Luận văn phương hướng và giải phát phát triển hợp tác xã thương mại việt nam giai đoạn 2005 – 2010

  • 158 trang
  • file .pdf
Bé Th−¬ng m¹i
ViÖn nghiªn cøu th−¬ng m¹i
B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi khoa häc cÊp bé
Ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p
ph¸t triÓn hîp t¸c x∙ th−¬ng m¹i
viÖt nam giai ®o¹n 2005-2010
Chñ nhiÖm ®Ò tµi: nguyÔn v¨n long
6479
20/8/2007
Hµ néi - 2007
Môc Lôc
Më ®Çu ................................................................................................... 6
Ch−¬ng I : Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ ph¸t triÓn Hîp t¸c x· Th−¬ng
m¹i ë ViÖt Nam........................................................................ 9
1. C¬ së tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸c HTXTM ë ViÖt nam .....................................9
1.1. Sù tån t¹i tÊt yÕu kh¸ch quan HTXTM trong nÒn kinh tÕ:............................9
1.2. Vai trß cña HTXTM .......................................................................................11
1.3. Quan niÖm vÒ HTXTM sau khi cã luËt HTX (2003) . ..................................12
1.3.1 Ph©n lo¹i HTX ............................................................................................12
1.3. 2 B¶n chÊt kinh tÕ - x· héi cña HTXTM.......................................................14
1.3.3 C¸c lo¹i h×nh kinh doanh cña HTXTM ......................................................15
1.3.4 Tiªu chÝ ®¸nh gi¸ c¸c HTXTM ...................................................................17
1.3.5 Nh÷ng nh©n tè t¸c ®éng ®Õn sù h×nh thµnh & ph¸t triÓn HTXTM .............17
2. Quan ®iÓm cña §¶ng vµ Nhµ n−íc, Néi dung vµ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý nhµ
n−íc cña c¸c bé, c¬ quan ngang bé ®èi víi HTX ..............................................19
2.1. Quan ®iÓm cña §¶ng ®−îc cô thÓ ho¸ trong NghÞ quyÕt 13- NQ/ TW t¹i
Héi nghÞ Trung −¬ng 5 ( khãa IX)................................................................20
2.2. Néi dung vµ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý nhµ n−íc cña c¸c Bé, c¬ quan ngang Bé
®èi víi HTX. ...................................................................................................21
2.2.1 Néi dung qu¶n lý nhµ n−íc cña c¸c Bé, c¬ quan ngang Bé .......................21
2.2.2. Tr¸ch nhiÖm cña c¸c Bé, c¬ quan ngang Bé: ............................................22
3. Kinh nghiÖm cña n−íc ngoµi vÒ ph¸t triÓn HTXTM . .......................................22
3.1. Kinh nghiÖm cña NhËt B¶n..........................................................................22
3.1.1. Liªn hiÖp HTX tiªu dïng NhËt B¶n (JCCU) ..............................................23
3.1.2. Qu¶n lý Nhµ n−íc ®èi víi c¸c hîp t¸c x· tiªu dïng cña NhËt B¶n .........24
3.2. Kinh nghiÖm cña Trung Quèc ......................................................................24
3.2.1. Ho¹t ®éng cña c¸c hîp t¸c x· cung tiªu Trung Quèc ...............................24
3.2.2. Liªn ®oµn hîp t¸c x· cung tiªu toµn Trung Quèc(ACFSMS) ....................25
3.2.3. Qu¶n lý nhµ n−íc ®èi víi hîp t¸c x· cung tiªu Trung Quèc:....................27
3.3. Kinh nghiÖm cña Hµn Quèc..........................................................................27
3.3.1. M« h×nh ho¹t ®éng dÞch vô cña hîp t¸c x· n«ng nghiÖp Hµn quèc ..........27
3.3.2. Liªn ®oµn quèc gia hîp t¸c x· n«ng nghiÖp Hµn Quèc (NACF) ..............28
3.3.3. Sù hç trî cña ChÝnh phñ ............................................................................30
3.4. Kinh nghiÖm cña Canada ..............................................................................31
3.4.1. C¸c lo¹i h×nh hîp t¸c x· lµm dÞch vô gåm: ...............................................31
3.4.2. Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña hîp t¸c x· ë Canada...............................................32
3.4.3. Vai trß cña ChÝnh phñ ...............................................................................32
3.5. Nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm ¸p dông cho ViÖt Nam . ..................................32
3.5.1.Sù ph¸t triÓn cña HTXTM cã thÓ ®−îcc ®¸nh gi¸ gi¸ b»ng sù ph¸t triÎn sè
l−îng x· viªn HTX,trong HTX cña c¸c n−íc sè x· viªn HTX rÊt lín. .........32
3.5.2. C¸c lo¹i hîp t¸c x· thuéc ngµnh s¶n xuÊt hay dÞch vô ®Òu tËp trung vµo
ho¹t ®éng dÞch vô ®Çu vµo, ®Çu ra cña x· viªn, hîp t¸c x·. ......................32
3.5.3. CÊu tróc hîp t¸c x· cã thÓ theo nhiÒu h×nh thøc:......................................33
3.5.4. Ho¹t ®éng theo LuËt hîp t¸c x·, chÞu sù qu¶n lý nhµ n−íc vÒ ngµnh cã liªn
quan. ChÝnh phñ cã quyÒn gi¸m s¸t vµ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng hç trî hîp
t¸c x· theo ch−¬ng tr×nh, dù ¸n hoÆc chÝnh s¸ch −u ®·i vÒ l·i suÊt, thuÕ
tiªu thô néi bé hîp t¸c x·. ..........................................................................33
3.5.5. l¾ng nghe nguyÖn väng cña x· viªn hîp t¸c x·,.........................................33
1
Ch−¬ng II : Thùc tr¹ng ph¸t triÓn HTX th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam
Thêi kú 1996 - 2004 ............................................................... 34
1. Thêi kú tr−íc n¨m 1996 ........................................................................................34
1.1. §Æc ®iÓm chñ yÕu vÒ qui m«, tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña c¸c HTXTM.........34
1.2. Qu¶n lý nhµ n−íc ®èi víi HTXTM................................................................37
2. Thêi kú tõ n¨m 1996 ®Õn nay ..............................................................................38
2.1. §Æc ®iÓm vÒ qui m«, tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña c¸c HTXTM.......................38
2.1.1. Qu¸ tr×nh chuyÒn ®æi m« h×nh tæ chøc, kinh doanh cña c¸c HTXTM........38
2.1.2. KÕt qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c HTXTM........................................47
2.2. Thùc tr¹ng qu¶n lý Nhµ n−íc ®èi víi HTXTM tõ 1996 ®Õn nay.................53
2.2.1. Ho¹t ®éng chØ ®¹o, tæ chøc thùc hiÖn luËt ph¸p vµ c¬ chÕ chÝnh s¸ch cña
nhµ n−íc. ....................................................................................................53
2.2.2 H−íng dÉn c¬ chÕ chÝnh s¸ch, khuyÕn khÝch hç trî ph¸t triÓn HTXTM.....57
2.2.3. C«ng t¸c tæ chøc - c¸n bé ..........................................................................58
2.3. §¸nh gi¸ chung..............................................................................................59
2.3.1. Nh÷ng thµnh tùu ®¹t ®−îc .........................................................................59
2.3.2. Nguyªn nh©n cña nh÷ng mÆt ®−îc ............................................................60
2.3.3. Nh÷ng yÕu kÐm, tån t¹i ..............................................................................61
2.3.4. Nguyªn nh©n tån t¹i, yÕu kÐm vµ chËm ph¸t triÓn cña HTXTM ................65
Ch−¬ng III : Ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn HTXTM ®Õn
2010......................................................................................... 67
1. Quan ®iÓm ph¸t triÓn HTXTM ®Õn 2010 vµ nhòng nh©n tè t¸c ®éng ®Õn
HTXTM.................................................................................................................67
1.1. Dù b¸o vÒ t×nh h×nh thÞ tr−êng, th−¬ng m¹i ®Õn 2010 .................................67
1.2. Quan ®iÓm ph¸t triÓn HTXTM ®Õn n¨m 2010..............................................69
1.3. Nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ®Õn HTXTM.............................................................70
1.3.1. Nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ®Õn HTXTM trªn thÞ tr−êng thµnh phè, thÞ x·. .....70
1.3.2 Nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ®Õn HTXTM trªn thÞ tr−êng n«ng th«n. .................71
2. Ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn HTXTM ®Õn 2010.....................................................72
2.1 Dù b¸o mét sè chØ tiªu kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh HTXTM thêi kú
2005 – 2010.....................................................................................................72
2.2. Ph−¬ng h−íng chuyÓn ®æi c¸c HTXTM theo luËt HTX (2003)...................72
2.3. §Þnh h−íng ph¸t triÓn HTX trªn ®Þa bµn thµnh thÞ ...................................73
2.3.1 §Þnh h−íng chung.......................................................................................73
2.3.2 Mét sè m« h×nh kinh doanh ®èi víi HTXTM cã thÓ ¸p dông trªn ®Þa bµn
thµnh thÞ......................................................................................................73
2.4. §Þnh h−íng ph¸t triÓn HTXTM trªn ®Þa bµn n«ng th«n, miÒn nói ............74
2.4.1 §Þnh h−íng chung.......................................................................................74
2.4.2 Mét sè m« h×nh kinh doanh ®èi víi HTXTM cã thÓ ¸p dông trªn ®Þa bµn
n«ng th«n ....................................................................................................75
2.5 M« h×nh HTX kinh doanh vµ qu¶n lý chî ( ¸p dông cho c¶ ®Þa bµn thµnh thÞ vµ
®Þa bµn n«ng th«n miÒn nói…..……………………….……………74
2.5.1 Mét sè môc tiªu ph¸t triÓn chî ®Õn n¨m 2010.………..…………………...75
2.5.2 C¬ së ph¸p lý vµ thùc tiÔn ®Ó h×nh thµnh c¸c HTXTM kinh doanh
chî.…………………………………………………………………………………...75
2.5.3 DÞnh h−íng ph¸t triÓn HTXTM kinh doanh chî……….………………..….76
3. Gi¶i ph¸p ph¸t triÓn HTXTM ë n−íc ta giai ®o¹n 2005-2010...........................80
3.1. Nhãm gi¶i ph¸p ®èi víi HTXTM,..................................................................80
2
3.1.1 TÝch cùc ph¸t triÓn HTXTM nãi chung vµ X· viªn HTX nãi riªng trªn c¬ së
b¶o ®¶m thùc hiÖn ®óng c¸c nguyªn t¾c tæ chøc vµ ho¹t ®éng ®· ®−îc qui
®Þnh trong LuËt HTX n¨m 2003. .................................................................80
3.1.2. Hoµn thiÖn c¬ chÕ qu¶n lý, hoµn thiÖn quan hÖ ph©n phèi thu nhËp trong
HTX.............................................................................................................81
3.1.3. §æi míi ph−¬ng thøc huy ®éng vèn ..........................................................83
3.1.4. Ph¸t triÓn c¸c liªn kÕt kinh tÕ gi÷a HTXTM, Liªn hiÖp HTXTM víi c¸c lo¹i
h×nh HTX, víi doanh nghiÖp nhµ n−íc vµ c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c.....84
3.1.5. §Èy m¹nh c«ng t¸c ®µo t¹o, båi d−ìng Chñ nhiÖm HTXTM, ng−êi lao ®éng
vµ c¸c chøc danh kh¸c trong HTXTM. .......................................................86
3.2. Nhãm gi¶i ph¸p vÒ qu¶n lý nhµ n−íc ®èi víi HTXTM ................................87
3.2.1. X©y dùng vµ hoµn thiÖn c¸c v¨n b¶n h−íng dÉn thùc hiÖn LuËt HTX (2003)
....................................................................................................................87
3.2.2. §æi míi c¬ chÕ, chÝnh s¸ch qu¶n lý nhµ n−íc ®èi víi HTXTM ................88
3.2.3. Më réng vµ t¨ng c−êng c«ng t¸c ®µo t¹o, båi d−ìng nh»m n©ng cao chÊt
l−îng c¸n bé, c«ng chøc qu¶n lý Nhµ n−íc ®èi víi HTXTM......................93
3.2.4. Thùc hiÖn tèt c«ng t¸c thanh tra, kiÓm tra trong ho¹t ®éng qu¶n lý Nhµ
n−íc ®èi víi HTXTM .................................................................................94
3.3. Nhãm gi¶i ph¸p ®èi víi Liªn minh HTX.......................................................95
3.3.1. N©ng cao vµ ph¸t huy vai trß cña Liªn minh c¸c HTX ®Èy m¹nh ho¹t ®éng
hç trî ph¸t triÓn cña VCA ..........................................................................95
3.3.2. VÒ mèi quan hÖ phèi hîp ho¹t ®éng ..........................................................96
3.4. Mét sè kiÕn nghÞ kh¸c...................................................................................97
KÕt luËn ................................................................................................. 99
Phô lôc ......................................................Error! Bookmark not defined.
Tµi liÖu tham kh¶o................................................................................... 111
3
Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t
Sè TT ViÕt t¾t ViÕt ®Çy ®ñ
1 HTX Hîp t¸c x·
2 HTXTM Hîp t¸c x· Th−¬ng m¹i
3 HTXNN Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp
4 HTXMB Hîp t¸c x· mua b¸n
5 WTO Tæ chøc Th−¬ng m¹i ThÕ giíi
6 BTA HiÖp ®Þnh th−¬ng m¹i ViÖt - Mü.
7 ILO Tæ chøc lao ®éng quèc tÕ
8 XHCN X· héi chñ nghÜa
9 CNH,H§H C«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸
10 CNXH Chñ nghÜa x· héi
11 TNQD Th−¬ng nghiÖp quèc doanh
12 DNNN Doanh nghiÖp nhµ n−íc
13 UBND Uû ban nh©n d©n
14 PTNN Ph¸t triÓn n«ng th«n
15 SXKD S¶n xuÊt kinh doanh
16 LuËt LuËt nµy ®−îc Quèc héi n−íc céng hoµ
HTX(2003) XHCN ViÖt nam th«ng qua ngµy
26/11/2003.
17 VCA liªn minh HTX ViÖt nam
18 JCCU Liªn hiÖp HTX tiªu dïng NhËt B¶n
19 ACFSMS Liªn ®oµn HTX cung tiªu Trung Quèc
20 NACF Liªn ®oµn HTX NN Hµn Quèc
21 CCA HiÖp héi HTX Canada
4
Danh môc b¶ng
sè TT Tªn b¶ng Trang
B¶ng 1 Tæng sè c¸c HTXTM t¹i c¸c thêi ®iÓm 37
B¶ng 2 Ph©n lo¹i c¸c hîp t¸c x· tÝnh ®Õn th¸ng 6/2005 37
B¶ng 3 Mét sè chØ tiªu vÒ kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh
HTXTM- dÞch vô cña mét sè tØnh. 48
B¶ng 4 Sè l−îng qui m« x· viªn cña HTXTM - dÞch vô cña mét
sè tØnh 49
B¶ng 5 Mét sè chØ tiªu vÒ kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh HTXTM
cña mét sè tØnh thêi kú 2005 – 2010 69
5
Më §Çu
ë n−íc ta sau khi cã luËt Hîp t¸c x· n¨m 1996, nhiÒu hîp t¸c x· th−¬ng
m¹i (HTXTM) ®−îc chuyÓn ®æi vµ thµnh lËp míi, tõng b−íc ®· cã nh÷ng chuyÓn
biÕn phï hîp víi c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng. §Æc biÖt tõ khi cã nghÞ quyÕt Trung
−¬ng V kho¸ IX vÒ “tiÕp tôc ®æi míi ph¸t triÓn vµ n©ng cao hiÖu qu¶ kinh tÕ tËp
thÓ”. Ho¹t ®éng cña c¸c HTX ®· cã néi dung ho¹t ®éng ®a d¹ng vµ râ nÐt h¬n.
Mét bé phËn c¸c HTX ®· t¨ng c−êng søc m¹nh vÒ vèn, c«ng nghÖ, chÊt l−îng
s¶n phÈm, n¨ng ®éng trong s¶n xuÊt kinh doanh vµ ®Çu t− ph¸t triÓn s¶n xuÊt.
Thùc tiÔn cho thÊy, hÇu hÕt c¸c HTX kh«ng chØ kinh doanh c¸c lÜnh vùc
®· ®¨ng ký theo ®iÒu lÖ mÉu cña HTX mµ cßn më réng sang c¸c lÜnh vùc kh¸c :
ë thµnh thÞ h×nh thµnh c¸c HTX kinh doanh tæng hîp, ë n«ng th«n, miÒn nói
h×nh thµnh HTX n«ng nhiÖp - th−¬ng m¹i - dÞch vô, gÇn ®©y ®· xuÊt hiÖn xu
h−íng liªn doanh liªn kÕt gi÷a c¸c HTXTM h×nh thµnh Liªn hiÖp c¸c hîp t¸c x·
(LHHTX), liªn doanh liªn kÕt gi÷a c¸c lo¹i h×nh HTX kh¸c nhau, gi÷a HTX vµ
doanh nghiÖp... B−íc ®Çu ®· xuÊt hiÖn nh÷ng xu h−íng ph¸t triÓn míi, ho¹t ®éng
cña c¸c HTX th−¬ng m¹i cã nhiÒu thay ®æi nh−: KÕt n¹p thªm x· viªn, më réng
thµnh viªn vµ ®èi t−îng tham gia lµ ph¸p nh©n, c¸c c¬ së s¶n xuÊt kinh doanh nhá
vµ võa, c¸c nhµ khoa häc, c¸n bé c«ng chøc… HTX tÝch cùc ph¸t triÓn ngµnh nghÒ,
coi träng c¸c kh©u kinh doanh tæng hîp vµ h×nh thµnh hÖ thèng ph©n phèi cã lîi thÕ
c¹nh tranh. V× vËy, cÇn nghiªn cøu nh÷ng xu h−íng trªn vµ cã gi¶i ph¸p hç trî
cho qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nµy.
LuËt HTX söa ®æi (2003) cã hiÖu lùc thi hµnh tõ 1/7/2004, ®· vµ sÏ ®Æt ra
c¸c yªu cÇu ph¸t triÓn míi ®èi víi c¸c HTXTM c¶ vÒ néi dung vµ ph−¬ng thøc
ho¹t ®éng.
ë n«ng th«n víi viÖc thùc thi quyÕt ®Þnh 80/2002/Q§-TTG cu¶ Thñ t−íng
ChÝnh phñ “VÒ chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch tiªu thô n«ng s¶n th«ng qua hîp ®ång”,
c¸c doanh nghiÖp sÏ khã cã thÓ ký kÕt hîp ®ång trùc tiÕp víi hµng v¹n hé n«ng
d©n cã qui m« s¶n xuÊt nhá ®Ó thu mua, chÕ biÕn mét khèi l−îng n«ng phÈm lín.
V× vËy, viÖc khuyÕn khÝch s¶n xuÊt theo hîp ®ång mét mÆt sÏ thóc ®Èy sù ra ®êi
cña c¸c HTXTM - DÞch vô, ®Æt nã vµo nh÷ng “m¾t xÝch” quan träng lµm cÇu nèi
gi÷a c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt, chÕ biÕn víi c¸c hé n«ng d©n, mÆt kh¸c thóc ®Èy
sù liªn kÕt chÆt chÏ h¬n c¸c lo¹i h×nh liªn kÕt kinh doanh nh»m më réng qui m«,
khèi l−îng hµng ho¸, dÞch vô trªn ®Þa bµn n«ng th«n n−íc ta.
Tuy nhiªn, ®Õn nay sù ph¸t triÓn kinh tÕ tËp thÓ cßn chËm so víi nhÞp ®é
ph¸t triÓn cña c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c. Trªn thùc tÕ hÇu hÕt c¸c HTXTM
ho¹t ®éng víÝ quy m« kinh doanh nhá, tr×nh ®é qu¶n lý kinh doanh thÊp, khoa
häc kü thuËt l¹c hËu, mét bé phËn HTX chuyÓn ®æi tr−íc ®©y cßn h×nh thøc,
nhiÒu HTX cßn tr«ng chê û l¹i vµo sù hç trî cña Nhµ n−íc. V× vËy hiÖu qu¶ kinh
doanh cña HTXTM nh×n chung rÊt thÊp, sè l−îng x· viªn trong c¸c HTXTM con
Ýt, kÕt qu¶ ho¹t ®éng phôc vô x· viªn thÊp, kh«ng ph¸t huy ®−îc vai trß t¸c ®éng
cña chóng ®Õn ph¸t triÓn s¶n xuÊt vµ tiªu dïng ë n«ng th«n.
6
Tr−íc nh÷ng xu h−íng ph¸t triÓn míi cña HTXTM, viÖc tæ chøc triÓn khai
thùc hiÖn c¸c chñ tr−¬ng chÝnh s¸ch, ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng cña c¸c cÊp cßn
chËm, ch−a dóng møc. Mét sè chÝnh s¸ch trong ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng cña
ChÝnh phñ ch−a ®−îc thÓ chÕ ho¸ kÞp thêi, hoÆc h−íng dÉn thiÕu ®ång bé nªn ë
d−íi lóng tóng trong triÓn khai, lµm ¶nh h−ëng lín ®Õn viÖc tæ chøc vµ qu¶n lý
c¸c HTX c¶ ë tÇm vÜ m« vµ vi m«. Yªu cÇu cÊp thiÕt ®Æt ra lµ : Nhµ n−íc cÇn x¸c
®Þnh h−íng ph¸t triÓn cho c¸c HTXTM, h−íng dÉn, tæ chøc triÓn khai thùc hiÖn
LuËt HTX söa ®æi (2003) vµ cã nh÷ng gi¶i ph¸p h÷u hiÖu nh»m thóc ®Èy sù ph¸t
triÓn cña c¸c HTXTM.
Tr−íc nh÷ng yªu cÇu nªu trªn, viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi: “Ph−¬ng h−íng vµ
gi¶i ph¸p ph¸t triÓn hîp t¸c x· th−¬ng m¹i ViÖt nam giai ®o¹n 2005 – 2010” lµ
viÖc lµm cÇn thiÕt, ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái cÊp b¸ch cña thùc tiÔn qu¶n lý th−¬ng
m¹i ë ViÖt Nam, nh»m ph¸t huy ®−îc vai trß cña thµnh phÇn kinh tÕ tËp thÓ nãi
chung vµ HTXTM nãi riªng trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, më réng thÞ tr−êng
tham gia héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, nh»m thùc hiÖn môc tiªu c«ng nghiÖp ho¸,
hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc.
* Môc tiªu nghiªn cøu:
Lµm râ c¬ së tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸c HTXTM ë ViÖt nam.
§¸nh gi¸ thùc tr¹ng HTXTM ë ViÖt nam, nguyªn nh©n c¶n trë viÖc ph¸t
triÓn HTXTM ë n−íc ta.
X¸c ®Þnh ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn HTXTM giai ®o¹n 2005-2010.
§Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p vÜ m« vµ vi m« cho ph¸t triÓn HTXTM ë ViÖt nam.
* §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu:
- §èi t−îng nghiªn cøu
HTXTM ë ViÖt nam trong ®iÒu kiÖn héi nhËp kinh tÕ khu vùc vµ quèc
tÕ. (nghiªn cøu trong mèi quan hÖ víi c¸c lo¹i doanh nghiÖp th−¬ng m¹i kh¸c)
- Ph¹m vi nghiªn cøu:
+ Ph¹m vi néi dung:
C¬ së tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸c HTXTM ; §¸nh gi¸ thùc tr¹ng HTXTM
;X¸c ®Þnh ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn HTXTM ë ViÖt nam giai ®o¹n
2005-2010.
Trong ®Ò tµi nµy chóng ta chØ nghiªn cøu Th−¬ng m¹i hµng ho¸ vµ
Th−¬ng m¹i dÞch vô.
+ Ph¹m vi kh«ng gian:
Nghiªn cøu trªn c¶ 3 ®Þa bµn (thµnh thÞ, n«ng th«n vµ miÒn nói ), song
tËp trung nghiªn cøu ë khu vùc n«ng th«n miÒn nói.
+ Ph¹m vi thêi gian:
7
Thêi gian nghiªn cøu tõ 1996 ®Õn nay, ®Ò xuÊt ph−¬ng h−íng vµ gi¶i
ph¸p cho ®Õn 2010.
* Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu:
§Ò tµi sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu sau:
- KÕt hîp c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu Logic vµ lÞch sö.
- TiÕn hµnh Kh¶o s¸t thùc tiÔn c¸c HTXTM theo tiªu thøc mÉu (chän mét
sè ®Þa bµn ®¹i diÖn c¸c tØnh trªn c¶ n−íc) ®Ó ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng HTXTM ë n−íc
ta.
- Sö dông c¸c chuyªn gia am hiÓu vÒ HTX thuéc c¸c ngµnh nghÒ trong
nÒn kinh tÕ vµ c¸c n−íc trªn thÕ giíi.
- Sö dông ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn hÖ thèng; nghiªn cøu tæng hîp vµ ph©n
tÝch ®èi t−îng nghiªn cøu; sö dông ph−¬ng ph¸p so s¸nh...
* Néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi ®−îc tr×nh bµy trong 3 ch−¬ng:
Ch−¬ng I.
Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ ph¸t triÓn Hîp t¸c x· Th−¬ng m¹i ë viÖt
nam.
Ch−¬ng II.
Thùc tr¹ng ph¸t triÓn Hîp t¸c x· th−¬ng M¹i ë ViÖt nam thêi kú
1996 -2004.
Ch−¬ng III.
Ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn hîp t¸c x· th−¬ng m¹i ViÖt
nam giai ®o¹n 2005 - 2010.
8
Ch−¬ng I
Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ ph¸t triÓn Hîp t¸c x·
Th−¬ng m¹i ë viÖt nam.
1. C¬ së tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸c HTXTM ë ViÖt nam
1.1. Sù tån t¹i tÊt yÕu kh¸ch quan HTXTM trong nÒn kinh tÕ:
Ph¸t triÓn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn theo c¬ chÕ thÞ tr−êng cã sù
qu¶n lý cña Nhµ n−íc, theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa lµ ®−êng lèi chiÕn l−îc
cña §¶ng vµ Nhµ n−íc ta.Trong nÒn kinh tÕ Êy, kinh tÕ tËp thÓ cã vÞ trÝ, vai trß
quan träng, khi b−íc vµo thùc hiÖn c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i ho¸, tõng b−íc xo¸
®ãi, gi¶m nghÌo th× viÖc duy tr× vµ ph¸t triÓn HTX lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò lín
®−îc §¶ng vµ Nhµ n−íc quan t©m, lµ nhu cÇu cÊp b¸ch vµ kh«ng thÓ thiÕu trong
tiÕn tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc ta hiÖn nay.
- Ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh cña HTX cÇn ph¶i cã hiÖu qu¶, cã thÓ
t¹o ra lîi nhuËn; lîi nhuËn nµy hoÆc ®−îc sö dông ®Ó më réng, t¨ng thªm viÖc
phôc vô, hoÆc ®−îc hoµn tr¶ trùc tiÕp cho thµnh viªn. HTX tuyÖt nhiªn kh«ng
coi môc tiªu thu lîi nhuËn theo ý nghÜa cña c¸c lo¹i h×nh doanh nghiÖp kh¸c
(nh− c«ng ty cæ phÇn, c«ng ty TNHH, c«ng ty hîp danh, doanh nghiÖp t−
nh©n...), qua ®ã thµnh viªn sÏ ®−îc chia l·i cæ phÇn cao h¬n vµ hµm ý thµnh
viªn vµo HTX lµ ®Çu t− vèn vµo HTX ®Ó ®−îc tr¶ nhiÒu tiÒn h¬n. Môc tiªu bao
trïm cña HTX lµ trî gióp, lµ phôc vô x· viªn, kh«ng ph¶i v× lîi nhuËn chÝnh v×
vËy nã tån t¹i tÊt yÕu kh¸ch quan trong nÒn kinh tÕ cïng víi c¸c lo¹i h×nh
doanh nghiÖp kh¸c.
HiÖn nay, ë n«ng th«n, n«ng d©n ®ang cã nhu cÇu rÊt lín vÒ c¸c dÞch vô
th−¬ng m¹i, dÞch vô tµi chÝnh, c¸c dÞch vô kü thuËt nh− b¶o vÖ thùc vËt, nh©n
gièng, cung cÊp gièng, dÞch vô ®iÖn n−íc..., viÖc tiªu thô n«ng s¶n cho n«ng
d©n hiÖn nay còng rÊt khã kh¨n, n«ng d©n bÞ t− th−¬ng Ðp cÊp, Ðp gi¸ c¶ ®Çu
vµo lÉn ®Çu ra. V× vËy, ph¸t triÓn kinh tÕ hîp t¸c, HTX trong lÜnh vùc th−¬ng
m¹i hoÆc c¸c HTX n«ng nghiÖp tæ chøc c¸c ho¹t ®éng th−¬ng m¹i ®Ó lµm c¸c
dÞch vô nµy phôc vô cho s¶n xuÊt cña c¸c hé tèt h¬n, b¶o vÖ lîi Ých cña n«ng
d©n ®Ó n«ng d©n kh«ng bÞ thua thiÖt lµ yªu cÇu cÊp b¸ch ®èi víi n«ng d©n. ë
n−íc ta, s¶n xuÊt c«ng nghiÖp nhá, thñ c«ng nghiÖp víi c¸c ngµnh nghÒ truyÒn
thèng ®· ®−îc ph¸t triÓn tõ l©u ®êi vµ rÊt phong phó. NhiÒu lµng nghÒ ®· ®−îc
h×nh thµnh víi nhiÒu s¶n phÈm cã gi¸ trÞ cao kh«ng chØ ®−îc −a chuéng ë
thÞtr−êng trong n−íc mµ cßn cã mÆt ë thÞ tr−êng nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi. Do
vËy, viÖc ph¸t triÓn c¸c h×nh thøc kinh tÕ hîp t¸c, HTX th−¬ng m¹i ®Ó hç trî
ng−êi s¶n xuÊt c«ng nghiÖp nhá, thñ c«ng nghiÖp tiÕp cËn thÞ tr−êng, gi¶i
quyÕt yªu cÇu vÒ cung øng nguyªn vËt liÖu vµ tiªu thô s¶n phÈm, lµm dÞch vô
®Çu vµo, ®Çu ra hoÆc lµm nh÷ng kh©u, nh÷ng viÖc mµ tõng hé c¸ thÓ kh«ng
lµm ®−îc hoÆc lµm kh«ng cã hiÖu qu¶ lµ hÕt søc cÊp thiÕt vµ cã vai trß quan
9
träng trong viÖc kh«i phôc, ph¸t triÓn c¸c ngµnh nghÒ truyÒn thèng, t¹o ®iÒu
kiÖn cho c«ng nghiÖp n«ng th«n ph¸t triÓn, gãp phÇn chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh
tÕ ë n«ng th«n, thu hót lao ®éng tõ lÜnh vùc n«ng nghiÖp chuyÓn sang c«ng
nghiÖp. Ph¸t triÓn c¸c HTX th−¬ng m¹i cßn lµ nhu cÇu tÊt yÕu cña ng−êi tiªu
dïng ë n«ng th«n, còng nh− ë thµnh thÞ, miÒn nói, vïng s©u, vïng xa ®Ó ®¸p
øng c¸c nhu cÇu ®a d¹ng cña ®êi sèng, b¶o ®¶m mua s¾m ®−îc hµng ho¸ mét
c¸ch thuËn lîi, víi chÊt l−îng b¶o ®¶m vµ gi¸ c¶ phï hîp, gãp phÇn æn ®Þnh
thÞ tr−êng, më réng giao l−u hµng ho¸ gi÷a c¸c vïng, t¨ng thu nhËp cho x·
viªn vµ ng−êi lao ®éng.
- Ph¸t triÓn kinh tÕ tËp thÓ lµ con ®−êng gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a s¶n
xuÊt nhá, manh món vµ s¶n xuÊt hµng ho¸ lín trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸,
hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc.
Trong c¬ chÕ thÞ tr−êng, tõng doanh nghiÖp còng nh− mçi hé n«ng d©n cã
quyÒn tù chñ trong s¶n xuÊt, kinh doanh, t¹o nªn sù ph¸t triÓn míi trong kinh tÕ,
v¨n ho¸ ë n«ng th«n. Trong ®iÒu kiÖn ®i lªn tõ mét nÒn s¶n xuÊt nhá, ph¸t triÓn
kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, sù hîp t¸c gi÷a nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt kinh doanh riªng
lÎ d−íi nhiÒu h×nh thøc lµ mét nhu cÇu bøc xóc cña nh÷ng ng−êi kinh doanh c¸
thÓ. HiÖn nay, ë n«ng th«n n−íc ta, vÒ c¬ b¶n, hé n«ng d©n, hé x· viªn lµ ®¬n vÞ
kinh tÕ tù chñ nh−ng vÉn lµ nh÷ng hé tiÓu n«ng nhá bÐ, cã n¬i cßn nÆng vÒ s¶n
xuÊt mang tÝnh tù cung, tù cÊp. Thu nhËp vµ ®êi sèng cña ®a sè n«ng d©n trong
thêi kú ®æi míi tuy ®· ®−îc c¶i thiÖn, nh−ng vÉn ë møc thÊp. NhiÒu vïng (®Æc
biÖt ë c¸c tØnh B¾c Trung bé vµ Duyªn h¶i miÒn Trung) th−êng xuyªn bÞ thiªn tai
tµn ph¸ lµm t¨ng thªm nh÷ng khã kh¨n vÒ ®êi sèng vµ s¶n xuÊt, kinh doanh cña
c¸c n«ng hé. Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã, tõng hé n«ng d©n ®¬n ®éc kh«ng thÓ tù
m×nh kh¾c phôc khã kh¨n ®Ó v−¬n lªn nhanh chãng trong s¶n xuÊt, kinh doanh
vµ c¶i thiÖn ®êi sèng. Tr−íc yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ hµng ho¸, ë n−íc ta hiÖn
nay ®· xuÊt hiÖn hµng tr¨m ngµn tæ hîp t¸c vµ hµng ngµn hîp t¸c x· míi, ra ®êi
mét c¸ch tù nguyÖn. §ã lµ mét nhu cÇu kh¸ch quan mµ §¶ng vµ ChÝnh phñ ®·
chñ ®éng t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi gióp ®ì cho hîp t¸c x· ph¸t triÓn.
- Kinh tÕ tËp thÓ lµ h×nh thøc tæ chøc kinh tÕ mang tÝnh x· héi ho¸ cao h¬n
kinh tÕ c¸ thÓ, hé gia ®×nh, lµ nh©n tè quan träng ®Ó x©y dùng x· héi c«ng b»ng,
d©n chñ, v¨n minh, gi¸o dôc ý thøc tËp thÓ vµ ®oµn kÕt céng ®ång.
Nh÷ng h¹n chÕ, yÕu kÐm cña kinh tÕ hé ®ßi hái ph¶i cã c¸c h×nh thøc liªn
kÕt kinh tÕ ®Ó t¨ng thªn nguån lùc s¶n xuÊt, kinh doanh (®Æc biÖt lµ hç trî cho
nhau vÒ vèn) còng nh− chia sÎ rñi ro. HTX trong lÜnh vùc l−u th«ng kh«ng ®ông
ch¹m ®Õn quyÒn së h÷u vÒ t− liÖu s¶n xuÊt vµ quyÒn sö dông ®Êt cña ng−êi lao
®éng, vÉn b¶o l−u ®−îc ph−¬ng thøc s¶n xuÊt cña kinh tÕ hé, do ®ã, ng−êi lao
®éng dÔ chÊp nhËn, h¬n n÷a, tæ chøc kinh tÕ HTX cã thÓ kÕt hîp vµ ph¸t huy
®−îc søc m¹nh cña tõng c¸ nh©n vµ cña tËp thÓ. Do vËy, nhu cÇu hîp t¸c cña
kinh tÕ hé ®· xuÊt hiÖn vµ trë thµnh tÊt yÕu kh¸ch quan.
Ngoµi n«ng d©n (vÉn lµ lùc l−îng ®ång ®¶o, chñ yÕu) vµ ng−êi bu«n b¸n
nhá, cßn cã mét sè ®èi t−îng kh¸c muèn tham gia HTXTM. Hä lµ nh÷ng ng−êi
lµm nghÒ chÕ biÕn l−¬ng thùc thùc phÈm, gia c«ng hµng tiªu dïng, c¸n bé c«ng
10
nh©n viªn vÒ h−u, mÊt søc hoÆc ®ang c«ng t¸c t¹i c¸c bÖnh viÖn, c¬ quan nhµ
m¸y, gi¸o viªn, sinh viªn trong c¸c tr−êng ®¹i häc, cao ®¼ng. Trong sè ®ã, kh«ng
Ýt ng−êi cã vèn nhµn rçi tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau muèn tham gia HTX sÏ cã lîi
h¬n so víi göi tiÒn tiÕt kiÖm., hoÆc chØ cã nhu cÇu ®−îc h−ëng dÞch vô cña HTX
víi chÊt l−îng hµng ho¸ b¶o ®¶m, gi¸ phï hîp, mua s¾m thuËn tiÖn, v.v. * §èi
víi khu vùc miÒn nói, vïng s©u, vïng xa:
Do giao th«ng ch−a ph¸t triÓn, thu nhËp cña ®¹i bé phËn d©n c− nh×n
chung cßn ë møc rÊt thÊp nªn c¸c tæ chøc c¸ nh©n thuéc c¸c thµnh phÇn kinh tÕ
kh¸c kh«ng muèn ®Çu t−, kinh doanh ë khu vùc nµy v× lîi nhuËn Ýt, hoÆc kh«ng
cã lîi nhuËn trong khi chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch cña Nhµ n−íc ch−a ®ñ møc cÇn
thiÕt, c¸c HTXTM ®· kh¼ng ®Þnh ®−îc vÞ trÝ cña m×nh vµ cã vai trß quan träng
trong s¶n xuÊt, ®êi sèng vµ thùc hiÖn chÝnh s¸ch d©n téc cña §¶ng vµ Nhµ n−íc.
1.2. Vai trß cña HTXTM
- Trong ®iÒu kiÖn ®i lªn chñ nghÜa x· héi tõ mét nÒn kinh tÕ s¶n xuÊt nhá
lµ chñ yÕu th× hîp t¸c gi÷a nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt-kinh doanh riªng lÎ d−íi nhiÒu
h×nh thøc lµ mét nhu cÇu, xu thÕ kh¸ch quan cña sù ph¸t triÓn lùc l−îng s¶n xuÊt.
§¶ng vµ Nhµ n−íc ta chñ tr−¬ng ph¸t triÓn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn,
trong ®ã cã kinh tÕ tËp thÓ mµ nßng cèt lµ c¸c HTX lµ mét bé phËn quan träng,
cïng víi kinh tÕ Nhµ n−íc tõng b−íc trë thµnh nÒn t¶ng cña nÒn kinh tÕ quèc
d©n. ChiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi thêi kú 2001-2010 ®−îc §¹i héi §¹i
biÓu toµn quèc lÇn thø IX cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam th«ng qua ®· x¸c ®Þnh
râ vai trß cña kinh tÕ tËp thÓ “ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, nhiÒu h×nh
thøc së h÷u” ®Ó huy ®éng tèi ®a mäi nguån lùc, t¹o søc bËt míi cho ph¸t triÓn
s¶n xuÊt, kinh doanh cña mäi thµnh phÇn kinh tÕ víi c¸c h×nh thøc së h÷u kh¸c
nhau hoÆc ®an xen hçn hîp ®Òu ®−îc khuyÕn khÝch ph¸t triÓn l©u dµi, c¹nh tranh
b×nh ®¼ng vµ lµ bé phËn cÊu thµnh quan träng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh
h−íng x· héi chñ nghÜa”.
- N−íc ta lµ mét n−íc n«ng nghiÖp víi h¬n 75% d©n sè sèng ë n«ng th«n;
tû träng trong tæng s¶n phÈm trong n−íc (GDP) cña nhãm ngµnh n«ng, l©m
nghiÖp, thuû s¶n cßn cao (n¨m 2000 lµ 24,3%). V× vËy, vai trß cña kinh tÕ hîp
t¸c x· nãi chung vµ HTXTM nãi riªng trªn ®Þa bµn n«ng th«n lµ hÕt søc quan
träng. Kinh nghiÖm trªn thÕ giíi còng cho thÊy vai trß kh«ng thÓ thiÕu cña hîp
t¸c x· trong qu¸ tr×nh ®−a n«ng nghiÖp tiÕn lªn s¶n xuÊt hµng ho¸ lín, ®Æc biÖt
trong øng dông tiÕn bé khoa häc kü thuËt, cung øng vËt t− vµ tiªu thô s¶n phÈm ë
thÞ tr−êng trong n−íc nãi chung vµ thÞ tr−êng n«ng th«n nãi riªng. §¶ng vµ Nhµ
n−íc ta ®¸nh gi¸ cao vai trß cña HTX trong nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn. NghÞ
quyÕt sè 10/11/1998 cña Bé ChÝnh trÞ vµ gÇn ®©y nhÊt lµ NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn
thø 5 Ban ChÊp hµnh Trung −¬ng §¶ng kho¸ IX ®· kh¼ng ®Þnh ®iÒu ®ã.
- Sù ph¸t triÓn cña HTX ®· gãp phÇn ®Èy m¹nh trao ®æi hµng ho¸ gi÷a
thµnh thÞ vµ n«ng th«n, ®¸p øng nhu cÇu tiªu dïng ®a d¹ng cña nh©n d©n vµ thóc
®Èy s¶n xuÊt, tr−íc hÕt lµ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ tiÓu thñ c«ng nghiÖp ph¸t
triÓn. Trong thêi kú kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung, HTXMB thùc sù lµ trî thñ ®¾c lùc
cña TNQD trªn ®Þa bµn n«ng th«n. Nh÷ng thµnh tùu cña th−¬ng nghiÖp quèc
11
doanh kh«ng thÓ t¸ch rêi nh÷ng kÕt qu¶ ho¹t ®éng cña c¸c HTXMB. Lµ cÇu nèi
gi÷a ng−êi s¶n xuÊt vµ ng−êi tiªu thô, HTXMB ch¼ng nh÷ng ®· ®em l¹i lîi Ých
tr−íc m¾t, mµ cßn ®em l¹i lîi Ých l©u dµi cho n«ng d©n. Cã thÓ nãi, trong thêi kú
nµy, lîi Ých riªng cña n«ng d©n ®· g¾n liÒn víi lîi Ých tËp thÓ vµ lîi Ých chung cña
Nhµ n−íc.
- Ph¸t triÓn kinh tÕ hîp t¸c x· nãi chung vµ hîp t¸c x· th−¬ng m¹i nãi
riªng kh«ng chØ v× nh÷ng môc tiªu kinh tÕ, mµ cßn cã c¶ nh÷ng môc tiªu x· héi.
ChØ cã trªn c¬ së hîp t¸c víi nhau, nh÷ng ng−êi lao ®éng, kinh doanh bu«n b¸n
nhá míi cã thÓ t¹o ®−îc søc m¹nh tËp thÓ trong s¶n xuÊt kinh doanh ®Ó t¹o thªm
viÖc lµm, t¨ng thªm thu nhËp, thùc hiÖn xo¸ ®ãi, gi¶m nghÌo. H¬n n÷a, ph¸t triÓn
kinh tÕ hîp t¸c x· nãi chung, HTXTM nãi riªng còng nh»m gãp phÇn chuyÓn
dÞch c¬ cÊu kinh tÕ n«ng nghiÖp, ®æi míi bé mÆt n«ng th«n, t¨ng c−êng mèi
quan hÖ kinh tÕ gi÷a Nhµ n−íc vµ n«ng d©n, gi÷a c«ng nghiÖp vµ n«ng nghiÖp,
gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n, cñng cè khèi liªn minh c«ng - n«ng.
- Trong nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, vai trß cña c¸c HTXTM ®−îc thÓ
hiÖn râ nÐt qua viÖc cung øng vËt t− n«ng nghiÖp, c«ng cô s¶n xuÊt vµ hµng tiªu
dïng thiÕt yÕu cã chÊt l−îng vµ gi¸ c¶ hîp lý trªn ®Þa bµn n«ng th«n réng lín. ë
c¸c vïng s¶n xuÊt tËp trung, mÆt kh¸c nhiÒu HTXTM gióp n«ng d©n tiªu thô
n«ng s¶n theo h−íng ®¶m b¶o lîi Ých cho ng−êi lao ®éng, h¹n chÕ sù thao tóng
cña th−¬ng nghiÖp t− nh©n, tr¸nh cho hä kh«ng bÞ Ðp gi¸, t¹o ra sù c¹nh tranh
lanh m¹nh. Ho¹t ®éng cña HTX còng chó träng khai th¸c s¶n phÈm, hµng ho¸
thuéc thÕ m¹nh cña tõng vïng, tæ chøc chÕ biÕn (chñ yÕu lµ s¬ chÕ) vµ thùc hiÖn
c¸c ho¹t ®éng dÞch vô phôc vô s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ gãp phÇn xuÊt khÈu, ph¸t
triÓn c¸c HTXTM lµ gi¶i ph¸p ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ râ rÖt, ®¸p øng c¶ “®Çu
vµo” cho s¶n xuÊt, cho tiªu dïng c¸ nh©n vµ “®Çu ra ” cho c¸c lo¹i s¶n phÈm
hµng ho¸ cña n«ng d©n. Ho¹t ®éng cung øng t− liÖu s¶n xuÊt, hµng tiªu dïng vµ
tæ chøc thu mua, tiªu thô n«ng s¶n hµng ho¸, còng nh− c¸c dÞch vô phôc vô s¶n
xuÊt vµ ®êi sèng ®· kh¼ng ®Þnh vai trß to lín cña c¸c HTXTM trong viÖc gãp
phÇn thóc ®Èy ph¸t triÓn s¶n xuÊt, æn ®Þnh ®êi sèng, më réng thÞ tr−êng trong
n−íc nãi chung vµ thÞ tr−êng n«ng th«n nãi riªng.
1.3. Quan niÖm vÒ HTXTM sau khi cã luËt HTX (2003) .
1.3.1 Ph©n lo¹i HTX
ë n−íc ta, ®iÒu 1, ch−¬ng I cña LuËt HTX n¨m 2003 kh¼ng ®Þnh: “Hîp
t¸c x· lµ tæ chøc kinh tÕ tËp thÓ do c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh, ph¸p nh©n (sau ®©y
gäi chung lµ x· viªn) cã nhu cÇu, lîi Ých chung, tù nguyÖn gãp vèn, gãp søc lËp
ra theo quy ®Þnh cña LuËt nµy ®Ó ph¸t huy søc m¹nh tËp thÓ cña tõng x· viªn
tham gia hîp t¸c x·, cïng gióp nhau thùc hiÖn cã hiÖu qu¶ c¸c ho¹t ®éng s¶n
xuÊt, kinh doanh vµ n©ng cao ®êi sèng vËt chÊt, tinh thÇn, gãp phÇn ph¸t triÓn
kinh tÕ - x· héi cña ®Êt n−íc.
Hîp t¸c x· ho¹t ®éng nh− mét lo¹i h×nh doanh nghiÖp, cã t− c¸ch ph¸p
nh©n, tù chñ, tù chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c nghÜa vô tµi chÝnh trong ph¹m vi vèn
12
®iÒu lÖ, vèn tÝch luü vµ c¸c nguån vèn kh¸c cña hîp t¸c x· theo quy ®Þnh cña
ph¸p luËt.”
§iÒu 6, LuËt HTX (2003) quy ®Þnh HTX cã quyÒn kinh doanh ë tÊt c¶ c¸c
lÜnh vùc, ngµnh nghÒ kinh doanh mµ luËt ph¸p kh«ng cÊm.
Tuy nhiªn trong tæ chøc, qu¶n lý, ®¸nh gi¸ ho¹t ®éng cña c¸c HTX th×
HTX ®−îc ph©n lo¹i theo " ngµnh, nghÒ kinh doanh" .
GÇn ®©y, Th«ng t− sè: 01/ 2006/TT-BKH ngµy 19/1/2006 cña Bé kÕ
ho¹ch vµ §Çu t− “ H−íng dÉn tiªu chÝ ®¸nh gi¸ vµ ph©n lo¹i HTX “nh− sau:
1.3.1.1. Tiªu chÝ ph©n lo¹i HTX theo ngµnh, nghÒ
ViÖc ph©n lo¹i HTX theo ngµnh, nghÒ ho¹t ®éng ®−îc thùc hiÖn theo hai
tiªu chÝ sau ®©y:
a. HTX ®−îc ph©n lo¹i theo nh÷ng ngµnh, nghÒ ®· ®−îc quy ®Þnh t¹i nghÞ
®Þnh sè 75/CP cña ChÝnh phñ ngµy 27 th¸ng 10 n¨m 1993 (sau ®©y gäi t¾t lµ
NghÞ ®Þnh sè 75/CP) vÒ ban hµnh hÖ thèng ngµnh kinh tÕ quèc d©n.
b. Tr−êng hîp HTX ho¹t ®éng trong nhiÒu ngµnh, nghÒ kh¸c nhau th×
HTX ®−îc ph©n lo¹i theo ngµnh, nghÒ cã tØ träng doanh thu lín nhÊt.
1.3.1.2. Ph−¬ng ph¸p ph©n lo¹i HTX theo ngµnh, nghÒ:
a.T¹i thêi ®iÓm ph©n lo¹i HTX, c¬ quan ®¨ng ký kinh doanh thùc hiÖn
ph©n lo¹i HTX vµo 12 nhãm ngµnh nghÒ sau:
Nhãm HTX n«ng, l©m nghiÖp lµm muèi (Ngµnh thø 1 theo N§ 75/CP vµ
bæ sung thªm ngµnh nghÒ lµm muèi
Nhãm HTX thuû s¶n (Ngµnh thø 2 theo N§ 75/CP )
Nhãm HTX c«ng nghiÖp (Ngµnh thø 3 vµ 4 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX s¶n xuÊt vµ ph©n phèi ®iÖn, khÝ ®èt, n−íc (Ngµnh thø 5 theo
N§ 75/CP)
Nhãm HTX x©y dùng (Ngµnh thø 6 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX th−¬ng nghiÖp (Ngµnh thø 7 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX vËn t¶i, kho b·i vµ th«ng tin liªn l¹c (Ngµnh thø 9 theo N§
75/CP)
Nhãm HTX tµi chÝnh, tÝn dông (Ngµnh thø 10 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX khoa häc vµ c«ng nghÖ (Ngµnh thø 11 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX kinh doanh bÊt ®éng s¶n vµ dÞch vô t− vÊn (Ngµnh thø 12
theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX gi¸o dôc, ®µo t¹o (Ngµnh thø 14 theo N§ 75/CP)
Nhãm HTX y tÕ, cøu trî x· héi phôc vô c¸ nh©n vµ céng ®ång (Ngµnh
thø 15 vµ 18 theo N§ 75/CP)
13
b. §èi víi HTX ho¹t ®éng ®a ngµnh, nghÒ trong sè 12 nhãm ngµnh nghÒ
nªu t¹i ®iÓm a, môc nµy cã b¸o c¸o kÕt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh th×
HTX ®−îc ph©n lo¹i theo ngµnh cã tû träng doanh thu cao nhÊt
c. §èi víi HTX míi thµnh lËp ®¨ng ký nhiÒu ngµnh, nghÒ kh¸c nhau, ch−a
cã b¸o c¸o kÕt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh, c¬ quan ®¨ng ký kinh doanh
ph©n lo¹i HTX theo mét (01) ngµnh, nghÒ trong sè c¸c ngµnh, nghÒ ®· ®−îc
®¨ng ký kinh doanh cña HTX vµ ®−îc quy ®Þnh t¹i N§ 75/CP trªn c¬ së tham
kh¶o ý kiÕn HTX.
Nh− vËy tõ nay HTXTM sÏ ®−îc gäi víi tªn míi : HTX Th−¬ng nghiÖp
Tuy nhiªn trong ®Ò tµi nµy ®Ó tiÖn cho viÖc nghiªn thèng nhÊt vÒ tõ ng÷,
chóng t«i vÉn sö dungtªn HTXTM
1.3. 2 B¶n chÊt kinh tÕ - x∙ héi cña HTXTM
X©y dùng vµ ph¸t triÓn HTX nãi chung vµ HTX th−¬ng m¹i nãi riªng
kh«ng chØ nh»m môc tiªu kinh tÕ, mµ cßn cã môc tiªu x· héi. Môc tiªu nµy
xuÊt ph¸t tõ b¶n chÊt tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña HTX. HTX lµ tæ chøc kinh tÕ,
nh−ng l¹i cã chøc n¨ng x· héi. HTX kh«ng trùc tiÕp thùc hiÖn chøc n¨ng x·
héi, mµ th«ng qua viÖc thùc hiÖn c¸c gi¸ trÞ vµ nguyªn t¾c HTX.
B¶n chÊt cña HTXTM thÓ hiÖn ®Æc ®iÓm c¨n b¶n cña HTX nãi chung
lµ HTX lµ tæ chøc kinh tÕ mµ chñ së h÷u nã lµ c¸c x· viªn gãp vèn lËp ra, môc
tiªu tèi cao lµ phôc vô nhu cÇu cña x· viªn lµ chÝnh, theo ®ã th× HTXTM lµ
HTX mµ c¸c x· viªn cña nã ph¶i tham gia ho¹t ®éng th−¬ng m¹i lµ chÝnh.
Kh¸i niÖm “th−¬ng m¹i” ë HTXTM lµ x· viªn cña nã ho¹t ®éng trong lÜnh
vùc mua – b¸n c¸c lo¹i hµng ho¸ thuéc vÒ TLSX vµ TLTD,
HTX lµ mét tæ chøc tù chñ do nh÷ng ng−êi lao ®éng, c¸c hé gia ®×nh,
c¸c doanh nghiÖp nhá vµ võa tù nguyÖn liªn kÕt l¹i víi nhau ®Ó ®¸p øng c¸c
mong muèn vµ nhu cÇu chung cña hä vÒ kinh tÕ, x· héi vµ v¨n ho¸ th«ng qua
viÖc thµnh lËp mét tæ chøc kinh tÕ së h÷u tËp thÓ vµ qu¶n lý d©n chñ. HTX lµ
tæ chøc tù trî gióp cña c¸c thµnh viªn vµ ®−îc x©y dùng trªn c¬ së c¸c gi¸ trÞ
vÒ tù chÞu tr¸ch nhiÖm, d©n chñ, b×nh ®¼ng, c«ng khai vµ ®oµn kÕt. Theo
truyÒn thèng cña nh÷ng nhµ s¸ng lËp, x· viªn HTX tin t−ëng vµo c¸c gi¸ trÞ
®¹o ®øc, cëi më, trung thùc, cã tr¸ch nhiÖm x· héi vµ quan t©m ®Õn ng−êi
kh¸c. §ång thêi víi t− c¸ch lµ mét tæ chøc kinh tÕ ®éc lËp, tù chñ, HTX còng
tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh, sö dông c¸c chøc n¨ng kinh
doanh nh− c¸c doanh nghiÖp ®Ó phôc vô cho lîi Ých cña c¸c thµnh viªn. Tuy
nhiªn, kh¸c víi c¸c doanh nghiÖp lÊy lîi nhuËn lµm môc tiªu ho¹t ®éng, HTX
víi t− c¸ch lµ tæ chøc tù trî gióp, nªn môc tiªu tr−íc hÕt lµ ®¸p øng c¸c nhu
cÇu vµ nguyÖn väng chung cña thµnh viªn vÒ kinh tÕ vµ ®êi sèng, phôc vô vµ
hç trî thµnh viªn ph¸t triÓn s¶n xuÊt, kinh doanh, t¨ng thªm lîi Ých cho thµnh
viªn, c¶i thiÖn ®Þa vÞ kinh tÕ vµ x· héi cña hä, gi¸o dôc tinh thÇn hîp t¸c, d©n
chñ, b×nh ®¼ng, cïng cã lîi; trong ho¹t ®éng coi träng c¶ lîi Ých kinh tÕ - bao
gåm lîi Ých cña thµnh viªn vµ lîi Ých tËp thÓ - c¶ lîi Ých x· héi cña thµnh viªn.
Thµnh viªn gia nhËp HTX lµ v× hä cÇn ®−îc HTX phôc vô, cÇn HTX trî
gióp nh÷ng viÖc mµ hä kh«ng thÓ tù lµm hoÆc lµm kh«ng cã hiÖu qu¶. Nhê
14
tham gia HTX mµ c¸c thµnh viªn kh¾c phôc ®−îc nh÷ng nh−îc ®iÓm vµ h¹n
chÕ cña m×nh. Ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh cña HTX chØ lµ mét c«ng cô
nh»m thóc ®Èy t¨ng thªm lîi Ých cña thµnh viªn th«ng qua vai trß phôc vô cña
HTX. Ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh cña HTX cÇn ph¶i cã hiÖu qu¶, cã thÓ
t¹o ra lîi nhuËn; lîi nhuËn nµy hoÆc ®−îc sö dông ®Ó më réng, t¨ng thªm viÖc
phôc vô, hoÆc ®−îc hoµn tr¶ trùc tiÕp cho thµnh viªn. HTX tuyÖt nhiªn kh«ng
coi môc tiªu thu lîi nhuËn theo ý nghÜa cña c¸c lo¹i h×nh doanh nghiÖp kh¸c
(nh− c«ng ty cæ phÇn, c«ng ty TNHH, c«ng ty hîp danh, doanh nghiÖp t−
nh©n...), qua ®ã thµnh viªn sÏ ®−îc chia l·i cæ phÇn cao h¬n vµ hµm ý thµnh
viªn vµo HTX lµ ®Çu t− vèn vµo HTX ®Ó ®−îc tr¶ nhiÒu tiÒn h¬n. Môc tiªu bao
trïm cña HTX lµ trî gióp, lµ phôc vô x· viªn, kh«ng ph¶i v× lîi nhuËn.
HTX lµ mét tæ chøc mang tÝnh céng ®ång cao, g¾n víi céng ®ång
chung vµ céng ®ång ®Þa ph−¬ng, gãp phÇn xo¸ ®ãi, gi¶m nghÌo, xo¸ mï, tham
gia gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi, x©y dùng c¸c c«ng tr×nh kÕt cÊu h¹ tÇng,
phóc lîi c«ng céng, ®Ò cao tinh thÇn ®oµn kÕt t−¬ng trî nhau trong ®êi sèng,
gióp ®ì gia ®×nh khã kh¨n. TÝnh céng ®ång x· héi thÓ hiÖn rÊt râ ë nguyªn t¾c
thø t− §iÒu 5 LuËt HTX n¨m 2003 “Hîp t¸c vµ ph¸t triÓn céng ®ång: x· viªn
ph¶i cã ý thøc ph¸t huy tinh thÇn x©y dùng tËp thÓ vµ hîp t¸c víi nhau trong
HTX, trong céng ®ång x· héi; hîp t¸c gi÷a c¸c HTX trong n−íc vµ ngoµi
n−íc theo qui ®Þnh cña ph¸p luËt” vµ nguyªn t¾c thø 7 cña Liªn minh HTX
quèc tÕ: “Quan t©m ®Õn céng ®ång. C¸c HTX phÊn ®Êu cho sù ph¸t triÓn l©u
dµi th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch víi sù nhÊt trÝ cña c¸c x· viªn”
Nh− vËy, HTX lµ mét tæ chøc x· héi, mang tÝnh céng ®ång s©u s¾c, cã
môc tiªu gióp ®ì lÉn nhau vµ ph¸t triÓn céng ®ång, trong ®ã c¸c thµnh viªn
tham gia HTX ®−îc b×nh ®¼ng, d©n chñ trong viÖc qu¶n lý HTX - mçi ng−êi
mét phiÕu bÇu, cïng cã quyÒn lîi, nghÜa vô trong ph¸t triÓn HTX; ho¹t ®éng
theo c¸c nguyªn t¾c HTX.
V× vËy, ph¸t triÓn HTX nãi chung vµ HTX th−¬ng m¹i nãi riªng ph¶i
coi träng c¶ yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ lÉn yªu cÇu ph¸t triÓn céng ®ång. §¸nh
gi¸ hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña HTX ph¶i trªn c¬ së toµn diÖn, c¶ kinh tÕ - chÝnh
trÞ - x· héi, c¶ hiÖu qu¶ cña tËp thÓ vµ cña thµnh viªn. Ph¸t triÓn HTX ph¶i
nh»m kh¼ng ®Þnh ®−îc vai trß kinh tÕ - x· héi cña HTX trong thùc tiÔn.
1.3.3 C¸c lo¹i h×nh kinh doanh cña HTXTM
3.3.3.1 Theo møc ®é kinh doanh
- Kinh doanh chuyªn m«n ho¸:
HTXTM chØ chuyªn kinh doanh mét hoÆc mét nhãm hµng ho¸ cã cïng
c«ng dông, tr¹ng th¸i hoÆc tÝnh chÊt nhÊt ®Þnh. Ch¼ng h¹n kinh doanh x¨ng
dÇu, kinh doanh xi m¨ng, kinh doanh l−¬ng thùc... Lo¹i h×nh kinh doanh nµy
cã −u ®iÓm:
+ Do chuyªn s©u theo ngµnh hµng nªn cã ®iÒu kiÖn n¾m ch¾c ®−îc
th«ng tin vÒ ng−êi mua, ng−êi b¸n, gi¸ c¶ thÞ tr−êng, t×nh h×nh hµng ho¸ vµ
dÞch vô nªn cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh trªn thÞ tr−êng, cã thÓ v−¬n lªn thµnh ®éc
quyÒn kinh doanh.
15
+ Tr×nh ®é chuyªn m«n ho¸ ngµy cµng ®−îc n©ng cao, cã ®iÒu kiÖn ®Ó
t¨ng n¨ng suÊt vµ hiÖu qu¶ kinh doanh, hiÖn ®¹i ho¸ c¬ së vËt chÊt kü thuËt.
§Æc biÖt lµ c¸c hÖ thèng c¬ së vËt chÊt kü thuËt chuyªn dïng t¹o ra lîi thÕ lín
trong c¹nh tranh.
+ Cã kh¶ n¨ng ®µo t¹o ®−îc nh÷ng c¸n bé qu¶n lý giái, c¸c chuyªn
gia vµ nh©n viªn kinh doanh giái.
Bªn c¹nh ®ã lo¹i h×nh kinh doanh nµy còng cã nh−îc ®iÓm nhÊt ®Þnh
®ã lµ:
+ Trong ®iÒu kiÖn c¹nh tranh - xu thÕ tÊt yÕu cña kinh tÕ thÞ tr−êng th×
tÝnh rñi ro cao
+ Khi mÆt hµng kinh doanh bÞ bÊt lîi th× chuyÓn h−íng sang kinh
doanh chËm vµ khã b¶o ®¶m cung øng ®ång bé hµng ho¸ cho c¸c nhu cÇu.
- Kinh doanh tæng hîp:
HTXTM kinh doanh nhiÒu hµng ho¸ cã c«ng dông, tr¹ng th¸i, tÝnh chÊt
kh¸c nhau, kinh doanh kh«ng lÖ thuéc vµo lo¹i hµng ho¸ hay thÞ tr−êng truyÒn
thèng, bÊt cø lo¹i hµng ho¸ nµo cã lîi thÕ lµ kinh doanh. §©y lµ lo¹i h×nh kinh
doanh cña cöa hµng b¸ch ho¸ tæng hîp, c¸c siªu thÞ . Lo¹i h×nh kinh doanh
nµy cã −u ®iÓm:
+ H¹n chÕ ®−îc mét sè rñi ro trong kinh doanh do dÔ chuyÓn h−íng
kinh doanh.
+ Vèn kinh doanh Ýt bÞ ø ®äng do mua nhanh, b¸n nhanh vµ ®Çu t− vèn
cho nhiÒu ngµnh hµng, cã kh¶ n¨ng quay vßng nhanh , b¶o ®¶m cung øng
®ång bé hµng ho¸ cho c¸c nhu cÇu.
+ Cã thÞ tr−êng réng, lu«n cã thÞ tr−êng míi, viÖc ®èi ®Çu víi c¹nh
tranh ®· kÝch thÝch tÝnh n¨ng ®éng s¸ng t¹o vµ ®ßi hái sù hiÓu biÕt nhiÒu cña
ng−êi kinh doanh, cã ®iÒu kiÖn ®Ó ph¸t triÓn c¸c dÞch vô b¸n hµng.
- Lo¹i h×nh kinh doanh ®a d¹ng ho¸:
HTXTM kinh doanh nhiÒu mÆt hµng kh¸c nhau, nh−ng bao giê còng cã
nhãm mÆt hµng kinh doanh chñ yÕu cã cïng c«ng dông, tr¹ng th¸i hoÆc tÝnh
chÊt. §©y lµ lo¹i h×nh kinh doanh ®−îc mét sè HTXTM øng dông, nã cho
phÐp ph¸t huy −u ®iÓm vµ h¹n chÕ nh−îc ®iÓm cña lo¹i h×nh kinh doanh
chuyªn m«n ho¸ vµ lo¹i h×nh kinh doanh tæng hîp.
3.3.3.2 Theo chñng lo¹i hµng ho¸ kinh doanh:
- Lo¹i h×nh kinh doanh hµng c«ng nghiÖp tiªu dïng:
Hµng c«ng nghiÖp tiªu dïng gåm c¸c thø phôc vô viÖc ¨n mÆc, ë cña
con ng−êi. HÖ thèng th−¬ng nghiÖp chñ yÕu kinh doanh c¸c mÆt hµng dÖt,
b¸ch ho¸ phÈm, ngò kim d©n dông, ®å ®iÖn, thùc phÈm....Mçi lo¹i hµng ho¸
nãi trªn gåm nhiÒu chñng lo¹i rÊt ®a d¹ng.
- Lo¹i h×nh kinh doanh hµng n«ng s¶n:
16
Hµng n«ng s¶n gåm s¶n phÈm c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp,
ch¨n nu«i, thuû s¶n vµ ngµnh c«ng nghiÖp chÕ biÕn nh−: l−¬ng thùc , b«ng,
dÇu ¨n, t¬ , chÌ, ®−êng, rau qu¶.....
- Lo¹i h×nh kinh doanh t− liÖu s¶n xuÊt c«ng nghiÖp:
- Lo¹i h×nh kinh doanh t− liÖu s¶n xuÊt n«ng nghiÖp:
1.3.4 Tiªu chÝ ®¸nh gi¸ c¸c HTXTM
Th«ng t− sè: 01/ 2006/TT-BKH ngµy 19/1/2006 cña Bé kÕ ho¹ch vµ §Çu
t− vÒ “ H−íng dÉn tiªu chÝ ®¸nh gi¸ vµ ph©n lo¹i HTX “ HTX ®−îc ®¸nh gi¸ theo
6 tiªu chÝ sau ®©y:
a. Møc ®é d©n chñ vµ sù tham gia cña x· viªn vµo x©y dùng vµ thùc
hiÖn ®iÒu lÖ HTX.
b. Møc ®é hoµn thµnh c¸c chØ tiªu kÕ ho¹ch s¶n xuÊt – kinh doanh ®·
®−îc ®Ò ra trong NghÞ quyÕt §¹i héi x· viªn;
c. Møc ®é ®¸p øng nhu cÇu cña ho¹t ®éng kinh tÕ vµ ®êi sèng x· viªn.
d. Møc ®é tin cËy cña x· viªn ®èi víi HTX;
e. Møc ®é phóc lîi chung cña HTX t¹o ra cho toµn thÓ x· viªn;
g. Møc ®é ®oµn kÕt, hîp t¸c gi÷a c¸c x· viªn vµ x©y dùng céng dång
HTX.
* VÒ Møc ®é hoµn thµnh c¸c chØ tiªu kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh ®−îc
®¸nh gi¸ bëi:
- Doanh thu hµng n¨m
- lîi nhuËn b×nh qu©n
- Tû suÊt lîi nhuËn
- Gi¸ trÞ dÞch vô cung øng b×nh qu©n/ 1XV
- Thu nhËp b×nh qu©n cña 1 XV HTX
- Thu nhËp b×nh qu©n cña 1 lao ®éng HTX
- ChÊt l−îng c¸n bé qu¶n lý (tr×nh ®é häc vÊn, chuyªn m«n nghiÖp vô,
®¶ng viªn )
1.3.5 Nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ®Õn sù h×nh thµnh & ph¸t triÓn HTXTM
Ho¹t ®éng kinh doanh ®−îc thùc hiÖn trong nh÷ng m«i tr−êng cô thÓ,
møc sinh lêi phï thuéc tr−íc hÕt vµo kh¶ n¨ng ph©n tÝch vµ sù am hiÓu m«i
tr−êng kinh doanh cña c¸c chñ thÓ doanh nghiÖp, tõ ®ã ho¹ch ®Þnh chiÕn l−îc
kinh doanh vµ thùc hiÖn chiÕn lù¬c kinh doanh mét c¸ch nhÊt qu¸n, n¨ng
®éng, linh ho¹t, kh«ng thô ®éng tr−íc nh÷ng rñi ro.
17
M«i tr−êng kinh doanh lµ mét thùc thÓ kh¸ch quan bao gåm tÊt c¶ c¸c
chñ thÓ kinh doanh trªn thÞ tr−êng vµ tæng thÓ c¸c yÕu tè, c¸c mèi quan hÖ t¸c
®éng chi phèi mäi hµnh vi ho¹t ®éng cña hä. M«i tr−êng kinh doanh cã thÕ
chia thµnh hai nhãm:
+ Nhãm thø nhÊt: Gåm nh÷ng yÕu tè vµ c¸c mèi quan hÖ mµ c¸c chñ
thÓ kinh doanh cã thÓ kiÓm so¸t ®−îc. §Ó lµm chñ ®−îc c¸c mèi quan hÖ nµy,
c¸c nhµ doanh nghiÖp ph¶i hiÓu biÕt ®−îc c¸c lo¹i, c¸c h×nh th¸i thÞ tr−êng
cïng c¸c quan hÖ t−¬ng øng cña nã, tõ ®ã dù ®o¸n t×nh huèng, sù rñi ro cã thÓ
xÈy ra vµ cã ph−¬ng ph¸p øng phã thÝch hîp. Trong ®iÒu kiÖn c¹nh tranh vµ sù
thµnh b¹i cña ho¹t ®éng kinh doanh phô thuéc rÊt lín vµo kh¶ n¨ng n¾m b¾t
vµ lµm chñ c¸c yÕu tè vµ c¸c mèi quan hÖ cña thÞ tr−êng.
+ Nhãm thø hai: Gåm nh÷ng yÕu tè, nh÷ng mèi quan hÖ n»m ngoµi
kh¶ n¨ng kiÓm so¸t cña c¸c nhµ doanh nghiÖp, nh− c¸c yÕu tè vÒ chÝnh trÞ,
luËt ph¸p, l¹m ph¸t, tËp qu¸n, t«n gi¸o... Nhµ doanh nghiÖp ph¶i t×m hiÓu cÆn
kÏ ®Ó cã ph−¬ng thøc xö lý thÝch hîp, ®Æc biÖt ph¶i nghiªn cøu,n¾m v÷ng luËt
ph¸p ®Ó thùc hiÖn ®óng, ®¶m b¶o quyÒn lîi vµ tr¸ch nhiÖm trong ho¹t ®éng
kinh doanh tr−íc ph¸p luËt.
Cã thÓ ph©n chia thµnh 4 nhãm nh©n tè sau:
1.3.5.1. Nh©n tè tù nhiªn
Trªn tõng vïng sinh th¸i, tõng vïng kinh tÕ - x· héi kh¸c nhau, h×nh thµnh
thÞ tr−êng thµnh thÞ, thÞ trõ¬ng n«ng th«n vµ miÒn nói; c¸c tiÒn ®Ò, ®iÒu kiÖn ra
®êi c¸c tæ chøc kinh tÕ hîp t¸c kh«ng gièng nhau. ChÝnh v× vËy, sù ph¸t triÓn mét
c¸ch ®a d¹ng, nhiÒu h×nh, nhiÒu vÎ, nhiÒu tr×nh ®é cña c¸c h×nh thøc kinh tÕ hîp
t¸c vµ HTX lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan. Nã qui ®Þnh ®èi víi qu¸ tr×nh h×nh thµnh
ph¸t triÓn còng nh− h×nh thøc tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña c¸c tæ chøc kinh tÕ ®ã.
1.3.5.2. Nh©n tè kinh tÕ.
HTX lµ s¶n phÈm kh¸ch quan cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, kinh tÕ
hµng ho¸ cµng cao th× nhiÒu yÕu tè cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt cµng v−ît ra ngoµi kh¶
n¨ng cña mét hé vµ do dã nhu cÇu hîp t¸c cµng ph¸t triÓn. ë ®©y bao hµm c¶ hai
chiÒu t¸c ®éng: m«i tr−êng kinh tÕ chung ( thÞ tr−êng, quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ,
chÝnh s¸ch .vv.) vµ sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hé víi t− c¸ch lµ chñ thÓ tham gia
cña qu¸ tr×nh hîp t¸c. Quy m« cña n«ng héi, tæ nhãm , hiÖp héi; ¸p lùc kinh tÕ:
HiÖn ®¹i ho¸ n«ng nghiÖp, n«ng th«n, ¸p lùc c¹nh tranh, gi¸ c¶ n«ng s¶n , gi¸
nguyªn liÖu , chi phÝ lao ®éng…
1.3.5.3. Nh©n tè khoa häc - kü thuËt
Cïng víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ, qu¸ tr×nh chuyÓn giao khoa
häc - kü thuËt cho n«ng th«n, n«ng nghiÖp cµng ®−îc ®Èy m¹nh. ChÝnh qu¸ tr×nh
nµy, nhanh hay chËm, ®· ®ãng vai trß qui ®Þnh sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ cña
néi bé ngµnh n«ng nghiÖp, còng nh− c¬ cÊu kinh tÕ n«ng th«n, ph©n c«ng l¹i lao
®éng trong n«ng nghiÖp, lµm xuÊt hiÖn tõng b−íc c¸c ®iÒu kiÖn ®ßi hái ph¶i hîp
18
t¸c víi nhau víi sù ®a d¹ng cña c¸c h×nh thøc hîp t¸c, m« h×nh tæ chøc vµ ho¹t
®éng.
1.3.5.4 Nh©n tè v¨n ho¸ truyÒn thèng
TruyÒn thèng v¨n ho¸ ViÖt Nam lu«n lu«n ®−îc tr©n träng vµ ®Ò cao
tÝnh céng ®ång lµng x·, t¹o ra nh÷ng rµng buéc th©n téc tù nhiªn, mÆt tÝch cùc
cña nh©n tè nµy lµ t−¬ng th©n, t−¬ng ¸i, gióp ®ì lÉn nhau trong s¶n xuÊt vµ ®êi
sèng. ChÝnh truyÒn thèng nµy võa lµ c¬ së, võa lµ ®éng lùc thóc ®Èy qu¸ tr×nh
hîp t¸c, h×nh thµnh nhiÒu lo¹i h×nh hîp t¸c ®a d¹ng, phï hîp víi c¸c ®Æc ®iÓm
truyÒn thèng v¨n ho¸ tõng vïng. Tuy nhiªn nh©n tè nµy còng chøa ®ùng nhiÒu
nh©n tè tiªu cùc (gia tr−ëng, ghen ghÐt, lÖ lµng) ®· h¹n chÕ ®Õn ph¸t triÓn kinh
tÕ hîp t¸c vµ hîp t¸c x·.
I.3.5.5 C¸c yÕu tè kh¸c.
- Sù trî gióp vÒ luËt ph¸p vµ tµi chÝnh cña Nhµ n−íc.
- §µo t¹o nh©n lùc, tr×nh ®é x· viªn vµ møc ®é cung cÊp th«ng tin.
- Héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ.
2. Quan ®iÓm cña §¶ng, Néi dung vµ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý
nhµ n−íc cña c¸c bé, c¬ quan ngang bé ®èi víi HTX .
§−êng lèi ®æi míi do §¹i héi VI ®Ò x−íng ®· kh¼ng ®Þnh ph¸t triÓn
nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn, trong ®ã kinh tÕ hîp t¸c x· ®−îc
kh¼ng ®Þnh cïng víi kinh tÕ nhµ n−íc dÇn trë thµnh nÒn t¶ng cña nÒn kinh tÕ
quèc d©n, ®ång thêi thõa nhËn sù tån t¹i cña kinh tÕ hîp t¸c x· ph¶i ®i ®«i víi
sù ph¸t triÓn ®a d¹ng cña c¸c h×nh thøc kinh tÕ hîp t¸c tõ thÊp ®Õn cao, hîp
t¸c x· lµ bé phËn nßng cèt cña kinh tÕ hîp t¸c. NghÞ quyÕt 10- NQ/ TW cña
Bé chÝnh trÞ ( kho¸ VI) ®· kh¼ng ®Þnh, kinh tÕ hîp t¸c x· cã nhiÒu h×nh thøc
tõ thÊp lªn cao, mäi tæ chøc s¶n xuÊt - kinh doanh do ng−êi lao ®éng tù
nguyÖn gãp vèn, gãp søc ®−îc qu¶n lý theo nguyªn t¾c d©n chñ ®Òu lµ hîp t¸c
x·. NghÞ quyÕt héi nghÞ Trung −¬ng 5 (kho¸ VII) th¸ng 6/1993 lµm râ thªm
b¶n chÊt cña hîp t¸c x· trªn c¬ së ph¸t huy tÝnh tù chñ cña kinh tÕ hé, coi
kinh tÕ hé lµ bé phËn kh¨ng khÝt cña kinh tÕ hîp t¸c x·. NghÞ quyÕt Héi nghÞ
gi÷a nhiÖm kú (khãa VII) tiÕp tôc kh¶ng ®Þnh vµ ph¸t triÓn quan ®iÓm cña
§¶ng coi kinh tÕ hîp t¸c víi nhiÒu h×nh thøc phong phó vµ ®a d¹ng tõ thÊp
®Õn cao, phï hîp víi nguyªn t¾c tù nguyÖn, cïng cã lîi, qu¶n lý d©n chñ, kÕt
hîp ®−îc søc m¹nh cña hé x· viªn, lµm cho kinh tÕ hîp t¸c trë thµnh mét
thµnh phÇn kinh tÕ v÷ng m¹nh, cïng víi kinh tÕ quèc doanh trë thµnh x−¬ng
sèng cña nÒn kinh tÕ quèc d©n. §Õn §¹i héi VIII, quan ®iÓm ph¸t triÓn kinh tÕ
tËp thÓ mµ nßng cèt lµ hîp t¸c x·; kinh tÕ nhµ n−íc gi÷ vai trß chñ ®¹o; kinh tÕ
nhµ n−íc cïng víi kinh tÕ tËp thÓ ngµy cµng trë thµnh nÒn t¶ng v÷ng ch¾c cña
nÒn kinh tÕ quèc d©n.
19