Luận văn sáng kiến kinh nghiệm lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong giảng dạy môn hóa học 9

  • 22 trang
  • file .pdf
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
ĐỀ TÀI: LỒNG GHÉP GIẢI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG THỰC TẾ
TRONG GIẢNG DẠY MÔN HÓA HỌC 9.
A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài.
Nhằm thực hiện mục tiêu của ngành giáo dục là đào tạo thế hệ trẻ
trở thành những chủ nhân tương lai của đất nước những con người “vừa hồng
vừa chuyên”. Bản thân là một giáo viên đứng lớp giảng dạy bộ môn Hóa học
nhận thấy rằng: Hoá học là bộ môn khoa học rất quan trọng trong nhà trường
phổ thông nói chung và trường THCS nói riêng. Môn hoá học THCS cung
cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức phổ thông, cơ bản và thiết thực đầu
tiên về hoá học, là giáo viên bộ môn hoá học thì cần hình thành ở các em học
sinh một kỹ năng cơ bản, phổ thông, thói quen học tập và làm việc khoa học
để làm nền tảng cho việc giáo dục xã hội chủ nghĩa, phát triển năng lực nhận
thức, năng lực hành động. Có những phẩm chất cần thiết như cẩn thận, kiên
trì, trung thực, tỉ mỉ, chính xác, yêu chân lí khoa học, có ý thức trách nhiệm
với bản thân, gia đình và xã hội có thể hoà hợp với môi trường thiên nhiên,
chuẩn bị cho học sinh học lên cao và đi vào cuộc sống lao động.
Tuy nhiên việc lĩnh hội kiến thức hoá học của học sinh là hết sức khó
khăn. Mặt khác, Hóa học là một môn học hoàn toàn mới lạ đối với HS ở
THCS, mà khối lượng kiến thức học sinh cần lĩnh hội tương đối nhiều.Phần
lớn các bài gồm những khái niệm mới, rất trừu tượng, khó hiểu. Do đó, giáo
viên cần tìm ra phương pháp dạy học gây được hứng thú học tập bộ môn giúp
các em chủ động lĩnh hội kiến thức một cách nhẹ nhàng, không gượng ép là
điều cần quan tâm. Khi HS có hứng thú, niềm say mê với môn Hóa sẽ giúp
HS phát huy được năng lực tư duy, khả năng tự học và óc sáng tạo. Để từ đó
nâng cao chất lượng bộ môn nói riêng và góp phần nâng cao chất lượng giáo
dục nói chung là vấn đề hết sức quan trọng trong quá trình dạy học của giáo
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 1
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
viên. Chính vì vậy, Tôi nghĩ đổi mới phương pháp dạy học phải thể hiện được
ba tính chất cơ bản sau:
Một là: Phát huy tính tích cực, năng lực tư duy, óc sáng tạo, khả năng
tự học và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập.
Hai là: Giảng dạy và học tập phải gắn liền với cuộc sống sản xuất, học
đi đôi với hành.
Ba là: Rèn luyện được kĩ năng sống cho học sinh.
Kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy hóa học tôi nhận thấy rằng: Học
sinh thấy hứng thú và dễ ghi nhớ bài hơn nếu trong quá trình dạy và học giáo
viên luôn có định hướng liên hệ thực tế giữa các kiến thức sách giáo khoa với
thực tiễn đời sống hàng ngày. Rất nhiều kiến thức hóa học có thể liên hệ được
với các hiện tượng tự nhiên xung quanh chúng ta.
Xuất phát từ những thực tế đó và một số kinh nghiệm trong giảng dạy
bộ môn hóa học, tôi thấy để có chất lượng giáo dục bộ môn hóa học cao,
người giáo viên ngoài phát huy tốt các phương pháp dạy học tích cực cần khai
thác thêm các hiện tượng hóa học thực tiễn trong đời sống đưa vào bài giảng
bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học
sinh, tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập bộ môn. Từ những lí do
đó tôi chọn đề tài: “Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong giảng
dạy môn hóa học 9”, áp dụng cho chương trình hóa học lớp 9 cấp THCS.
II. Mục đích nghiên cứu.
Xây dựng hệ thống một số hiện tượng hóa học thực tiễn cho các bài
giảng trong chương trình hóa học lớp 9.
Vận dụng hệ thống các hiện tượng đã xây dựng để dạy học chương
trình hóa 9 nhằm giáo dục ý thức và tăng hứng thú học tập bộ môn cho học
sinh.
III. Đối tượng, khách thể và phạm vi giới hạn đề tài nghiên cứu.
1. Đối tượng nghiên cứu:
Quá trình dạy học môn hóa học 9 ở trường THCS.
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 2
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tích hợp môi trường,
kĩ năng vận dụng kiến thức trong học tập và liên hệ thực tiễn của bộ môn hóa
học.
2. Khách thể nghiên cứu:
Học sinh lớp 9A1, 9A2, 9A3, 9A4, trường THCS Phan Bội Châu.
3. Phạm vi giới hạn đề tài nghiên cứu
Các bài dạy trong chương trình hóa học lớp 9.
IV. Nhiệm vụ nghiên cứu.
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài này nhằm giải quyết một số vấn đề
sau:
1. Những vấn đề lí luận về lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế
trong giảng dạy môn hóa học 9
2. Thực trạng về trình độ và điều kiện học tập của học sinh.
3. Từ việc nghiên cứu vận dụng của đề tài, rút ra bài học kinh nghiệm
góp phần nâng cao chất lượng trong giảng dạy môn Hóa học tại trường THCS
Phan Bội Châu.
V. Phương pháp nghiên cứu.
- Nêu vấn đề dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự học và thảo
luận theo nhóm học tập.
- Giáo viên giải đáp thắc mắc, tổng kết.
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 3
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
B. PHẦN NỘI DUNG
I. Cơ sở lí luận.
Đối với học sinh THCS các em chưa có nhiều định hướng nghề nghiệp
cho tương lai nên ý thức học tập các bộ môn chưa cao, các em chỉ thích môn
nào mình học có kết quả cao hoặc thích giáo viên nào thì thích học môn đó.
Người giáo viên dạy hóa học phải biết nắm tâm lý và đặc điểm lứa tuổi của
học sinh, trong đó phương pháp dạy học bằng cách lồng ghép giải thích các
hiện tượng hóa học thực tiễn trong tự nhiên và trong đời sống hàng ngày để
các em thấy môn hóa học rất gần gũi với các em.
Trong quá trình dạy học, dựa vào sự hướng dẫn của giáo viên học sinh
thực hiện các hoạt động chủ yếu theo một quy trình sau:
Thu thập thông tin: thông qua việc tự làm thí nghiệm hoặc quan sát thí
nghiệm do giáo viên biểu diễn, quan sát hiện tượng tự nhiên, đọc tài liệu, xem
tranh ảnh, ôn lại những kiến thức đã học, học sinh sẽ thu được những thông
tin cần thiết về các hiện tượng hóa học cần học.
Xử lí thông tin: thông qua một hệ thống câu hỏi, giáo viên hướng dẫn
học sinh căn cứ vào thông tin đã thu thập để rút ra những kết luận cần thiết.
Vận dụng: Dựa vào kết luận đã rút ra từ bài học, học sinh vận dụng
vào thực tiễn để hiểu sâu bài hơn.
Tuy nhiên tùy thuộc vào từng bài giảng cụ thể giáo viên có thể lồng
ghép giải thích các hiện tượng trong thực tế vào bài dạy của mình cho phù
hợp như:
* Lồng ghép vào phần mở bài:
Ví dụ: Trước khi vào giảng dạy bài: Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim
loại không bị ăn mòn, giáo viên có thể nêu vấn đề vào bài với câu hỏi sau: Tại
sao những đồ dùng bằng sắt thường bị gỉ tạo thành gỉ sắt và dần dần đồ vật
không dùng được ?
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 4
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
* Lồng ghép trong quá trình giảng dạy:
Ví dụ: Khi dạy xong phần tính chất vật lí của axit sunfuric giáo viên có
thể cho học sinh trả lời câu hỏi:
Vì sao không nên rót nước vào axit sunfuric đậm đặc mà chỉ có thể
rót từ từ axit sunfuric đậm đặc vào nước ?
* Lồng ghép khi kết thúc bài học
Ví dụ: Khi giảng dạy xong bài; phân bón hóa học giáo viên có thể cho
học sinh giải thích câu ca dao sau:
“ Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
II. Thực trạng về mức độ và điều kiện học tập của học sinh.
Khi chuẩn bị thực hiện đề tài này, học sinh còn rất mơ hồ trong việc
nắm bắt các kiến thức, việc nắm bắt kiến thức bộ môn hóa học của các em chỉ
ở mức độ thấp đó là nắm các khái niệm, định luật… Học sinh chưa biết và vận
dụng… chưa đi sâu vào quá trình giải thích, giải quyết các vấn đề nên học
sinh hay nhàm chán. Những học sinh có khả năng tư duy không cao thì có xu
hướng sợ học bộ môn này. Đặc biệt là trường chưa có phòng thực hành bộ
môn nên các tiết thực hành chỉ dừng lại ở mức độ thí nghiệm biểu diễn của
giáo viên vì vậy không tạo được mục tiêu thúc đẩy ý thức học tập cũng như sự
yêu thích bộ môn cho học sinh.
Để áp dụng đề tài vào trong giảng dạy tôi đã thực hiện một số hoạt
động sau:
- Điều tra về mức độ, thái độ của học sinh về nội dung của đề tài: điều
kiện học tập của học sinh. Cho học sinh mượn tài liệu để photo và hướng dẫn
học sinh tìm hiểu.
- Xác định mục tiêu, chọn lọc các trường hợp cần nhận biết, xây dựng
nguyên tắc áp dụng cho mỗi trường hợp, lựa chọn các câu hỏi cần thiết liên
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 5
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
quan đến từng nội dung bài và dự đoán các tình huống có thể xảy ra khi thực
hiện.
- Sưu tầm tài liệu và trao đổi kinh nghiệm với các đồng nghiệp.
III. Kinh nghiệm vận dụng đề tài vào thực tiễn.
Trong quá trình thực hiện tôi đã lựa chọn những nội dung, hiện tượng
trong thực tế có liên quan đến các bài học trong chương trình hóa học 9 và
phân bố chúng vào cụ thể từng bài học như sau:
Bài 1: Tính chất hóa học của Oxit, khái quát về sự phân loại oxit.
Ví dụ 1: “Hiện tượng mưa axit” là gì ? Tác hại như thế nào ?
Giải thích: - Khí thải công nghiệp và khí thải của các động cơ đốt
trong (ô tô, xe máy) có chứa các khí SO2, NO, NO2,…Các khí này tác dụng
với oxi O2 và hơi nước trong không khí nhờ xúc tác là các oxit kim loại (có
trong khói, bụi nhà máy) hoặc ozon tạo ra axit sunfuric H2SO4 và axit nitric
HNO3.
2SO2 + O2 + 2H2O → 2H2SO4
2NO + O2 → 2NO2
4NO2 + O2 + 2H2O → 4HNO3
Axit H2SO4 và HNO3 tan vào nước mưa tạo ra mưa axit. Trong đó
H2SO4 là nguyên nhân chính gây ra mưa axit.
- Hiện nay mưa axit là nguồn ô nhiễm chính ở một số nơi trên thế giới.
Mưa axit làm mùa màng thất thu và phá hủy các công trình xây dựng, các
tượng đài làm từ đá cẩm thạch, đá vôi, đá phiến (các loại đá này thành phần
chính là CaCO3): CaCO3 + H2SO4 → CaSO4 + CO2↑ + H2O
CaCO3 + 2HNO3 → Ca(NO3)2 + CO2↑ + H2O
Áp dụng: Nêu vấn đề khi vào học bài mới.
Bài 2: Một số oxit quan trọng
Ví dụ 1: Tại sao khi cho vôi sống vào nước, ta thấy khói bốc lên mù
mịt, nước vôi như bị sôi lên và nhiệt độ hố vôi rất cao có thể gây nguy hiểm
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 6
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
cho tính mạng của người và động vật. Do đó cần tránh xa hố đang tôi vôi
hoặc sau khi tôi vôi ít nhất 2 ngày ?
Giải thích: Khi tôi vôi đã xảy ra phản ứng tạo thành canxi hiđroxit:
CaO + H2O  Ca(OH)2
Phản ứng này tỏa rất nhiều nhiệt nên làm nước sôi lên và bốc hơi đem theo cả
những hạt Ca(OH)2 rất nhỏ tạo thành như khói mù trắng. Do nhiệt tỏa ra nhiều
nên nhiệt độ của hố vôi rất cao. Do đó người và động vật cần tránh xa hố vôi
để tránh rơi xuống hố vôi tôi sẽ gây nguy hiểm đến tính mạng.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần đặt vấn đề vào bài.
Bài 3: Tính chất hóa học của axit.
Ví dụ 1: Vì sao nước rau muống đang xanh khi vắt chanh vào thì
chuyển sang màu đỏ ?
Giải thích: Có một số chất hóa học gọi là chất chỉ thị màu, chúng làm
cho màu của dung dịch thay đổi khi độ pH của dung dịch thay đổi. Trong rau
muống (và vài loại rau khác) có chất chỉ thị màu này, trong chanh có 7% axit
xitric. Vắt chanh vào nước rau làm dung dịch có tính axit, do đó làm thay đổi
màu của nước rau. Khi chưa vắt chanh nước rau muống màu xanh là chứa
chất kiềm.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần mở rộng tính chất
hóa học của axit khi tác dụng với chất chỉ thị màu.
Bài 4: Một số axit quan trọng.
Ví dụ 1: Axit clohiđric có vai trò như thế nào đối với cơ thể ?
Giải thích: Axit clohiđric có vai trò rất quan trọng trong quá trình trao
đổi chất của cơ thể. Trong dịch dạ dày của người có axit clohiđric với nồng độ
khoảng chừng 0,0001 đến 0,001 mol/l (có độ pH tương ứng với là 4 và 3).
Ngoài việc hòa tan các muối khó tan, nó còn là chất xúc tác cho các phản ứng
phân hủy các chất gluxit (chất đường, bột) và chất protein (đạm) thành các
chất đơn giản hơn để cơ thể có thể hấp thụ được.
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 7
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Lượng axit trong dịch dạ dày nhỏ hơn hay lớn hơn mức bình thường đều gây
bệnh cho người. Khi trong dịch dạ dày có nồng độ axit nhỏ hơn 0,0001 mol/l
(pH>4,5) người ta mắc bệnh khó tiêu, ngược lại nồng độ axit lớn hơn 0,001
mol/l (pH<3,5) người ta mắc bệnh ợ chua.
Áp dụng: Giáo viên có thể đưa vấn đề này trong phần ứng dụng của
axit clohiđric.
Ví dụ 2: Vì sao không nên rót nước vào axit sunfuric đậm đặc mà chỉ
có thể rót từ từ axit sunfuric đậm đặc vào nước ?
Giải thích: Khi axit sunfuric tan vào nước sẽ tỏa ra một nhiệt lượng
lớn. Axit sunfuric đặc giống như dầu và nặng hơn trong nước. Nếu bạn cho
nước vào axit, nước sẽ nổi trên bề mặt axit. Tại vị trí nước tiếp xúc với axit
nhiệt độ cao làm cho nước sôi mãnh liệt và bắn tung tóe gây nguy hiểm.
Trái lại khi bạn cho axit sunfuric vào nước thì tình hình sẽ khác: axit
sunfuric đặc nặng hơn nước, nếu cho từ từ axit vào nước, nó sẽ chìm xuống
đáy nước, sau đó phân bố đều trong toàn bộ dung dịch. Như vậy nhiệt lượng
sinh ra được phân bố đều trong dung dịch, nhiệt độ sẽ tăng từ từ không làm
cho nước sôi lên một cách quá nhanh.
Một chú ý thêm là khi pha loãng axit sunfuric bạn luôn luôn nhớ là “
phải rót từ từ ” axit vào nước và không nên pha trong các bình thủy tinh. Bởi
vì thủy tinh sẽ dễ vở khi tăng nhiệt độ khi pha.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho học sinh trả lời về cách
pha loãng axit H2SO4 khi dạy phần tính chất vật lí của axit sunfuric đặc.
Bài 7: Tính chất hóa học của bazơ.
Ví dụ 1: Vì sao bôi vôi vào chỗ ong, kiến đốt sẽ đỡ đau ?
Giải thích: Do trong nọc của ong, kiến, nhện (và một số côn trùng
khác) có axit hữu cơ tên là axit formic (HCOOH). Vôi là chất bazơ nên trung
hòa axit làm ta đỡ đau.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần mở rộng tính chất
hóa học của bazơ
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 8
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Bài 8: Một số Bazơ quan trọng.
Ví dụ 1: Tại sao khi tô vôi lên tường thì lát sau vôi khô và cứng lại ?
Giải thích: Vôi là canxi hiđroxit, là chất tan ít trong nước nên khi cho
nước vào tạo dung dịch trắng đục, khi tô lên tường thì Ca(OH)2 nhanh chóng
khô và cứng lại vì tác dụng với CO2 trong không khí theo phương trình:
Ca(OH)2 + CO2  CaCO3  + H2O
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần mở rộng tính chất
hóa học của canxi hiđroxit.
Bài 9: Tính chất hóa học của muối.
Ví dụ 1: Tại sao khi nấu nước giếng ở một số vùng lại có lớp cặn ở
dưới đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này?
Trong tự nhiên nước ở một số vùng là nước cứng tạm thời, là nước có
chứa muối Ca(HCO3)2, Mg(HCO3)2. Khi nấu sôi sẽ xảy ra phản ứng hoá học :
Ca(HCO3)2 
t
 CaCO3 +
0
CO2 + H2O
Mg(HCO3)2 
t
 MgCO3 +
0
CO2 + H2O
CaCO3, MgCO3 sinh ra đóng cặn. Cách tẩy cặn ở ấm: Cho vào ấm 1 lượng
dấm (CH3COOH 5%) và rượu, đun sôi rồi để nguội qua đêm thì tạo thành 1
lớp cháo đặc chỉ hớt ra và lau mạnh là sạch.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Ví dụ 2: Vì sao muối NaHCO3 được dùng để chế thuốc đau dạ dày?
Trong dạ dày, có chứa dung dịch HCl. Người bị đau dạ dày là người có
nồng độ dung dịch HCl cao làm dạ dày bị bào mòn. NaHCO3 dùng để chế
thuốc đau dạ dày vì nó làm giảm hàm lượng dung dịch HCl có trong dạ dày
nhờ phản ứng:
NaHCO3 + HCl NaCl + H2O + CO2
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 10: Một số muối quan trọng.
Ví dụ 1: Vì sao muối thô dễ bị chảy nước ?
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 9
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Giải thích: Muối ăn có thành phần chính là natri clorua, ngoài ra còn
có ít muối khác như magie clorua …, Magie clorua rất ưa nước, nên nó hấp
thụ nước trong không khí và rất dễ tan trong nước. Muối sản xuất càng thô sơ
thì càng dễ
bị chảy nước khi để ngoài không khí.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần trạng thái tự nhiên.
Ví dụ 2: Muối ở biển có từ đâu ?
Giải thích: Các con sông, suối, …Các dòng nước trên lục địa đều chảy
về biển, đại dương và hoà tan mọi vật thể có thể hoà tan. Do quá trình bay hơi,
các nguyên tố, hợp chất tụ tập trong nước biển ngày càng nhiều theo thời gian,
trong đó nhiều nhất là NaCl, MgCl2 và một số ít muối khác tạo nên muối
biển.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần trạng thái tự nhiên.
Ví dụ 3: Vì sao khi luộc rau muống nên cho vào trước một ít muối ăn
(NaCl)?
Giải thích: Do nhiệt độ sôi của nước ở áp suất 1at là 100oC, nếu ta
thêm NaCl thì lúc đó làm cho nhiệt độ của nước muối khi sôi (dung dịch NaCl
loãng) là > 100oC. Do nhiệt độ sôi của nước muối cao hơn của nước nên rau
chín nhanh hơn, thời gian luộc rau không lâu nên rau ít mất vitamin. Vì vậy
khi đó rau muống sẽ mềm hơn và xanh hơn.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 11: Phân bón hóa học.
Ví dụ 1: Vì sao người ta dùng tro bếp để bón cho cây ?
Giải thích: Trong tro bếp có chứa muối K2CO3, cung cấp nguyên tố
kali cho cây.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Ví dụ 2: Cao dao Việt Nam có câu:
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ,
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 10
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Câu này mang hàm ý của khoa học hoá học như thế nào?
Giải thích: Câu ca dao nhắc nhở người làm lúa:
Vụ chiêm khi lúa đang trổ đòng đòng mà có trận mưa rào, kèm theo
sấm chớp thì sẽ rất tốt và cho năng suất cao sau này.
Do trong không khí có ~ 80% khí N2 và ~ 20% khí O2, khi có chớp (tia
lửa điện) sẽ tạo điều kiện cho N2 hoạt động:
Tia lửa điện
N2 + O2 2 NO
Sau đó: 2NO + O2 2NO2
Khí NO2 sẽ tan trong nước mưa:
NO2 + H2O + O2 HNO3
HNO3 H+ + NO3+
Nhờ hiện tượng này, hàng năm làm tăng 6−7 kg N cho mỗi mẫu đất.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 12: Mối liên hệ giữa các hợp chất vô cơ.
Ví dụ 1: Tại sao để cải tạo đất ở một số ruộng chua người ta thường
bón bột vôi ?
Giải thích: Thành phần của bột vôi gồm CaO và Ca(OH)2 và một số ít
CaCO3. Ở ruộng chua có chứa axit, pH < 7, nên sẽ có phản ứng giữa axit với
CaO, Ca(OH)2 và một ít CaCO3 làm giảm tính axit nên ruộng sẽ hết chua.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 15: Tính chất vật lí của kim loại.
Ví dụ 1: Vì sao nhôm lại được sử dụng làm dây dẫn điện cao thế? Còn
đồng lại được sử dụng làm dây dẫn điện trong nhà?
Tuy đồng dẫn điện tốt hơn nhôm nhưng nhôm (khối lượng riêng của
nhôm là 2,70g/cm3) nhẹ hơn đồng (khối lượng riêng của đồng là 8,96g/cm3)
Do đó, nếu như dùng đồng làm dây dẫn điện cao thế thì phải tính đến việc xây
các cột điện sao cho chịu được trọng lực của dây điện. Việc làm đó không có
lợi về mặt kinh tế. Còn trong nhà thì việc chịu trọng lực của dây dẫn điện
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 11
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
không ảnh hưởng lớn lắm.Vì vậy ở trong nhà thì ta dùng dây đẫn điện bằng
đồng.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần tính dẫn điện của
kim loại.
Bài 16: Tính chất hóa học của kim loại.
Ví dụ 1:Tại sao khi đánh rơi vỡ nhiệt kế thủy ngân thì không được
dùng chổi quét mà nên rắc bột S lên trên?
Thủy ngân (Hg) là kim loại ở dạng lỏng, dễ bay hơi và hơi thủy ngân là
một chất độc. Vì vậy khi làm rơi vỡ nhiệt kế thủy ngân nếu như ta dùng chổi
quét thì thủy ngân sẽ bị phân tán nhỏ, làm tăng quá trình bay hơi và làm cho
quá trình thu gom khó khăn hơn. Ta phải dùng bột S rắc lên những chỗ có
thủy ngân, vì S có thể tác dụng với thủy ngân tạo thành HgS dạng rắn và
không bay hơi.
Hg + S HgS
Quá trình thu gom thủy ngân cũng đơn giản hơn.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Ví dụ 2:Vì sao các đồ vật bằng bạc để lâu ngày thường bị xám đen? Vì
sao dùng đồ bằng bạc đựng thức ăn, thức ăn lâu bị ôi?
Do bạc tác dụng với khí O2 và H2S có trong không khí tạo ra bạc
sunfua (Ag2S) màu đen.
4 Ag + O2 + 2 H2S 2Ag2S + 2 H2O
Khi bạc sunfua gặp nước sẽ có một lượng rất nhỏ đi vào nước thành ion
Ag+. Ion Ag+ có tác dụng diệt khuẩn rất mạnh, chỉ cần 1/5 tỉ gam bạc trong 1
lít nước cũng đủ diệt vi khuẩn. Không cho vi khuẩn phát triển nên giữ cho
thức ăn lâu bị ôi thiu.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 18: Nhôm.
Ví dụ 1: Giải thích hiện tượng:“Một nồi nhôm mới mua về sáng lấp
lánh bạc, chỉ cần dùng nấu nước sôi, bên trong nồi nhôm, chỗ có nước biến
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 12
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
thành màu xám đen ?”
Giải thích: Bình thường trông bên ngoài nước không có vấn đề gì, thực
tế trong nước có hòa tan nhiều chất, thường gặp nhất là các muối canxi, magiê
và sắt. Các nguồn nước có thể chứa lượng muối sắt ít nhiều khác nhau, loại
nước chứa nhiều sắt “ là thủ phạm” làm cho nồi nhôm có màu đen.
Vì nhôm có tính khử mạnh hơn sắt nên nhôm sẽ đẩy sắt ra khỏi muối
của nó và thay thế ion sắt, còn ion sắt bị khử sẽ bám vào bề mặt nhôm, nồi
nhôm sẽ bị đen: Để hoàn thành được điều trên phải có 3 điều kiện: Lượng
muối sắt trong nước phải đủ lớn; Thời gian đun sôi phải đủ lâu; Nồi nhôm
phải là nồi mới
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần củng cố bài học.
Bài 21: Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại không bị ăn mòn.
Ví dụ 1: Tại sao những đồ dùng bằng sắt thường bị gỉ tạo thành gỉ sắt
và dần dần đồ vật không dùng được ?
Giải thích: Khi tiếp xúc với không khí ẩm có oxi, hơi nước .... sắt bị
oxi hóa theo các phản ứng sau:
Không khí ẩm
2Fe + O2 + 2H2O 2Fe(OH)2
4Fe(OH)2 + O2 + 2H2O  4Fe(OH)3
Fe(OH)3 bị loại nước dần tạo thành Fe2O3 theo thời gian. Vì gỉ sắt
Fe2O3.nH2O xốp nên quá trình ăn mòn tiếp diễn vào lớp bên trong đến khi
toàn bộ khối kim loại đều gỉ. Gỉ sắt không còn tính cứng, ánh kim, dẻo của sắt
mà xốp, giòn nên làm đồ vật bị hỏng.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần đặt vấn đề vào bài.
Bài 25: Tính chất của phi kim.
Ví dụ 1: “Ma trơi” là gì ? Ma trơi thường xuất hiện ở đâu ?
Giải thích: Trong xương của động vật luôn có chứa một hàm lượng
photpho. Khi cơ thể động vật chết đi, nó sẽ phân hủy một phần thành photphin
PH3 và lẫn một ít điphotphin P2H4. Photphin không tự bốc cháy ở nhiệt độ
thường. Khi đun nóng đến 150oC thì nó mới cháy được. Còn điphotphin P2H4
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 13
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
thì tự bốc cháy trong không khí và tỏa nhiệt. Chính lượng nhiệt tỏa ra trong
quá trình này làm cho photphin bốc cháy:
2PH3 + 4O2 → P2O5 + 3H2O
Quá trình trên xảy ra cả ngày lẫn đêm nhưng do ban ngày có các tia
sáng của mặt trời nên ta không quan sát rõ như vào ban đêm.
Hiện tượng ma trơi chỉ là một quá t nh hóa học xảy ra trong tự nhiên.
Thường gặp ma trơi ở các nghĩa địa vào ban đêm.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Bài 26: Clo.
Ví dụ 1: Tại sao nước máy thường dùng ở các thành phố lại có mùi khí
clo ?
Giải thích: Trong hệ thống nước máy ở thành phố, người ta cho vào
một lượng nhỏ khí clo vào để có tác dụng diệt khuẩn. Một phần khí clo gây
mùi và một phần tác dụng với nước:
Cl2 + H2O HCl + HClO
Axit hipoclorơ HClO sinh ra có tính oxi hóa rất mạnh nên có tác dụng
khử trùng, sát khuẩn nước. Phản ứng thuận nghịch nên clo rất dễ sinh ra do đó
khi ta sử dụng nước ngửi được mùi clo.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Ví dụ 2 :Cloramin là chất gì mà sát trùng được nguồn nước?
Giải thích: Cloramin là chất NH2Cl và NHCl2. Khi hoà tan cloramin
vào nước sẽ giải phóng cho ra khí Clo. Clo tác dụng với nước tạo ra HClO.
H2O + Cl2 HCl + HClO
HClO có tính oxy hóa rất mạnh nên phá hoại hoạt tính một số enzim
trong vi sinh vật, làm cho vi sinh vật chết. Cloramin không gây độc hại cho
người dùng nước đã được khử trùng bằng chất này.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Bài 27: Cacbon.
Ví dụ 1: Vì sao than chất thành đống lớn có thể tự bốc cháy ?
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 14
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
Giải thích: Do than tác dụng chậm với O2 trong không khí tạo CO2,
phản ứng này tỏa nhiệt. Nếu than chất thành đống lớn phản ứng này diễn ra
nhiều, nhiệt tỏa ra được tích góp dần khi đạt tới nhiệt độ cháy của than thì
than sẽ tự bốc cháy.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Ví dụ 2: Tại sao khi cơm bị khê, ông bà ta thường cho vào nồi cơm một
mẫu than củi ?
Giải thích: Do than củi xốp, có tính hấp phụ nên hấp phụ hơi khét của
cơm làm cho cơm đỡ mùi khê.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho phần tính hấp phụ của
cacbon.
Bài 28: Các oxit của cacbon.
Ví dụ 1: Nước đá khô được làm từ cacbon đioxit hóa rắn. Tại sao nó
có thể tạo hơi lạnh được như nước đá ?
Giải thích: Vì cacbon đioxit ở dạng rắn khi bay hơi thu nhiệt rất lớn,
làm hạ nhiệt độ của môi trường xung quanh nên tạo hơi lạnh. Đặc biệt là nước
đá khô (không độc hại), được ứng dụng thích hợp để bảo quản những sản
phẩm kỵ ẩm và dùng làm lạnh đông thực phẩm. Dùng đá khô để làm lạnh và
bảo quản gián tiếp các sản phẩm có bao gói nhưng có thể dùng làm lạnh và
bảo quản trực tiếp. Chính chất tác nhân làm lạnh này (CO2) đã làm ức chế sự
sống của vi sinh vật, giữ được vị ngọt, màu sắc hoa quả. Đồng thời hạn chế
được tổn hao khối lượng tự nhiên của sản phẩm do sự bay hơi từ bề mặt sản
phẩm và các quá trình lên men, phân hủy.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Ví dụ 2: Vì sao khi mở bình nước ngọt có ga lại có nhiều bọt khí thoát
ra
Giải thích: Nước ngọt không khác nước đường mấy chỉ có khác là có
thêm khí cacbonic CO2. Ở các nhà máy sản xuất nước ngọt, người ta dùng áp
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 15
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
lực lớn để ép CO2 hòa tan vào nước. Sau đó nạp vào bình và đóng kín lại thì
thu được nước ngọt.
Khi bạn mở nắp bình, áp suất bên ngoài thấp nên CO2 lập tức bay vào
không khí. Vì vậy các bọt khí thoát ra giống như lúc ta đun nước sôi. Về mùa
hè người ta thường thích uống nước ngọt ướp lạnh. Khi ta uống nước ngọt vào
dạ dày, dạ dày và ruột không hề hấp thụ khí CO2. Ở trong dạ dày nhiệt độ cao
nên CO2 nhanh chóng theo đường miệng thoát ra ngoài, nhờ vậy nó mang đi
bớt một nhiệt lượng trong cơ thể làm cho người ta có cảm giác mát mẻ, dễ
chịu. Ngoài ra CO2 có tác dụng kích thích nhẹ thành dạ dày, tăng cường việc
tiết dịch vị, giúp nhiều cho tiêu hóa.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Ví dụ 3: Làm thế nào để biết dưới giếng có khí độc, khí CO hoặc
không có oxi, để tránh khi xuống giếng bị chết ngạt ?
Giải thích: Trong các giếng sâu ở một số vùng đồng bằng thường có
nhiều khí độc CO và CH4 và thiếu oxi. Vì một lí do nào đó mà ta xuống giếng
thì rất nguy hiểm. Đã có rất nhiều trường hợp tử vong do trèo xuống giếng
gặp nhiều khí độc và chết ngạt do thiếu oxi. Điều tốt nhất là tránh phải xuống
giếng, nếu có xuống thì nên mang theo bình thở oxi. Trước khi xuống giếng
cần thử xem trong giếng có nhiều khí độc hay không bằng cách cột một con
vật như gà, vịt rồi thả xuống giếng. Nếu gà, vịt chết thì chứng tỏ dưới giếng có
nhiều khí độc.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố phần cacboxit.
Bài 29: Axit cacbonic và muối cacbonat.
Ví dụ 1: Hiện tượng tạo hang động và thạch nhũ ở vườn quốc gia
Phong Nha - Kẽ Bàng với những hình dạng phong phú đa dạng được hình
thành như thế nào ?
Giải thích: Ở các vùng núi đá vôi, thành phần chủ yếu là CaCO3. Khi
trời mưa trong không khí có CO2 tạo thành môi trường axit nên làm tan được
đá vôi. Những giọt mưa rơi xuống sẽ bào mòn đá theo phương trình:
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 16
Sáng kiến kinh nghiệm: Lồng ghép giải thích các hiện tượng thực tế trong
giảng dạy môn hóa học 9.
CaCO3 + CO2 + H2O  Ca(HCO3)2
Theo thời gian tạo thành các hang động. Khi nước có chứa Ca(HCO3)2 ở đá
thay đổi về nhiệt độ và áp suất nên khi giọt nước nhỏ từ từ có cân bằng:
Ca(HCO3)2  CaCO3 + CO2  + H2O
Như vậy lớp CaCO3 dần dần lưu lại ngày càng nhiều, dày tạo thành
những hình thù đa dạng
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Ví dụ 2: Câu tục ngữ: “ Nước chảy đá mòn” mang ý nghĩa hóa học
gì?
Giải thích: Thành phần chủ yếu của đá là CaCO3. Trong không khí có
khí CO2 nên nước hòa tan một phần tạo thành axit H2CO3. Do đó xảy ra phản
ứng hóa học :
CaCO3 + CO2 + H2O  Ca(HCO3)2
Khi nước chảy cuốn theo Ca(HCO3)2, theo nguyên lí dịch chuyển cân
bằng thì cân bằng sẽ chuyển dịch theo phía phải. Kết quả là sau một thời gian
nước đã làm cho đá bị bào mòn dần.
Áp dụng: Giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho củng cố bài.
Bài 30: Silic. Công nghiệp silicat.
Ví dụ 1: Làm thế nào có thể khắc được thủy tinh ?
Giải thích: Muốn khắc thủy tinh người ta nhúng thủy tinh vào sáp
nóng chảy, nhấc ra cho nguội, dùng vật nhọn khắc hình ảnh cần khắc nhờ lớp
sáp mất đi, rồi nhỏ dung dịch HF vào thì thủy tinh sẽ bị ăn mòn ở những chổ
lớp sáp bị cào đi :
SiO2 + 4HF → SiF4↑ + 2H2O
Nếu không có dung dịch HF thì thay bằng dung dịch H2SO4 đặc và bột CaF2.
Làm tương tự như trên nhưng ta cho bột CaF2 vào chổ cần khắc, sau đó cho
thêm H2SO4 đặc vào và lấy tấm kính khác đặt trên chổ cần khắc. Sau một thời
gian, thủy tinh cũng sẽ bị ăn mòn ở những nơi cạo sáp.
CaF2 + 2H2SO4 → CaSO4 + 2HF↑ ( dùng tấm kính che lại)
Phan Đức Thuận: Trường THCS Phan Bội Châu 17