chỉ trình bày đặc trưng nhất của lễ
hội Quan Thánh nhân ngày vía ông.
Đồng thời, chúng tôi chỉ ra sự tiếp xúc và giao lưu văn hóa qua việc thờ thần,
nghệ thuật kiến trúc, lễ vật cúng tế và nghi thức tế lễ giữa người Hoa với các dân tộc
khác rõ nét hơn. Và cho biết vai trò của sự giao lưu và tiếp thu văn hóa thật sự có giá
trị về đời sống tinh thần, vừa có giá trị về đời sống tâm linh góp phần làm phong phú
di sản văn hóa cổ truyền của người Hoa tại Trà Vinh.
Trong nội dung, chúng tôi còn phân biệt so sánh giữa hình thức tín ngưỡng
Quan Thánh Trà Vinh với khu vực Nam Bộ qua kiến trúc cơ sở thờ tự, vị trí tượng
thờ, hệ thống thần linh và một số ngày lễ hội. Sự giao lưu văn hóa kéo theo sự cố kết
cộng đồng giữa các tộc người Hoa với nhau, giữa người Hoa với các dân tộc Kinh,
Khmer, Chăm.
Ngoài ra, nhiều tộc người khác cũng tiếp thu yếu tố văn hóa của người Hoa
như hình thức thờ Quan Thánh trong gia đình, miếu người Kinh, Khmer. Chức năng
là vị thần bảo hộ và độ mạng. Sự tiếp thu văn hóa được xem như là một quy luật tất
yếu của các tộc người sống cộng cư với nhau trong một khu vực trên ba thế kỉ. Đó là
sự đan xen, dung hợp văn hóa mạnh mẻ ở tỉnh Trà Vinh của người Hoa.
Ngoài ra, chúng tôi cũng cho biết vai trò tín ngưỡng Quan Thánh đến đời sống
kinh tế - xã hội và đời sống văn hóa người Hoa ở Trà Vinh hiện nay.
Luận văn khai thác hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế. Đồng thời, cho biết
đặc điểm của tín ngưỡng đến gia đình và cộng đồng. Vai trò của tín ngưỡng này đến
đời sống kinh tế, đời sống xã hội và đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa.
-iv-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ...................................................................vii
DANH SÁCH CÁC BẢNG ................................................................................... viii
DANH SÁCH CÁC HÌNH....................................................................................... ix
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ..................................................................................2
3. Mục đích nghiên cứu ..........................................................................................5
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ......................................................................6
5. Phương pháp nghiên cứu ....................................................................................6
6. Đóng góp của luận văn .......................................................................................7
6.1. Ý nghĩa lí luận .............................................................................................7
6.2. Ý nghĩa thực tiễn .........................................................................................7
7. Bố cục của luận văn ............................................................................................8
PHẦN NỘI DUNG .................................................................................................... 9
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ................................................. 9
1.1. Các khái niệm ..................................................................................................9
1.1.1. Tín ngưỡng ...............................................................................................9
1.1.2. Người Hoa ..............................................................................................12
1.2 Các lý thuyết tiếp cận......................................................................................13
1.2.1. Thuyết chức năng ...................................................................................14
1.2.2. Thuyết giao lưu văn hóa .........................................................................14
-v-
1.3. Người Hoa tỉnh Trà Vinh và Tín ngưỡng Quan Thánh. ................................15
1.3.1. Khái quát về người Hoa ở Trà Vinh .......................................................15
1.3.1.1. Đặc trưng kinh tế - xã hội ...............................................................21
1.3.1.2. Đặc trưng văn hóa ...........................................................................24
1.3.2. Tín ngưỡng Quan Thánh Đế ...................................................................28
1.3.2.1. Tiểu sử Quan Thánh ........................................................................28
1.3.2.2. Tôn thánh tôn hiệu Quan Thánh......................................................32
CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN Ở
TRÀ VINH .................................................................................................. 35
2.1. Các hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân ..........................................35
2.1.1. Trong gia đình ........................................................................................35
2.1.2. Trong cộng đồng.....................................................................................45
2.2. Đặc trưng văn hóa trong thờ cúng Quan Thánh Đế Quân .............................60
2.2.1. Kiến trúc cơ sở thờ tự .............................................................................60
2.2.2. Lễ hội ......................................................................................................65
CHƯƠNG 3: TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN TRONG ĐỜI SỐNG
CỦA NGƯỜI HOA Ở TRÀ VINH ........................................................................ 75
3.1. Trong đời sống kinh tế ...................................................................................75
3.2. Trong đời sống xã hội ....................................................................................85
3.3. Trong đời sống văn hóa .................................................................................86
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 97
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 99
PHỤ LỤC ............................................................................................................... 103
-vi-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
NXB Nhà xuất bản
KHXH & NV Khoa học xã hội & Nhân văn
VHTT Văn hóa thông tin
TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh
NV TPHCM Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh
Tp. TV Thành phố Trà Vinh
PL Phụ lục
PV Phỏng vấn
ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long
CT Châu Thành
TC Trà Cú
CK Cầu Kè
VL Vĩnh Long
KG Kiên Giang
BD Bình Dương
-vii-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng Tên bảng Trang
Danh mục tóm tắt số liệu người Hoa từ 1889 đến 2011 tại
Bảng 1.1 105
tỉnh Trà Vinh
Bảng 2.1 Danh sách miếu thờ chính Quan Thánh Đế Quân tại Trà Vinh 105
Danh sách các miếu thờ Ông Bổn, Phước Đức Chánh Thần
Bảng 2.2 106
và Bà Thiên Hậu phối tự Quan Thánh Đế Quân
Các vị thần linh phối tự trong miếu thờ chính Quan Thánh
Bảng 2.3 108
Đế Quân ở tỉnh Trà Vinh
Các vị thần linh phối tự trong miếu thờ chính Quan Thánh
Bảng 2.4 110
Đế Quân ở Tây Nam Bộ
Sự khác biệt giữa “miếu Quan Thánh Đế Quân” của người
Bảng 2.5 112
Hoa và “miếu Neak Tà”, “chùa Phật” Khmer Trà Vinh
Bảng 2.6 Các ngày lễ tế Quan Thánh Đế Quân chính ở Trà Vinh 113
Các ngày lễ tế Quan Thánh Đế Quân phối tự trong miếu Ông
Bảng 2.7 113
Bổn ở Trà Vinh
-viii-
DANH SÁCH CÁC HÌNH
Số hiệu hình Tên hình Trang
Hình 2.1 Bản đồ hành chánh tỉnh Trà Vinh 114
Hình 2.2 Hình: Phước Minh Cung – Thành phố Trà Vinh 114
Trung tâm Chánh điện Phước Minh Cung thờ Quan Thánh
Hình 2.3 115
Đế quân
Kiến trúc hình chữ khẩu, chữ công, chữ quốc, chữ U úp
Hình 2.4 116
ngược miếu người Hoa thờ Quan Thánh Đế quân ở Trà Vinh
Hình 2.5 Miếu thờ Quan Thánh Đế Quân ở Nam Bộ 118
Chánh điện miếu thờ Quan Thánh Đế quân phối tự các vị
Hình 2.6 120
thần khác ở các huyện trong tỉnh Trà Vinh
Người Khmer,Việt lập miếu thờ Quan Thánh Đế quân ở
Hình 2.7 124
Trà Vinh
Hình 2.8 Hình đắp nổi trên mái chùa Phước Minh Cung Trà Vinh 125
Hình 2.9 Kiến trúc điêu khắc Phước Minh Cung 126
Hình 2.10 Trang thờ Quan Thánh trong gia đình 127
Những ngày lễ tế khác trong miếu Quan Thánh Đế quân ở
Hình 2.11 128
Trà Vinh
Hình 2.12 Lễ vật cúng Quan Thánh Đế quân thường ngày 129
-ix-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Vào cuối thế kỉ XVII, người Hoa di cư cùng thời điểm các chúa Nguyễn đang
chủ động tổ chức di dân người Việt vào vùng đất Nam Bộ thực thi chính sách chiêu
mộ lưu dân và đưa quân đội vào Nam khai phá, khẩn hoang đất đai. Chúa Nguyễn
còn tạo điều kiện cho một số người Hoa từ các tỉnh như: Quảng Đông, Quảng Tây,
Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam đến định cư cùng với người Kinh, Khmer, Chăm
trên vùng đất phía Nam, trong đó có Trà Vinh. Việc xác định thời điểm du nhập của
tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân vào Trà Vinh thì cần phải có những cuộc khảo sát
lại lịch sử qua những ngôi chùa, miếu của người Hoa trên toàn tỉnh Trà Vinh. Vì đây
là những di chỉ còn sót lại là nguồn tư liệu quý còn lưu giữ khá chi tiết đầy đủ về hình
thức du nhập, quá trình định cư và phát triển của người Hoa. Đồng thời, nó còn là nơi
bảo tồn lưu trữ nét sinh hoạt tín ngưỡng độc đáo theo truyền thống của người Hoa
tương đối đầy đủ hơn. Dựa trên cơ sở đó còn cho biết chiều kích, đặc điểm, tính chất
và vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân của người Hoa tại Trà Vinh.
Do quá trình cộng cư với cộng đồng cư dân bản địa cũng tiếp thu chịu ảnh
hưởng nhiều yếu tố văn hóa các dân tộc như: phong tục tập quán, lễ tết - lễ hội, tôn
giáo và tín ngưỡng,… trong đó, tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân có sức ảnh hưởng
sâu rộng đến đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc Kinh, Hoa, Khmer ở tỉnh
Trà Vinh một cách mạnh mẽ, sâu sắc. Vì thế, bước đầu tiếp cận nghiên cứu cộng đồng
người Hoa tại Trà Vinh qua các ngôi miếu, chùa là việc làm có ý nghĩa khoa học.
Ngoài ra, Trà Vinh là một địa phương có diện tích không lớn lắm, vị trí địa lí
không thuận lợi nhưng là nơi thu hút tụ hội của nhiều tôn giáo, tín ngưỡng dân gian
của các tộc người tồn tại.Vì thế việc quản lý các hoạt động tín ngưỡng không phải là
một vấn đề đơn giản, thậm chí gây khó khăn khi phải xác định ranh giới để phân biệt
sự khác nhau giữa hình thức tín ngưỡng và mê tín. Và sự phức tạp giữa các hình thức
tín ngưỡng của các tộc người tại tỉnh Trà Vinh càng khiến cho chúng ta khó nhận
-1-
diện được vai trò tính tích cực của tín ngưỡng này trong đời sống xã hội nói chung,
đời sống các tộc người Hoa nói riêng.
Bên cạnh tính tích cực của các tôn giáo mang lại thì tín ngưỡng thờ Quan Thánh
Đế quân có nhiều yếu tố cũng cần phải nghiên cứu tìm hiểu để làm sáng tỏ hình thức
xin xăm, xin keo diễn ra trong cơ sở thờ tự
Đề tài sẽ giúp ích cho sinh viên học ngành Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt
Nam (Chuyên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ) của trường Đại học Trà Vinh có cơ sở
lí luận nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa trên cơ sở đó so sánh đối chiếu với các hình
thức tín ngưỡng dân gian các dân tộc tại vùng Tây Nam Bộ; về Ban Quản trị, Hội người
Hoa nâng cao nhận thức gìn giữ bảo tồn tín ngưỡng truyền thống dân tộc, một hình
thức tín ngưỡng có giá trị nhân văn sâu sắc trong hoạt động đời sống kinh tế, xã hội,
văn hóa tại Trà Vinh; các Nhà quản lý (văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng), Sở Văn hóa -
Du lịch Trà Vinh, Ban Dân tộc, Ban Tôn giáo, Bảo tàng tổng hợp Trà Vinh (Bảo tồn
Văn hóa), Thư viện, Trường Đai học Trà Vinh có thêm nguồn tài liệu để tham khảo
xây dựng và chỉ đạo thực hiện chính sách bảo tồn, quản lý văn hóa có thêm căn cứ để
bổ sung vào báo cáo điều tra thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa tỉnh Trà Vinh;
về khoa học, nó bổ sung cho việc nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa về mặt cơ sở lý
luận và phương pháp luận thì càng trở nên cấp thiết.
Nhằm cụ thể hóa các về vấn đề này, tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh
Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong những năm gần đây, xu hướng nghiên cứu văn hóa người Hoa Nam Bộ
được đẩy mạnh. Tín ngưỡng Quan Thánh Đế luôn là chủ đề nóng bỏng hấp dẫn lôi
cuốn được nhiều sự quan tâm. Nhiều công trình nghiên cứu tín ngưỡng Quan Thánh
Đế đã từng được công bố từ đầu thế kỉ XX đến nay rất nhiều. Nhưng ít viết một cách
chuyên biệt chỉ đề cập một phần nhỏ trong công trình nghiên cứu về văn hóa người
Hoa Nam Bộ.
-2-
Năm 1968, học giả Tsai Maw Kuey bắt đầu nghiên cứu về người Hoa và tên
của công trình “Người Hoa ở Miền Nam Việt Nam”, nội dung mô tả xã hội - địa lý
của cộng đồng người Hoa ở Nam Việt Nam, đặc biệt là cộng đồng người Hoa ở Chợ
Lớn và các hình thức tín ngưỡng dân gian người Hoa, phác thảo một phần về tiểu sử,
nguồn gốc của tục thờ Quan Công Xích Đế nhưng đây không phải là trọng tâm của
bài viết, nội dung trình bày khái quát hóa chưa thể hiện rõ nét và cụ thể hóa về tín
ngưỡng Quan Thánh Đế.
Năm 1995, Lê Anh Dũng đã trình bày khá chi tiết hình tượng Quan Thánh Đế
như: thân thế, tiền thân, kỳ tích, tôn thánh tôn hiệu, tranh tượng, cho biết một số đền
thờ Quan Thánh ở Việt Nam và Quan Thánh với tình yêu nước của người Việt, tên
công trình “Quan Thánh xưa và nay”.
Năm 2005, Nguyễn Mạnh Cường và Nguyễn Minh Ngọc cũng nghiên cứu về
Quan Thánh Đế Quân trong công trình “Tôn giáo - Tín ngưỡng của các cư dân vùng
Đồng bằng sông Cửu Long”, nội dung phác họa bước đầu về tôn giáo, tín ngưỡng
dân gian của 4 dân tộc, có khảo tả ý nghĩa người Hoa thờ Quan Công.
Năm 2005, Phan An trình bày những đặc trưng về tín ngưỡng thờ Quan Công
trong bài viết “Người Hoa ở Nam Bộ” chủ yếu tập hợp một số bài viết cho các chương
trình, đề tài về người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh và ở Nam Bộ nói chung mà tác
giả đã tham gia.
Năm 2005, Trần Hồng Liên viết “Văn hóa người Hoa ở Nam Bộ Tín ngưỡng
- Tôn giáo”, giới thiệu tổng quan về những giá trị nghệ thuật kiến trúc đền, miếu và
những yếu tố văn hóa của cả một tộc người, đó là người Hoa ở Nam Bộ. Đặc biệt,
trình bày một số đặc trưng ngôi miếu thờ Quan Thánh Đế ở Nam Bộ.
Vào tháng 11 năm 2005, Bảo tàng tổng hợp Trà Vinh thực hiện điều tra báo
cáo tổng kết thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa ở Trà Vinh trong chương
trình mục tiêu về văn hóa. Nội dung báo cáo nhiều lĩnh vực văn hóa vật thể và phi
vật thể của người Hoa tỉnh Trà Vinh như: tục thờ các vị thần, lễ - lễ tết, lễ hội cỗ
-3-
truyền, nghệ thuật cổ truyền, văn hóa ẩm thực, tri thức dân gian, trong đó có tín
ngưỡng Quan Thánh Đế nhưng còn mang tính chất khảo tả.
Đến năm 2011, Vũ Ngọc Khánh viết “Danh nhân và thánh thần các dân tộc
thiểu số Việt Nam”, tác giả có giới thiệu sơ lược về Quan Thánh Đế nhưng chưa sâu
sắc, chỉ là một phác thảo.
Năm 2012, Huỳnh Ngọc Trảng (chủ biên)“Đặc khảo văn hóa người Hoa ở
Nam Bộ”, bài viết trình bày tổng quan về văn hóa người Hoa ở Nam Bộ, nội dung có
khảo tả sơ lược về tín ngưỡng Quan Thánh Đế. Hay Võ Thanh Bằng cũng viết “ Tín
ngưỡng dân gian Hoa ở Q.6 TP.HCM” và Nguyễn Thị Hoa Xinh viết “Tín ngưỡng
và tôn giáo người Hoa Quảng Đông ở TP.HCM ”.
Năm 2013, Kỷ yếu Hội thảo về Giáo dục và truyền thông với việc phát huy văn
hóa dân gian Đông Nam Bộ, bài viết cung cấp khái quát về quá trình du nhập của tín
ngưỡng Quan Công vào Việt Nam của Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ, Nguyễn
Ngọc Nguyên, bài viết tham luận “Trung và Nghĩa trong văn hóa Việt Nam Điển cứu
hình tượng Quan Công”. Không chỉ dừng lại ở đó, nhiều bài viết về tín ngưỡng Quan
Thánh Đế hay Quan Công ngày nay và được đăng tải trên website Khoa Văn học và
Ngôn ngữ - Trường KHXH&NV như bài viết của Nhà nghiên cứu Dương Hoàng Lộc
viết “ Tín ngưỡng thờ Quan Công ở Nam bộ ” (Từ góc nhìn giao lưu văn hóa).
Năm 2013, Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc viết “ Đặc khảo về tín
ngưỡng thờ gia thần”, nội dung chỉ khảo tả các hình thức tín ngưỡng thờ trong gia
đình. Nội dung chỉ phác thảo cho biết đặc trưng các vị thần độ mạng, mỗi vị thần
được thờ tự trên trang thờ riêng có cúng, nghi thức thực hiện theo định kỳ hay không
theo định kỳ. Đặc biệt, nội dung bài viết cho biết chức năng vị thần độ mạng Quan
Thánh Đế Quân tại gia tiên nội dung còn mang tính chất chung không đề cập đến một
tộc người Hoa ở một địa phương nào cụ thể.
Những công trình nghiên cứu khác về tín ngưỡng Quan Thánh Đế đã đăng trên
các báo cáo, bài viết chuyên đề ở một số kỷ yếu Hội thảo và Tạp chí chuyên ngành
khác. Còn có những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng Quan Thánh Đế hay thờ
Quan Công của người Hoa đã công bố chỉ mang tính chất chung, chưa có một đề tài
-4-
nào cụ thể nghiên cứu chi tiết về Quan Thánh Đế quân tại Trà Vinh. Tuy nhiên, phạm
vi nghiên cứu về tín ngưỡng Quan Thánh của người Hoa mà các tác giả chỉ giới hạn
và tập trung ở một số Tỉnh, Thành phố còn từng chuyên đề hay một số cơ sở tín
ngưỡng Quan Thánh Đế người Hoa cụ thể thì chưa đề cập đến nhiều. Hay những đặc
điểm trong tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân ở từng cộng đồng Hoa khác nhau thì
chưa có công trình nghiên cứu nào một cách chuyên sâu, nếu có chỉ giới thiệu chung
hoặc chỉ là những phác thảo hay khảo tả qua những tác phẩm nghiên cứu về tín
ngưỡng dân gian về người Hoa Nam Bộ nói chung.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là những công trình nghiên cứu đó đều mang tính
chất gợi mở và ngược lại là nguồn tư liệu khoa học quý giá. Dựa trên cơ sở nguồn
tài liệu phong phú đa dạng của những công trình nghiên cứu đã công bố trước đó
tác giả đã vận dụng nó vào việc nghiên cứu tìm hiểu về tín ngưỡng Quan Thánh Đế
quân tại Trà Vinh trong năm 2014. Từ những kết quả đạt được sẽ được vận dụng
vào việc nghiên cứu giảng dạy sinh viên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ và phát
triển du lịch tỉnh Trà Vinh.
3. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa
tỉnh Trà Vinh ” với nhiều mục đích khác nhau.
- Xác định nguồn gốc tộc người, thời gian và quá trình du nhập của cộng
đồng người Hoa tại Trà Vinh dựa vào lịch sử ngôi miếu cổ xưa nhất của người Hoa
tại Trà Vinh.
- Xác định nguồn gốc, lịch sử, hình thành phát triển tín ngưỡng Quan Thánh
Đế Quân
- Trình bày đặc điểm hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong đời
sống gia đình và cộng đồng. Dựa trên cơ sở đó, chúng tôi so sánh một số đặc trưng
cơ bản nhất giữa hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân tại Trà Vinh với khu
vực Tây Nam Bộ và Nam Bộ, mục đích cho biết đặc trưng của tín ngưỡng Quan
Thánh Đế Quân tại Trà Vinh.
-5-
- Xác định chức năng, vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân qua đời
sống kinh tế, văn hóa và xã hội người Hoa ở Trà Vinh.
- Đồng thời chỉ ra sự khác biệt tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân trong gia đình
giữa người Hoa và người Kinh, Khmer.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng
người Hoa tỉnh Trà Vinh.
Giới hạn phạm vi nghiên cứu Phước Minh Cung (chùa Ông) tại Thành phố
Trà Vinh. Vì đây là ngôi miếu có lịch sử lâu đời nhất so với tất cả các ngôi miếu thờ
Quan Thánh Đế Quân, kể cả các ngôi miếu thờ Ông Bổn và Bà Thiên Hậu của người
Hoa tại Trà Vinh.
Đồng thời, tại Thành phố Trà Vinh là khu vực tập trung đông đúc của cộng
đồng người Hoa Phước Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ và Hải Nam. Địa bàn
cư trú tương đối rộng, văn hóa cổ truyền vẫn còn ở dạng khép kín. Đặc biệt là hình
thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân vẫn còn bảo tồn những giá trị đặc trưng của
người Hoa.
Thời gian nghiên cứu: miếu Quan Đế (Phước Minh Cung) hiện tại.
5. Phương pháp nghiên cứu
Tác gỉa sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu nhưng chủ yếu là phương pháp
điền dã dân tộc học, phương pháp so sánh, quan sát, tham dự, phỏng vấn sâu, thu thập
thông tin trên cơ sở đó phân tích tổng hợp các tài liệu ở một số công trình đã công bố
trước đây.
Phân tích tổng hợp các tài liệu về địa lí, lịch sử để tìm hiểu nguồn gốc, lịch sử
hình thành và phát triển của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân ở Trà Vinh, những đặc
trưng kinh tế - xã hội và văn hóa người Hoa nói chung; phương pháp điền dã để tìm
hiểu tục thờ Quan Thánh Đế Quân trong gia đình và cộng đồng, cũng như kiến trúc
cơ sở thờ tự, cách thức tổ chức lễ hội, nghi thức và lễ vật cúng tế, nghệ thuật diễn
xướng trong lễ hội; phương pháp phỏng vấn và quan sát thực tế tìm hiểu đặc điểm tín
-6-
ngưỡng Quan Thánh Đế Quân, cũng như vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân
trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa.
Sử dụng tất cả những phương pháp này nhằm mục đích đa dạng hóa và làm
phong phú thêm nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Sự kết hợp linh hoạt các
phương pháp này làm tăng thêm độ chính xác và mức độ tin cậy cao hơn, nó đóng
góp quan trọng vào nghiên cứu luận văn của tác giả.
6. Đóng góp của luận văn
6.1. Ý nghĩa lí luận
Đề tài cung cấp những kiến thức bổ ích về đặc trưng tín ngưỡng Quan Thánh
Đế Quân của người Hoa về mặt cơ sơ lí luận. Và là nguồn tư liệu quý cho sinh viên
Văn hóa học, ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ, Học viên Cao học,... có nguồn tư liệu
để tham khảo học tập nghiên cứu tìm hiểu tín ngưỡng văn hóa của người Hoa Nam
Bộ nói chung, người Hoa Trà Vinh nói riêng.
Đối với cán bộ giảng viên giảng dạy Chuyên ngành Văn hóa học, Văn hóa
Khmer Nam Bộ, Văn hóa các Dân tộc thiểu số Việt Nam,... trong và ngoài Trường
có thêm nguồn tài liệu để tham khảo.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Luận văn có ý nghĩa về mặt khoa học là bổ sung thêm cơ sở lý luận như: hệ thống
các lý thuyết và phương pháp luận. Đồng thời, Luận văn còn có giá trị về mặt thực tiễn.
Trình bày khái quát hóa về tính đặc thù của tín ngưỡng thờ Quan Thánh Đế
Quân của người Hoa ở tỉnh Trà Vinh. Những đặc trưng về tín ngưỡng Quan Thánh
Đế Quân trong cộng đồng người Hoa ở Trà Vinh.
Đối với bản thân là nguồn tư liệu quý dùng để nghiên cứu và giảng dạy về lĩnh
vực Văn hóa người Khmer Nam Bộ. Đặc biệt, Văn hóa người Hoa Nam Bộ nói chung,
tín ngưỡng người Hoa Nam Bộ nói riêng.
Kết quả của luận văn góp phần quan trọng cho những nhà Quản lý về lĩnh vực
văn hóa (Bảo tàng, Mặt trận Tổ quốc, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch) có cơ sở căn
-7-
cứ để công nhận thêm những di tích có niên đại xưa mới, và trong thực thi chính sách
phù hợp hơn về tính thự tiễn địa phương. Dựa trên những cơ sở đó họ nghiên cứu để
vận dụng vào trọng phát triển tour du lịch Trà Vinh.
Đối với cộng đồng Hội tương tế người Hoa Trà Vinh có thêm nguồn tư liệu
tham khảo hiểu rõ hơn về tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân (Quan Công) và sự ảnh
hưởng của tín ngưỡng này trong văn hóa dân gian tại Trà Vinh. Từ đó, người Hoa và
các dân tộc khác cũng có ý thức hơn trong việc bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa
vật thể, phi vật thể truyền thống của dân tộc Hoa trước sự ảnh hưởng tác động mạnh
mẽ của công nghiệp hóa, đô thị hóa và thời kì hội nhập giao lưu quốc tế.
Góp phần khẳng định văn hóa người Hoa là một loại văn hóa độc đáo, phong
phú, đa dạng và là văn hóa mở. Tiếp tục khẳng định văn hóa người Hoa là một trong
những loại văn hóa góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc trong cộng
đồng 54 dân tộc anh em Việt Nam.
7. Bố cục của luận văn
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn
Chương 2: Đặc điểm tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân ở Trà Vinh
Chương 3: Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong đời sống của người Hoa ở
Trà Vinh
-8-
-1-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trà Vinh là tỉnh ven biển có nhiều ao, hồ, giồng cát,
sông ngòi, khí hậu ấm áp, hệ thống động thực vật phong
phú và là miền châu thổ được sông Tiền và sông Hậu bồi
đắp phù sa hàng năm, vì thế là nơi thu hút nhiều cư dân
đến đây cư trú khai phá, khẩn hoang. Trong các nhóm dân
cư đó có người Hoa. Người Hoa có hoạt động văn hóa
phong phú. Văn hóa dân tộc Hoa rất đặc trưng như: phong
tục tập quán, ngôn ngữ - chữ viết, tín ngưỡng tôn giáo, lễ
hội - lễ tết, văn hóa nghệ thuật, kiến trúc,.v.v. Trong đó,
đặc biệt là tín ngưỡng dân gian. Do đó, chúng tôi chọn đề
tài: “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng
người Hoa tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu vì một trong
những lí do cơ bản sau đây:
Người Hoa có mặt ở Trà Vinh khá sớm số lượng
khá đông nhưng về thời điểm du nhập thì chưa xác định
chỉ dựa trên bia kí bằng đá, một bằng gỗ khắc bằng Hán tự
đặt tại Phước Minh Cung vào nữa đầu thế kỷ XVI.
Mặt khác, việc xác định nguồn gốc lịch sử hình
thành tín ngưỡng Quan Thánh Đế cũng là một trong những
vấn đề quan trọng và là một hình thức tín ngưỡng mà
người Hoa có hoạt động văn hóa nổi bậc nhất ở Trà Vinh.
Những ngôi miếu thờ Quan Thánh là những di tích còn lưu
giữ khá chi tiết về niên đại và lịch sử hình thành và phát
triển người Hoa tại tỉnh Trà Vinh.
Đồng thời, hoạt động văn hóa và tổ chức đời sống
xã hội của người Hoa biểu hiện rõ nét nhất qua hoạt động
-2-
tín ngưỡng Quan Thánh, dựa trên cơ sở đó chúng tôi càng
có thêm lí do để chọn đề tài này.
Bên cạnh đó, những đặc điểm và vai trò của tín
ngưỡng càng thể hiện rõ nét hơn qua đời sống tinh thần
của cộng đồng người Hoa, thậm chí phạm vi của tín
ngưỡng Quan Thánh ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh
thần của các dân tộc Việt, Khmer ở tỉnh Trà Vinh cũng
chưa được nghiên cứu tìm hiểu một cách chuyên biệt.
Ngoài ra, sự giao lưu và tiếp xúc văn hóa giữa người Hoa
với các dân tộc anh em ngày càng sâu rộng càng làm
phong phú thêm văn hóa người Hoa qua hoạt động tín
ngưỡng Quan Thánh tại Phước Minh Cung. Vì thế, bước
đầu tiếp cận nghiên cứu cộng đồng người Hoa tại Trà
Vinh qua các ngôi miếu, chùa chiền là việc làm có ý
nghĩa khoa học.
Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài sẽ giúp ích cho
sinh viên ngành Văn hóa học, Văn hóa các Dân tộc thiểu
số Việt Nam, Ban Quản trị, Hội người Hoa, Nhà quản lý
Văn hóa, Sở Văn hóa - Du lịch Trà Vinh, Ban Dân tộc,
Ban Tôn giáo, Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (Bảo tồn Văn
hóa), Thư viện,Trường Đai học Trà Vinh có thêm nguồn
tài liệu tham khảo, căn cứ để bổ sung vào báo cáo điều tra
thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa tỉnh Trà Vinh.
Về khoa học bổ sung cho việc nghiên cứu tín ngưỡng
người Hoa về mặt lý luận, phương pháp luận và thực tiễn
nên đề tài mang tính cấp thiết.
Nhằm cụ thể hóa các về vấn đề này, tôi chọn đề tài
“Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người
Hoa tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu.