Luận văn sinh kế của cộng đồng dân cư bị thu hồi đất

  • 12 trang
  • file .pdf
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH
CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT
-------------
TRƯƠNG THỊ HỒNG GIANG
SINH KẾ CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ BỊ THU HỒI ĐẤT
XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH TRỌNG ĐIỂM
TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN DUYÊN HẢI
TỈNH TRÀ VINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG
Chuyên ngành: Chính sách công
Mã số: 60340402
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. RAINER ASSÉ
TH.S. LÊ THỊ QUỲNH TRÂM
TP. Hồ Chí Minh – Năm 2015
-i-
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử
dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu
biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của trường Đại học Kinh
tế Thành phố Hồ Chí Minh hay Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright.
TP. HCM, tháng 6 năm 2015
Tác giả
Trương Thị Hồng Giang
-ii-
LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên tôi gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến quý thầy cô của Chương trình
Giảng dạy kinh tế Fulbright đã truyền đạt những kiến thức vô cùng bổ ích cho tôi trong
suốt khoảng thời gian theo học tại chương trình.
Đặc biệt, tôi gửi lời cảm ơn cô Lê Thị Quỳnh Trâm và Tiến sĩ Rainer Asse đã rất tận tình
hướng dẫn, và chia sẻ những kinh nghiệm nghiên cứu quý báu để tôi có thể hiểu sâu sát
hơn đề tài của mình.
Cảm ơn các anh chị là các bộ quản lý địa phương xã Dân Thành, Xã Long Khánh, xã Long
Toàn, các anh chị công tác tại Ủy ban nhân dân huyện Duyên Hải đã hỗ trợ thông tin, nhiệt
tình chỉ dẫn, giới thiệu cho tôi được tiếp xúc và phỏng vấn với các hộ gia đình bị thu hồi
đất để xây dựng các công trình trọng điểm tại địa phương.
Tôi cũng cảm ơn các anh, chị em lớp MPP5, MPP6 đã đồng hành cùng tôi trong thời gian
học tập và thực hiện luận văn.
Tôi rất biết ơn gia đình và đồng nghiệp đã luôn chia sẻ công việc trong suốt thời gian qua
để tôi có thể yên tâm thực hiện luận văn và hoàn thành chương trình học.
-iii-
TÓM TẮT
Nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tỉnh Trà Vinh nói riêng và vùng Đồng bằng sông Cửu
Long nói chung, Chính phủ đã đầu tư hai công trình lớn trên địa phận huyện Duyên Hải là
công trình Luồng cho tàu có tải trọng lớn vào sông Hậu và Trung tâm Điện lực Duyên Hải.
Việc thực hiện đồng loạt hai công trình lớn đã ảnh hưởng rất nhiều đến cuộc sống của
những người dân bị thu hồi đất vốn đã quen với việc nhà nông. Duyên Hải cũng là vùng
kinh tế trọng điểm của tỉnh Trà Vinh về nuôi trồng thủy sản, nên phần lớn những hộ gia
đình người dân nơi đây gắn với nghề nuôi tôm, đánh bắt, khai thác hải sản, làm muối, một
số ít chăn nuôi, làm vườn, làm thuê và những hoạt động khác.
Để tìm hiểu thực trạng sinh kế của các hộ gia đình bị thu hồi đất trên địa bàn huyện Duyên
Hải, tác giả sử dụng khung lý thuyết sinh kế bền vững DFID, thực hiện khảo sát trực tiếp
trên 64 hộ. Kết quả cho thấy, mặc dù phần đông các hộ gia đình có được khoản tiền bồi
thường lớn so với mức thu nhập thông thường, nhưng không phải hộ gia đình nào cũng
thay đổi cuộc sống theo hướng tích cực. Một số hộ dân trở nên khá, giàu hơn trước từ việc
sử dụng hiệu quả số tiền bồi thường như đầu tư phát triển kinh doanh dịch vụ, hoặc đầu tư
mua đất mới để tiếp tục với nghề nông sau khi có số tiền lớn để trả hết nợ vay,…Tuy nhiên
đa phần cuộc sống các hộ không có cải thiện, có hộ còn có thu nhập thấp hơn trước đây,
việc làm bấp bênh, thiếu việc làm, thất nghiệp, thất mùa,… Nguyên nhân của tình trạng
này là do trình độ người lao động còn thấp, khó thích nghi với công việc mới, hoặc sử
dụng tiền bồi thường không hiệu quả. Chính quyền địa phương hỗ trợ gần như đầy đủ các
chính sách cho người bị thu hồi đất, tuy nhiên hiệu quả mang lại chưa cao, nhất là công tác
đào tạo nghề và tạo việc làm cho người lao động bị mất việc,…Ngoài ra, ô nhiễm môi
trường cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của cộng đồng.
Để cải thiện tình trạng trên, tác giả đã gợi ý chính sách cần quan tâm nhằm hỗ trợ các hộ
gia đình có khả năng tăng các tài sản sinh kế và có sinh kế bền vững sau khi thu hồi đất.
Nếu các chính sách được thực thi, đây cũng là bước chuẩn bị tốt cho việc thu hồi đất để
đầu tư phát triển Khu kinh tế Định An trong thời gian tới mà không gây ảnh hưởng nhiều
đến đại bộ phận dân cư nơi đây.
-iv-
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................................. i
 
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................................ii
 
TÓM TẮT........................................................................................................................... iii
 
MỤC LỤC ........................................................................................................................... iv
 
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT ....................................................... vi
 
DANH MỤC BẢNG ..........................................................................................................vii
 
DANH MỤC HÌNH ...........................................................................................................vii
 
DANH MỤC HỘP .............................................................................................................vii
 
CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU ................................................................................................. 1
 
1.2 Mục tiêu nghiên cứu ...................................................................................................... 2
 
1.3 Câu hỏi nghiên cứu ........................................................................................................ 3
 
1.4 Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu ................................................................................. 3
 
1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................................ 4
 
1.6 Kết cấu nghiên cứu ........................................................................................................ 4
 
CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU ..................................................................................................................... 5
 
2.1 Các khái niệm ................................................................................................................. 5
 
2.1.1 Sinh kế .......................................................................................................................... 5
 
2.1.2 Thu hồi đất .................................................................................................................... 5
 
2.1.3 Bồi thường .................................................................................................................... 5
 
2.1.4. Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất ................................................................................... 5
 
2.2 Khung phân tích sinh kế ............................................................................................... 6
 
2.2.1 Các nguồn vốn và tài sản sinh kế.................................................................................. 7
 
2.2.1.1 Nguồn vốn con người ................................................................................................ 7
 
2.2.1.2 Nguồn vốn tự nhiên ................................................................................................... 7
 
2.2.1.3 Nguồn vốn tài chính................................................................................................... 8
 
2.2.1.4 Nguồn vốn vật chất .................................................................................................... 8
 
2.2.1.5 Nguồn vốn xã hội....................................................................................................... 8
 
2.2.2 Bối cảnh dễ bị tổn thương ............................................................................................. 9
 
2.2.3 Thể chế và chính sách ................................................................................................... 9
 
-v-
2.2.4 Chiến lược sinh kế ........................................................................................................ 9
 
2.2.5 Kết quả sinh kế ............................................................................................................. 9
 
2.3 Các kết quả nghiên cứu có liên quan ........................................................................... 9
 
2.3. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................................... 10
 
2.3.1. Vấn đề nghiên cứu ..................................................................................................... 10
 
2.3.2 Cỡ mẫu và phương pháp lấy mẫu ............................................................................... 11
 
2.3.3 Phương pháp thu thập dữ liệu ..................................................................................... 12
 
2.3.4 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu ...................................................................... 13
 
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ......................................... 14
 
3.1 Giới thiệu về địa bàn nghiên cứu ................................................................................ 14
 
3.1.1 Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội ........................................................................... 14
 
3.1.2 Các công trình trọng điểm đang đầu tư trên địa bàn huyện Duyên Hải ..................... 16
 
3.1.3 Các chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ......................................................... 17
 
3.1.4 Kết quả của việc thực hiện chính sách của Nhà nước ............................................... 18
 
3.2 Nguồn vốn sinh kế của các hộ dân huyện Duyên Hải bị thu hồi đất ....................... 20
 
3.2.1 Nguồn vốn con người ................................................................................................. 21
 
3.2.2 Nguồn vốn tự nhiên .................................................................................................... 27
 
3.2.3 Nguồn vốn tài chính.................................................................................................... 29
 
3.2.5 Nguồn vốn xã hội........................................................................................................ 35
 
3.3 Hoàn cảnh dễ gây tổn thương ..................................................................................... 37
 
3.4 Các chiến lược và hoạt động sinh kế .......................................................................... 42
 
3.4.1 Chiến lược sinh kế của các hộ gia đình ...................................................................... 42
 
3.4.2 Các hoạt động sinh kế ................................................................................................. 43
 
3.5 Kết quả sinh kế............................................................................................................. 45
 
CHƯƠNG 4 KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH ................................................... 48
 
4.1 Kết luận về sinh kế và những khó khăn của các hộ dân huyện Duyên Hải bị thu
hồi đất ................................................................................................................................. 48
 
4.2 Kiến nghị....................................................................................................................... 51
 
4.2.1 Kiến nghị nhằm cải thiện chính sách giải tỏa, bồi thường, thu hồi đất ...................... 51
 
4.2.2 Gợi ý chính sách ......................................................................................................... 52
 
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................. 56
 
PHỤ LỤC ........................................................................................................................... 59
 
-vi-
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
Từ viết tắt Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt
CN Chăn nuôi
CN-TTCN Công nghiệp-Tiểu thủ công nghiệp
DFID Department of International Cơ quan phát triển Quốc tế - Vương
Development quốc Anh
DH Duyên Hải
LĐ Lao động
PTNT Phát triển nông thôn
TT Trung tâm
THCS Trung học cơ sở
THPT Trung học phổ thông
THĐ Thu hồi đất
UBND Ủy ban nhân dân
-vii-
DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Số hộ bị thu hồi đất theo địa bàn ......................................................................... 12
 
Bảng 3.1: Cơ cấu dân số huyện Duyên Hải ......................................................................... 15
 
Bảng 3.2: Thống kê số hộ nghèo và tỷ lệ hộ nghèo huyện Duyên Hải qua các năm........... 15
 
Bảng 3.3: Phân phối lao động trên địa bàn huyện năm 2013 .............................................. 16
 
Bảng 3.7. Hoạt động sinh kế của các hộ gia đình trước và sau khi thu hồi đất ................... 43
 
Bảng 3.8: Thu nhập hiện tại so với trước khi thu hồi đất .................................................... 45
 
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.16: Phản ứng của người dân về việc thu hồi đất ................................................. 41
 
Biểu đồ 3.17: Nguyên nhân giảm thu nhập của hộ gia đình ................................................ 46
 
Biểu đồ 3.18: Tỷ lệ hài lòng người dân về cuộc sống sau thu hồi đất ................................. 47
 
DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1. Sơ đồ khung phân tích sinh kế bền vững ............................................................... 6
 
Hình 3.1: Vị trí hai công trình trọng điểm huyện Duyên Hải .............................................. 17
 
DANH MỤC HỘP
Hộp 3.1: Người dân bị sốc khi không còn đất sản xuất ....................................................... 39
 
Hộp 3.2: Cú sốc thay đổi nghề nghiệp của nông dân .......................................................... 40
 
Hộp 3.3: Cú sốc của người dân về ô nhiễm môi trường ..................................................... 41
 
Hộp 3.4: Suy nghĩ của người dân về giá đất bồi thường ..................................................... 42
 
-1-
CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU
1.1 Bối cảnh nghiên cứu
Đầu tư xây dựng các công trình dự án phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội địa phương là
yêu cầu tất yếu của mọi quốc gia, nhất là trong giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa
hiện nay. Tuy nhiên, quan sát từ thực tế, khi thu hồi đất của dân để thực hiện dự án, với
những khoản tiền bồi hoàn cùng với những chính sách hỗ trợ tìm kiếm việc làm mới từ các
cấp chính quyền thì không hẳn dự án nào cũng thật sự đem lại hiệu quả tích cực cho cư dân
quanh vùng.
Một yêu cầu cơ bản của thu hồi đất để xây dựng dự án đầu tư phát triển là sự thay đổi cuộc
sống của người dân quanh vùng dự án phải theo chiều hướng tốt hơn, có nghĩa là có thể tạo
ra thu nhập cao hơn trước, hoặc ít nhất là phải ngang bằng như trước khi bị thu hồi đất, đủ
đảm bảo cuộc sống hiện tại cũng như tương lai.
Tại một vài địa phương, khi thu hồi đất của dân để đầu tư xây dựng các dự án phục vụ cho
phát triển công nghiệp hay dịch vụ, thật sự sẽ có sự thay đổi toàn diện bộ mặt của vùng,
bao gồm sự thay đổi về chất lượng cuộc sống của các hộ dân. Tuy nhiên, tại nhiều tỉnh
thành, đến nay các vấn đề thu hồi đất, bồi thường và sinh kế bền vững cho người dân bị
ảnh hưởng từ dự án cũng chưa có nhiều nghiên cứu, đánh giá và vẫn chưa giải quyết ổn
thỏa, mang lại sự hài lòng cho người dân1.
Tại Trà Vinh, đáng kể là hai công trình lớn đang được đầu tư trên cùng địa bàn huyện
Duyên Hải. Một là Dự án đầu tư xây dựng Luồng cho tàu có tải trọng lớn vào sông Hậu
(Kênh đào Trà Vinh) chạy ngang qua địa phận huyện Duyên Hải và Trà Cú của tỉnh Trà
Vinh, khi hoàn thành sẽ tạo điều kiện thuận lợi để đầu tư phát triển hệ thống cảng biển và
cảng biển nước sâu, giao thương thuận tiện thúc đẩy phát triển kinh tế Trà Vinh nói riêng
và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long nói chung; hai là Trung tâm điện lực Duyên Hải,
cung cấp điện thúc đẩy phát triển công nghiệp hóa – hiện đại hóa ở tỉnh nhà. Tuy nhiên,
khi các nhà máy nhiệt điện, kênh đào Trà Vinh được hình thành, các hộ dân bị thu hồi đất
1
Theo báo cáo Đề xuất và hoàn thiện chính sách Nhà nước thu hồi đất và cơ chế chuyển dịch đất đai tự
nguyện ở Việt Nam, từ năm 2003 đến 2006, Bộ Tài nguyên và môi trường nhận được hơn 30.000 đơn tranh
chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai của dân.