Luận văn phát triển các loại thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

  • 319 trang
  • file .pdf
Ch−¬ng tr×nh khoa häc - c«ng nghÖ cÊp Nhµ n−íc
"Kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa"
M· sè: KX.01
] ^
§Ò tµi KX. 01. 07
Ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong
nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng
x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam
(B¸o c¸o tæng hîp)
Chñ nhiÖm ®Ò tµi: GS.TS. NguyÔn §×nh H−¬ng
6549
21/9/2007
Hµ Néi - 2005
Th«ng tin chung vÒ ®Ò tµi
1-Tªn ®Ò tµi: Ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh
h−íng x∙ héi chñ nghÜa ë ViÖt nam (§Ò tµi thuéc Ch−¬ng tr×nh khoa häc - c«ng
nghÖ cÊp nhµ n−íc giai ®o¹n 2001 – 2005; m· sè: KX.01.07).
2- C¬ quan qu¶n lý ®Ò tµi: Bé Khoa häc vµ C«ng nghÖ
3- C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ quèc d©n
4- C¬ quan phèi hîp thùc hiÖn ®Ò tµi
- Häc viÖn ChÝnh trÞ Quèc gia Hå ChÝ Minh
- ViÖn Kinh tÕ häc ViÖt Nam
- Tæng côc Thèng kª
- ViÖn Nghiªn cøu Qu¶n lý kinh tÕ Trung −¬ng
- Häc viÖn Hµnh chÝnh Quèc gia
- ViÖn Nghiªn cøu Ph¸t triÓn Kinh tÕ - X· héi Hµ Néi
- ViÖn Kinh tÕ Thµnh phè Hå ChÝ Minh
- Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Thµnh phè Hå ChÝ Minh
- ViÖn Nghiªn cøu Th−¬ng m¹i, Bé Th−¬ng m¹i
- UBND thµnh phè Hµ Néi
- UBND thµnh phè Hå ChÝ Minh
- UBND thµnh phè §µ N½ng
- UBND thµnh phè H¶i Phßng
- UBND tØnh §ång Nai
- HiÖp héi C«ng th−¬ng thµnh phè Hµ Néi
- Mét sè doanh nghiÖp ë Hµ Néi, TP. Hå ChÝ Minh, H¶i Phßng, §µ N½ng,
§ång Nai, B×nh D−¬ng.
1
5- Ban Chñ nhiÖm vµ tæ th− ký ®Ò tµi
5.1. Ban chñ nhiÖm
- GS.TS. NguyÔn §×nh H−¬ng, Phã Chñ nhiÖm Uû ban V¨n ho¸, Gi¸o dôc,
Thanh niªn, thiÕu niªn vµ nhi ®ång Quèc héi, Chñ nhiÖm ®Ò tµi.
- PGS.TS. Hoµng V¨n Hoa, Tr−ëng phßng Qu¶n lý Khoa häc vµ HTQT,
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, Phã Chñ nhiÖm ®Ò tµi
- GS.TS. Mai Ngäc C−êng, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
- TS. Ph¹m Hång Ch−¬ng, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn .
- PGS.TS. Vò §×nh Th¾ng, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
- PGS.TS. NguyÔn V¨n Tµi, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
- PGS.TS. Ph¹m Quý Thä, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
- PGS.TS. Ph¹m ThÞ Quý, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
- GS.TS. Hoµng §øc Th©n, Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n, uû viªn.
5.2. Tæ th− ký ®Ò tµi.
- PGS. TS. Hoµng V¨n Hoa, Tr−êng ®¹i häc KTQD, tæ tr−ëng
- TS. Ph¹m Hång Ch−¬ng, Tr−êng ®¹i häc KTQD, tæ viªn
- Ths. Ph¹m Minh Th¶o, Tr−êng ®¹i häc KTQD, tæ viªn
6- Thêi gian thùc hiÖn ®Ò tµi: N¨m 2001 - 2004
2
Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t
B§S : BÊt ®éng s¶n NHNN : Ng©n hµng nhµ n−íc
CNH : C«ng nghiÖp ho¸ NHTM : Ng©n hµng th−¬ng m¹i
CN C«ng nghÖ NHTMCP : Ng©n hµng th−¬ng m¹i cæ phÇn
CNXH : Chñ nghÜa x· héi NK : NhËp khÈu
CK : Chøng kho¸n NSNN : Ng©n s¸ch nhµ n−íc
CTCK : C«ng ty chøng kho¸n QD : Quèc doanh
DN : Doanh nghiÖp QSD : QuyÒn sö dông
DNNN : Doanh nghiÖp nhµ n−íc SGDCK : Së giao dÞch chøng kho¸n
DNTM : Doanh nghiÖp th−¬ng m¹i TCTD : Tµi chÝnh tÝn dông
DNTN : Doanh nghiÖp t− nh©n TMDV : Th−ng m¹i dÞch vô
DTBB : Dù tr÷ b¾t buéc TP : Thµnh phè
DVVL : DÞch vô viÖc lµm TPKB : TÝn phiÕu kho b¹c
EU : Liªn minh ch©u ¢u TTCK : ThÞ tr−êng chøng kho¸n
GCN : GiÊy chøng nhËn TTGDCK : Trung t©m giao dÞch chøng kho¸n
HCSN : Hµnh chÝnh sù nghiªp TTNTLNH : ThÞ tr−êng ngo¹i tÖ liªn ng©n hµng
H§H : HiÖn ®¹i ho¸ TTTD : ThÞ tr−êng tÝn dông
KBNN : Kho b¹c nhµ n−íc TTTT : ThÞ tr−êng tiÒn tÖ
KH : Khoa häc TBCN : T− b¶n chñ nghÜa
KH&§T : KÕ ho¹ch vµ §Çu t− UBCKNN : Uû ban chøng kho¸n Nhµ n−íc
KTNN : Kinh tÕ nhµ n−íc USD : §« la Mü
KTQD : Kinh tÕ quèc d©n NDT : §ång Nh©n d©n tÖ
KTTN : Kinh tÕ t− nh©n VND : §ång ViÖt Nam
FDI : §Çu t− trùc tiÕp n−íc ngoµi XK : XuÊt khÈu
LNH : Liªn ng©n hµng XNK : XuÊt nhËp khÈu
LT : L−¬ng thùc XHCN : X· héi chñ nghÜa
N§ : NghÞ ®Þnh WTO : Tæ chøc th−¬ng m¹i thÕ giíi
3
Danh Môc c¸c biÓu
BiÓu 1: Kim ng¹ch xuÊt nhËp khÈu cña ViÖt Nam thêi kú 1980-2004
BiÓu 2: C¬ cÊu thÞ tr−êng xuÊt khÈu chñ yÕu cña ViÖt Nam
BiÓu 3: Tæng phÝ bao hiÓm nh©n thä vµ phi nh©n thä toµn thÞ tr−êng
BiÓu 4: Tèc ®é t¨ng khèi l−îng vËn t¶i
BiÓu 5: D©n sè trong tuæi lao ®éng qua c¸c cuéc tæng ®iÒu tra d©n sè
BiÓu 6 : C¬ cÊu mét sè nhãm tuæi ®Æc tr−ng cña cung lao ®éng qua c¸c cuéc tæng
®iÒu tra d©n sè vµ kÕt qu¶ dù b¸o
BiÓu 7: C¬ cÊu lao ®éng theo tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt n¨m 2003
BiÓu 8: Sè ng−êi ®ñ 15 tuæi trë lªn cã viÖc lµm th−êng xuyªn thêi kú 1996-2001
BiÓu 9: Tû lÖ thÊt nghiÖp theo tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt, n¨m 1999
BiÓu 10: Tû lÖ thÊt nghiÖp ë thµnh thÞ vµ tû lÖ sö dông thêi gian lao ®éng ë khu vùc
n«ng th«n
BiÓu 11: Ph¸t triÓn nhµ ë ®« thÞ n−íc ta giai ®o¹n 1991 - 2000
BiÓu 12: H×nh thøc së h÷u nhµ ë t¹i TP. Hå ChÝ Minh
BiÓu 13: DiÖn tÝch nhµ ë x©y dùng míi qua c¸c n¨m ë TP. Hµ Néi
BiÓu 14: Tèc ®é t¨ng huy ®éng vèn vµ sö dông vèn thêi kú 1995-2003
BiÓu 15: Thèng kª t×nh h×nh niªm yÕt chøng kho¸n ®Õn ngµy 31/12/2003
4
PhÇn Më ®Çu
I- Sù cÇn thiÕt vµ ý nghÜa cña ®Ò tµi.
§¹i héi lÇn thø VI (n¨m 1986) cña §¶ng lµ mét b−íc ®ét ph¸ vÒ t− duy lý
luËn, khëi nguån cho sù h×nh thµnh vµ tõng b−íc ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë n−íc
ta. §Õn ®¹i héi toµn quèc lÇn thø IX (n¨m 2001), §¶ng ta ®· x¸c ®Þnh: h×nh thµnh vµ
ph¸t triÓn ®ång bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng lµ mét yªu cÇu tÊt yÕu cña nÒn kinh tÕ thÞ
tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë n−íc ta.
Thùc tiÔn cña qu¸ tr×nh ®æi míi ë n−íc ta thêi gian qua ®· cho thÊy sù cÇn
thiÕt ph¶i x©y dùng ®Çy ®ñ c¸c lo¹i thÞ tr−êng ®Ó nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng
XHCN vËn hµnh mét c¸ch th«ng suèt, cã hiÖu qu¶. Sau gÇn 20 n¨m ®æi míi, hÖ
thèng c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë n−íc ta ®ang h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn. Mét sè thÞ tr−êng
®· ph¸t triÓn t−¬ng ®èi hoµn chØnh, cã ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè cña thÞ tr−êng hiÖn ®¹i (nh−
thÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô). Trong khi ®ã, nhiÒu lo¹i thÞ tr−êng cßn rÊt s¬ khai,
ch−a thùc sù h×nh thµnh ®ång bé, (nh− thÞ tr−êng khoa häc vµ c«ng nghÖ) hoÆc bÞ
mÐo mã (nh− thÞ tr−êng bÊt ®éng s¶n). §¹i héi lÇn thø IX cña §¶ng vµ Héi nghÞ
trung −¬ng 9 (kho¸ IX) ®· ®Ò ra yªu cÇu tiÕp tôc t¹o lËp ®ång bé c¸c yÕu tè thÞ
tr−êng, “thóc ®Èy sù h×nh thµnh, ph¸t triÓn vµ tõng b−íc hoµn thiÖn c¸c lo¹i thÞ
tr−êng theo ®Þnh h−íng XHCN, ®Æc biÖt quan t©m c¸c thÞ tr−êng quan träng nh−ng
hiÖn ch−a cã hoÆc cßn s¬ khai nh−: thÞ tr−êng lao ®éng, thÞ tr−êng chøng kho¸n, thÞ
tr−êng bÊt ®éng s¶n, thÞ tr−êng khoa häc vµ c«ng nghÖ”1.
Cho ®Õn nay, ®· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ mét sè lo¹i thÞ tr−êng
riªng biÖt ë n−íc ta. Mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu còng ®· ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p
ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng nh−ng ch−a cã ®Ò tµi nµo nghiªn cøu mét hÖ thèng thÞ
tr−êng toµn diÖn vµ ®ång bé.
VÒ mÆt lý luËn, ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh
h−íng XHCN lµ vÊn ®Ò hoµn toµn míi mÎ, ch−a tõng cã tiÒn lÖ trong lÞch sö ph¸t
triÓn kinh tÕ ë n−íc ta vµ thÕ giíi. NhiÒu vÊn ®Ò lý luËn cÇn ®−îc tiÕp tôc nghiªn cøu
lµm râ. VÒ thùc tiÔn, viÖc ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë n−íc ta ®ang lµ vÊn ®Ò rÊt
bøc xóc nh»m t¹o lËp vµ hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng, thóc ®Èy t¨ng tr−ëng
kinh tÕ. V× vËy, ®Ò tµi “Ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng
®Þnh h−íng XHCN ë ViÖt Nam” cã ý nghÜa lý luËn vµ thùc tiÔn s©u s¾c.
1
§¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, V¨n kiÖn §¹i héi §¹i biÓu toµn quèc lÇn thø IX, Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ
Néi, n¨m 2001, trang 100.
5
II- Môc tiªu nghiªn cøu cña ®Ò tµi
§Ò tµi cã c¸c môc tiªu c¬ b¶n sau ®©y:
- X¸c ®Þnh c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n vµ ®Æc ®iÓm cña chóng trong nÒn kinh tÕ
thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN.
- §¸nh gi¸ ®óng thùc tr¹ng cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n ë n−íc ta hiÖn nay.
- §Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p vµ kiÕn nghÞ nh»m ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ®Þnh
h−íng XHCN mét c¸ch ®ång bé.
III- Ph¹m vi nghiªn cøu cña ®Ò tµi.
Ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN lµ
mét vÊn ®Ò míi vµ phøc t¹p, cã liªn quan ®Õn nhiÒu vÊn ®Ò kinh tÕ - chÝnh trÞ - x· héi
vµ v¨n ho¸. Tuy nhiªn, theo ph¹m vi nghiªn cøu cña ®Ò tµi nµy, chóng t«i chØ tËp
trung nghiªn cøu mét sè vÊn ®Ò chñ yÕu lµ:
- Tæng kÕt lý luËn vµ kinh nghiÖm thùc tiÔn vÒ ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë
n−íc ta trong thêi gian qua, ph©n lo¹i vµ lµm râ ®Æc tr−ng cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng
trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë n−íc ta.
- §¸nh gi¸ thùc tr¹ng mét sè lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n trong nÒn kinh tÕ thÞ
tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë n−íc ta hiÖn nay, trong ®ã tËp trung nghiªn cøu n¨m
lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n: thÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô, thÞ tr−êng lao ®éng, thÞ
tr−êng bÊt ®éng s¶n, thÞ tr−êng tµi chÝnh, thÞ tr−êng khoa häc vµ c«ng nghÖ.
- §Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p vµ kiÕn nghÞ ®Ó thóc ®Èy sù h×nh thµnh vµ ph¸t
triÓn ®ång bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n ë n−íc ta.
IV- Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña ®Ò tµi.
§Ó thùc hiÖn ®−îc môc tiªu nghiªn cøu ®· ®Ò ra, ®Ò tµi sö dông c¸c ph−¬ng
ph¸p nghiªn cøu vµ c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu sau ®©y:
1. Ph−¬ng ph¸p tæng hîp, ph©n tÝch kinh tÕ: trªn c¬ së tæng hîp, ph©n tÝch
mét sè c«ng tr×nh ®· nghiªn cøu cña mét sè n−íc trªn thÕ giíi vµ ViÖt Nam ®Ó rót ra
nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn liªn quan ®Õn ®Ò tµi.
2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu so s¸nh, ph−¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph−¬ng ph¸p
l«gic nh»m ph©n tÝch, so s¸nh ®Æc ®iÓm cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi
chñ nghÜa ë ViÖt Nam víi c¸c nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng nãi chung; so s¸nh, ph©n tÝch
®Æc tr−ng cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng
XHCN ë n−íc ta.
6
Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra thèng kª, m« h×nh ho¸ ®Ó rót ra nh÷ng kÕt luËn cã tÝnh
khoa häc trong viÖc ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p ph¸t triÓn c¸c lo¹i
thÞ tr−êng ë n−íc ta. Trªn c¬ së ®ã, ®Ò tµi ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p vµ kiÕn nghÞ phï
hîp, cã tÝnh kh¶ thi cao.
§Ò tµi ®· tæ chøc ®iÒu tra, kh¶o s¸t vÒ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ ph¹m vi ho¹t
®éng cña mét sè lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n ë n−íc ta nh−:
- ThÞ tr−êng hµng hãa vµ dÞch vô
- ThÞ tr−êng lao ®éng
- ThÞ tr−êng bÊt ®éng s¶n
- ThÞ tr−êng tµi chÝnh
- ThÞ tr−êng khoa häc vµ c«ng nghÖ.
Ph¹m vi ®iÒu tra kh¶o s¸t: §Ò tµi tiÕn hµnh kh¶o s¸t vÒ thùc tr¹ng ph¸t triÓn
c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n ë mét sè tØnh, thµnh phè nh−: Hµ Néi, H¶i Phßng, §µ
N½ng, TP. Hå ChÝ Minh vµ §ång Nai.
§Ò tµi tham gia cïng víi Ban chñ nhiÖm Ch−¬ng tr×nh KX. 01 ®i kh¶o s¸t vÒ
kinh tÕ thÞ tr−êng vµ c¸c lo¹i thÞ tr−êng t¹i c¸c n−íc cã nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi vµ c¸c
n−íc trong khu vùc nh− Trung Quèc, Hungary, Malaixia, vµ mét sè ®Þa ph−¬ng
trong n−íc nh−: Qu¶ng Nam, CÇn Th¬, An Giang, TP. Hå ChÝ Minh.v.v.; tham gia
c¸c cuéc héi nghÞ, héi th¶o khoa häc cã liªn quan ®Õn néi dung nghiªn cøu cña ®Ò
tµi.
Néi dung ®iÒu tra kh¶o s¸t:
- T×m hiÓu vÒ thùc tr¹ng ph¸t triÓn, c¸c ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng
ë mét sè n−íc.
- Kh¶o s¸t ®Æc tr−ng vµ møc ®é ph¸t triÓn cña mét sè lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n ë
mét sè ®Þa ph−¬ng.
- Pháng vÊn (theo mÉu phiÕu pháng vÊn) c¸n bé qu¶n lý, chñ doanh nghiÖp,
c¸n bé qu¶n lý ë mét sè ®Þa ph−¬ng vÒ thùc tr¹ng, xu h−íng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn
cña mét sè lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n.
3. §Ò tµi sö dông ph−¬ng ph¸p chuyªn gia, tæ chøc c¸c cuéc héi th¶o khoa
häc, c¸c cuéc héi nghÞ ®Ó thu thËp ý kiÕn cña c¸c nhµ qu¶n lý, c¸c nhµ khoa häc vÒ
thùc tr¹ng, xu h−íng ph¸t triÓn vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn
kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam. Ngoµi c¸c cuéc héi nghÞ,
to¹ ®µm trong ph¹m vi hÑp, ®Ò tµi ®· tæ chøc thµnh c«ng hai cuéc héi th¶o quy m«
lín, cã sù tham gia cña nhiÒu nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý ë Trung −¬ng vµ ®Þa
ph−¬ng.
7
V- S¶n phÈm cña ®Ò tµi
- B¸o c¸o tæng hîp ®Ò tµi
- B¸o c¸o tãm t¾t ®Ò tµi
- B¶n kiÕn nghÞ cña ®Ò tµi
- C¸c kû yÕu héi th¶o khoa häc cña ®Ò tµi
- C¸c phô lôc (kÕt qu¶ nghiªn cøu cña c¸c ®Ò tµi nh¸nh, c¸c chuyªn ®Ò, b¸o
c¸o ®iÒu tra, kh¶o s¸t)
- §Ò tµi ®· c«ng bè 14 bµi b¸o trªn c¸c t¹p chÝ khoa häc trong nuíc.
- §Ò tµi ®· tæ chøc biªn tËp vµ xuÊt b¶n hai cuèn s¸ch: (1) ThÞ tr−êng lao ®éng
ViÖt Nam - Thùc tr¹ng vµ c¸c gi¶i ph¸p ph¸t triÓn (PGS.TS. Ph¹m Quý Thä chñ
biªn), Nhµ xuÊt b¶n Lao ®éng, Hµ Néi, n¨m 2003; (2) Hoµn thiÖn m«i tr−êng thÓ chÕ
ph¸t triÓn ®ång bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong ®iÒu kiÖn héi nhËp kinh tÕ khu vùc vµ
thÕ giíi (GS.TS. NguyÔn §×nh H−¬ng chñ biªn), Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc gia,
Hµ Néi, n¨m 2003;
- Trªn c¬ së kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ò tµi, dù kiÕn n¨m 2005, ®Ò tµi sÏ xuÊt
b¶n cuèn s¸ch : Thùc tr¹ng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë ViÖt Nam do
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc gia Ên hµnh.
- Mét sè tµi liÖu liªn quan kh¸c nh− kÕt qu¶ thu thËp, tæng hîp c¸c c«ng tr×nh
nghiªn cøu, tµi liÖu dÞch, nhiÒu b¸o c¸o khoa häc ®¨ng trªn c¸c kû yÕu khoa häc.
VI- KÕt cÊu cña ®Ò tµi
Ngoµi phÇn më ®Çu, kÕt luËn, b¶n kiÕn nghÞ, phô lôc, ®Ò tµi gåm cã 3 phÇn
chÝnh sau ®©y:
- PhÇn thø nhÊt: Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng
trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng.
- PhÇn thø hai: Thùc tr¹ng ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë n−íc ta hiÖn nay.
- PhÇn thø ba: Quan ®iÓm, ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ
tr−êng ë ViÖt Nam.
8
PhÇn thø nhÊt
Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n VÒ ph¸t triÓn
c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng
I. Lý luËn c¬ b¶n vÒ kinh tÕ thÞ tr−êng vµ hÖ thèng thÞ
tr−êng.
I.1. Kh¸i niÖm vÒ thÞ tr−êng vµ kinh tÕ thÞ tr−êng.
Kinh tÕ thÞ tr−êng lµ s¶n phÈm cña sù ph¸t triÓn x· héi loµi ng−ßi, nã lµ h×nh
thøc ph¸t triÓn cao cña kinh tÕ hµng ho¸. NÕu kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n chØ dõng l¹i
ë sù trao ®æi th× kinh tÕ thÞ tr−êng ®· cã nh÷ng b−íc tiÕn v−ît bËc vÒ b¶n chÊt. Kinh
tÕ thÞ tr−êng thùc hiÖn ph©n bæ c¸c nguån lùc cña x· héi th«ng qua c¬ chÕ thÞ tr−êng
®−îc chi phèi bëi c¸c quy luËt c¬ b¶n lµ quy luËt gi¸ trÞ, quy luËt cung cÇu vµ quy
luËt c¹nh tranh. C¸c quan hÖ mang tÝnh ¸p ®Æt, cèng n¹p, c−ìng ®o¹t cña kinh tÕ tù
nhiªn ®· ®−îc thay b»ng quan hÖ thÞ tr−êng ngang gi¸, trao ®æi hµng ho¸ - tiÒn tÖ.
Lùc l−îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn ®−îc hç trî bëi mét hÖ thèng c¸c thÓ chÕ thÞ tr−êng
nh»m ®¶m b¶o cho nÒn kinh tÕ vËn hµnh mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nhÊt.
Lý luËn vÒ nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®· ®−îc c¸c nhµ nghiªn cøu kinh tÕ ph©n
tÝch kh¸ ®Çy ®ñ vµ s©u s¾c. D−íi ®©y chØ tËp trung kh¼ng ®Þnh l¹i ba vÊn ®Ò cã tÝnh
kh¸i qu¸t lµ:
Thø nhÊt, kinh tÕ thÞ tr−êng lµ mét sù ph¸t triÓn mang tÝnh tÊt yÕu. Sù hiÖn
diÖn (hay thõa nhËn) cña kinh tÕ thÞ tr−êng t¹i tÊt c¶ c¸c quèc gia trªn thÕ giíi cho
thÊy kinh tÕ thÞ tr−êng cã søc sèng m·nh liÖt vµ lµ b−íc ph¸t triÓn tù nhiªn mang tÝnh
quy luËt trong lÞch sö nh©n lo¹i. Tõ nh÷ng mÇm mèng ph¸t sinh trong nÒn kinh tÕ
phong kiÕn, sù ph¸t triÓn cña lùc l−îng s¶n xuÊt ®· ph¸ vì nh÷ng kÕt cÊu phong
kiÕn, thóc ®Èy tù do ho¸ kinh tÕ vµ thiÕt lËp v÷ng ch¾c quan hÖ hµng ho¸ tiÒn tÖ. TÝch
luü t− b¶n, qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸ ®· biÕn mäi yÕu tè cña s¶n xuÊt thµnh hµng
ho¸. Kinh tÕ thÞ tr−êng lu«n tån t¹i vµ ph¸t triÓn ngay c¶ khi mét quèc gia nµo ®ã
kh«ng thõa nhËn nã (Kolotco, 2004). Nh÷ng ®éng lùc ph¸t triÓn mang tÝnh néi sinh
®· gióp cho kinh tÕ thÞ tr−êng trë thµnh tÊt yÕu.
Thø hai, kinh tÕ thÞ tr−êng cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi c¸c h×nh th¸i x· héi
kh¸c nhau. Cã thÓ nhËn thÊy tÝnh ®a d¹ng cña c¸c nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng hiÖn nay t¹i
c¸c quèc gia víi nh÷ng sù kh¸c biÖt vÒ c¬ cÊu së h÷u vµ cÊu tróc x· héi. Qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng ®· cho thÊy c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng cã thÓ ph¸t huy t¸c
dông tÝch cùc cña nã víi nh÷ng chñ thÓ kinh tÕ kh¸c nhau: c¸ thÓ, tiÓu chñ, t− b¶n
9
hay nhµ n−íc. §iÒu quan träng lµ c¸c chñ thÓ kinh tÕ nµy cÇn cã kh¶ n¨ng ®éc lËp vµ
c¹nh tranh mét c¸ch b×nh ®¼ng, c¸c quy luËt cña thÞ tr−êng ph¶i ®−îc t«n träng. Nãi
c¸ch kh¸c, kinh tÕ thÞ tr−êng g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ hoµn
toµn cã thÓ ®−îc x©y dùng t¹i nh÷ng quèc gia cã nh÷ng chÕ ®é chÝnh trÞ x· héi kh¸c
nhau v× b¶n chÊt cña kinh tÕ thÞ tr−êng lµ sö dông nguån lùc khan hiÕm cã hiÖu qu¶
cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ dÞch vô.
Thø ba, sù ®a d¹ng trong m« h×nh cña kinh tÕ thÞ tr−êng, c¸c nÒn kinh tÕ
®ang ph¸t triÓn hiÖn nay hoµn toµn cã kh¶ n¨ng rót ng¾n thêi gian ph¸t triÓn. Ngµy
nay c¸c quèc gia víi nh÷ng ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh kh¸c nhau ®· cã nh÷ng ph−¬ng
thøc vµ tiÕn tr×nh x©y dùng kinh tÕ thÞ tr−êng hoµn toµn kh¸c nhau. Nh÷ng kh¸c biÖt
to lín cã thÓ t×m thÊy trong sù ph¸t triÓn cña c¸c n−íc NIEs so víi Anh, Mü hay
NhËt B¶n. Víi lîi thÕ cña nh÷ng n−íc ®i sau, ¸p dông nh÷ng thµnh tùu míi nhÊt cña
khoa häc c«ng nghÖ, c¸c quèc gia nµy cã thÓ tiÕn hµnh x©y dùng mét nÒn kinh tÕ thÞ
tr−êng ph¸t triÓn trong vßng 15 - 20 n¨m so víi hµng tr¨m n¨m cña n−íc Anh hay 50
n¨m cña NhËt B¶n.
Kinh tÕ thÞ tr−êng thùc hiÖn tÊt c¶ nh÷ng chøc n¨ng cña nã th«ng qua c¸c thÞ
tr−êng. C¬ chÕ tù ®iÒu tiÕt cña thÞ tr−êng gióp cho viÖc ph©n bæ c¸c nguån lùc x· héi
còng nh− gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ c¬ b¶n (s¶n xuÊt c¸i g×? cho ai? vµ nh− thÕ
nµo?) ®−îc thùc hiÖn mét c¸ch hoµn h¶o nhÊt. ThÞ tr−êng lµ mét ph¹m trï kinh tÕ
trung t©m cña kinh tÕ thÞ tr−êng vµ g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn cña lùc l−îng s¶n xuÊt.
ThÞ tr−êng ®−îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh l−u th«ng, mua b¸n vµ trao ®æi hµng ho¸
víi sù hç trî cña c¸c ph−¬ng tiÖn thanh to¸n. Khi ph©n tÝch vÊn ®Ò thÞ tr−êng trong
mèi quan hÖ víi sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n, Lªnin ®· viÕt: “HÔ ë ®©u vµ khi
nµo cã ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ s¶n xuÊt hµng ho¸, th× ë ®ã vµ khi Êy, cã thÞ
tr−êng. Quy m« cña thÞ tr−êng g¾n chÆt víi tr×nh ®é chuyªn m«n hãa cña lao ®éng
x· héi1”. Trong ng«n ng÷ cña kinh tÕ häc hiÖn ®¹i, kh¸i niÖm thÞ tr−êng mang nhiÒu
néi hµm kh¸c nhau. Theo nghÜa th«ng th−êng, thÞ tr−êng ®−îc hiÓu nh− mét ®Þa ®iÓm
n¬i ng−êi mua vµ ng−êi b¸n gÆp gì thùc hiÖn mua b¸n vµ trao ®æi hµng ho¸. §©y lµ
c¸ch tiÕp cËn mang tÝnh chÊt lÞch sö khi c¸c thÞ tr−êng b¾t ®Çu tõ c¸c ®Þa ®iÓm nh−
mét n¬i häp chî hay mét qu¶ng tr−êng, chç cã nhiÒu ng−êi mua vµ ng−êi b¸n. C¸ch
tiÕp cËn nµy vÉn cßn ®−îc ¸p dông cho ®Õn ngµy nay, khi thÞ tr−êng lµ c¸c khu trung
t©m th−¬ng m¹i, c¸c sµn giao dÞch. Nh− vËy, ®¬n gi¶n nhÊt, thÞ tr−êng cã thÓ hiÓu
nh− mét n¬i (®Þa ®iÓm) diÔn ra c¸c ho¹t ®éng mua b¸n vµ trao ®æi hµng ho¸. C¸ch
tiÕp cËn d−íi gãc ®é thÓ chÕ ®èi víi thÞ tr−êng xuÊt hiÖn khi ph¹m vi thÞ tr−êng ®−îc
më réng v−ît ra khái nh÷ng khu«n khæ chËt hÑp vÒ mÆt ®Þa lý. Ng−êi mua ng−êi b¸n
1
V.I. Lªnin toµn tËp, tËp 1, nhµ xuÊt b¶n TiÕn bé, Matxc¬va, n¨m 1976.
10
kh«ng ph¶i gÆp nhau trùc tiÕp vµ còng kh«ng ph¶i tËp trung t¹i mét ®iÓm cè ®Þnh ®Ó
thùc hiÖn c¸c nhu cÇu mua b¸n vµ trao ®æi hµng ho¸ cña hä. C¸c ho¹t ®éng mua b¸n
®−îc thùc hiÖn qua m¹ng Internet th«ng qua nh÷ng thÞ tr−êng “¶o”, “thÞ tr−êng trªn
m¹ng”, víi sù hç trî cña nh÷ng ph−¬ng tiÖn th«ng tin liªn l¹c hiÖn ®¹i nh− th− ®iÖn
tö, fax, v.v. §Ó c¸c ho¹t ®éng nµy diÔn ra tr«i ch¶y vµ ®¶m b¶o tÝnh chÊt ph¸p lý cña
chóng, cÇn ph¶i cã mét thÓ chÕ ®Ó ®iÒu chØnh hµnh vi cña ng−êi mua vµ ng−êi b¸n
trªn thÞ tr−êng. Mét thÓ chÕ cã thÓ ®−îc hiÓu nh− mét c¸ch thøc kÕt cÊu c¸c t−¬ng
t¸c x· héi ®· ®−îc thiÕt lËp vµ thõa nhËn chung. Nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n cña mét thÓ
chÕ bao gåm: c¸c quy t¾c (®−îc quy ®Þnh bëi ph¸p luËt hoÆc c¸c chuÈn mùc), c¬ chÕ
thi hµnh vµ c¸c tæ chøc nh»m b¶o ®¶m thùc hiÖn c¸c quy t¾c ®ã. C¸ch tiÕp cËn thø
ba lµ tõ gãc ®é c¸c yÕu tè cÊu thµnh cña thÞ tr−êng còng nh− hÖ thèng quan hÖ gi÷a
c¸c yÕu tè ®ã. C¸c chñ thÓ kinh tÕ (c¶ ng−êi b¸n vµ ng−êi mua) sÏ c¹nh tranh víi
nhau ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ c¶ vµ khèi l−îng cña c¸c lo¹i hµng ho¸.
Mét c¸ch tæng qu¸t, thÞ tr−êng lµ mét ph¹m trï cña s¶n xuÊt vµ l−u th«ng
hµng ho¸, ph¶n ¸nh toµn bé quan hÖ trao ®æi gi÷a ng−êi mua vµ ng−ßi b¸n ®· ®−îc
thÓ chÕ ho¸ nh»m x¸c ®Þnh gi¸ c¶ vµ khèi l−îng hµng ho¸. Nh− vËy thÞ tr−êng chøa
®ùng tæng cung, tæng cÇu, mèi quan hÖ cung - cÇu, møc gi¸ vµ nh÷ng yÕu tè kh«ng
gian, thêi gian, x· héi ®èi víi mét lo¹i s¶n phÈm nµo ®ã cña nÒn s¶n xuÊt hµng ho¸.
Møc ®é ph¸t triÓn cña thÞ tr−êng ph¶n ¸nh tr×nh ®é ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ.
I.2. Ph©n lo¹i hÖ thèng c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
HiÖn nay cßn tån t¹i nhiÒu quan niÖm kh¸c nhau vÒ ph©n lo¹i thÞ tr−êng. C¸c
thÞ tr−êng còng ®−îc ph©n lo¹i dùa trªn nhiÒu tiªu thøc kh¸c nhau. C¸ch ph©n lo¹i
thÞ tr−êng kh¸ phæ biÕn lµ c¨n cø vµo qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ l−u th«ng hµng ho¸, thÞ
tr−êng ®−îc chia thµnh ba lo¹i:
- ThÞ tr−êng ®Çu ra chñ yÕu lµ thÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô
- ThÞ tr−êng c¸c yÕu tè ®Çu vµo (c¸c yÕu tè s¶n xuÊt kinh doanh) nh− thÞ
tr−êng vèn, lao ®éng, v.v.
- ThÞ tr−êng c¸c yÕu tè hç trî (khoa häc vµ c«ng nghÖ).
Trªn thÞ tr−êng ®Çu ra, c¸c chñ thÓ cña nÒn kinh tÕ (ng−êi lao ®éng, c¸c DN,
chÝnh phñ, c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c tæ chøc kinh tÕ, x· héi kh¸c) trao ®æi nh÷ng s¶n
phÈm (chñ yÕu lµ c¸c s¶n phÈm cuèi cïng) ®−îc s¶n xuÊt ra bao gåm c¶ hµng ho¸ vµ
dÞch vô.
Ph−¬ng thøc ph©n lo¹i thÞ tr−êng trªn ®©y cã mét ®iÓm h¹n chÕ khã kh¾c phôc
lµ ranh giíi gi÷a thÞ tr−êng ®Çu vµo vµ ®Çu ra trong nhiÒu tr−êng hîp lµ kh¸ mê nh¹t
hoÆc kh«ng thÓ ph©n biÖt. §Çu vµo cña ngµnh nµy cã thÓ lµ ®Çu ra cña mét ngµnh
11
kh¸c. V× vËy, c¸ch ph©n lo¹i nh− trªn chØ mang tÝnh chÊt t−¬ng ®èi. H¬n n÷a thÞ
tr−êng ®Çu vµo vµ ®Çu ra cã mét mèi quan hÖ g¾n bã kh¨ng khÝt. Kh«ng thÓ cã mét
thÞ tr−êng ®Çu vµo ph¸t triÓn m¹nh mÏ, nÕu thÞ tr−êng ®Çu ra bÞ bãp nghÑt hay kh«ng
tån t¹i.
Mét c¸ch ph©n lo¹i kh¸c lµ c¨n cø vµo thuéc tÝnh hµng ho¸ ®−îc trao ®æi trªn
thÞ tr−êng. §iÓm h¹n chÕ cña c¸ch ph©n lo¹i nµy lµ cã qu¸ nhiÒu lo¹i s¶n phÈm trªn
thùc tÕ vµ kh«ng thÓ hiÖn ®−îc mèi liªn hÖ gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng. KÕt hîp c¸c c¸ch
ph©n lo¹i trªn, hÖ thèng thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng bao gåm c¸c thÞ
tr−êng c¬ b¶n sau ®©y:
- ThÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô
- ThÞ tr−êng lao ®éng
- ThÞ tr−êng bÊt ®éng s¶n
- ThÞ tr−êng tµi chÝnh
- ThÞ tr−êng khoa häc vµ c«ng nghÖ
Mét tiªu thøc ph©n lo¹i kh¸c lµ c¨n cø vµo khu vùc ®Þa lý ®Ó ph©n lo¹i thµnh
thÞ tr−êng thµnh thÞ vµ thÞ tr−êng n«ng th«n, thÞ tr−êng trong n−íc vµ thÞ tr−êng quèc
tÕ. Tuy nhiªn, do toµn cÇu ho¸ ®ang ph¸t triÓn víi mét tèc ®é rÊt nhanh chãng nªn
hiÖn nay cã mét sè quan ®iÓm cho r»ng biªn giíi gi÷a thÞ tr−êng trong n−íc vµ thÞ
tr−êng n−íc ngoµi ®ang bÞ mê ®i. Tuy vËy, viÖc mét quèc gia hay ®Þa ph−¬ng s¶n
xuÊt lo¹i hµng ho¸ g× chñ yÕu lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ph©n c«ng lao ®éng mang tÝnh
toµn cÇu nh»m tËn dông lîi thÕ cña mçi khu vùc. Toµn cÇu ho¸ cµng s©u s¾c, sù ph©n
c«ng hay chuyªn m«n ho¸ cµng cao. Trong khi trªn thÕ giíi vÉn cßn ranh giíi quèc
gia th× viÖc chó träng xuÊt khÈu cã ý nghÜa sèng cßn ®èi víi c¸c quèc gia ®ang ph¸t
triÓn. Nã võa t¹o ®iÒu kiÖn héi nhËp nhanh h¬n võa ®¶m b¶o kh¶ n¨ng c¹nh tranh,
tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña mçi quèc gia.
Bªn c¹nh ba tiªu thøc ph©n lo¹i chñ yÕu nãi trªn, cßn cã rÊt nhiÒu c¸ch ph©n
lo¹i kh¸c. Tuú thuéc vµo môc ®Ých cña viÖc ph©n lo¹i mµ ng−êi ta sö dông nh÷ng
tiªu thøc thÝch hîp. C¨n cø vµo h×nh th¸i tæ chøc thÞ tr−êng, cã thÞ tr−êng ®éc quyÒn
nhµ n−íc, thÞ tr−êng c¹nh tranh ®éc quyÒn, thÞ tr−êng c¹nh tranh tù do; c¨n cø vµo
mèi quan hÖ cung cÇu, cã thÞ tr−êng ®éc quyÒn b¸n vµ thÞ tr−êng ®éc quyÒn mua;
c¨n cø vµo h×nh thøc vµ thêi gian giao hµng cã thÞ tr−êng giao ngay vµ thÞ tr−êng
giao hµng cã kú h¹n, v.v. Trong khu«n khæ ph©n tÝch hÖ thèng thÞ tr−êng trªn ph¹m
vi vÜ m«, c¸ch ph©n lo¹i thµnh c¸c lo¹i thÞ tr−êng c¬ b¶n theo thuéc tÝnh hµng ho¸
nh− nªu trªn lµ hîp lý.
12
I.3. TÝnh ®ång bé cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
ë c¸c n−íc t− b¶n ph¸t triÓn hiÖn nay, kinh tÕ thÞ tr−êng ®· tr¶i qua mét qu¸
tr×nh ph¸t triÓn t−¬ng ®èi tuÇn tù, hÖ thèng c¸c thÞ tr−êng ®· ®−îc x¸c lËp vµ ph¸t
triÓn. C¸c thÞ tr−êng ph¸t triÓn mét c¸ch thèng nhÊt vµ ®ång bé víi nhau mét c¸ch tù
nhiªn. ChÝnh v× vËy, vÊn ®Ò ®ång bé gi÷a c¸c thÞ tr−êng ®· kh«ng ®−îc ®Ò cËp s©u
s¾c, ngay c¶ trªn ph−¬ng diÖn lý thuyÕt.
Tuy nhiªn, tÝnh ®ång bé gi÷a c¸c thÞ tr−êng l¹i lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò ®Æc
thï vµ quan träng cña c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn vµ ®Æc biÖt lµ c¸c n−íc cã nÒn kinh tÕ
chuyÓn ®æi. Nguyªn nh©n c¬ b¶n lµ trong suèt mét thêi gian dµi, c¸c thÞ tr−êng ®·
kh«ng tån t¹i hoÆc bÞ bãp mÐo hoÆc ph¸t triÓn mét c¸ch yÕu ít t¹i c¸c quèc gia nµy.
Khi chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, nh÷ng thÞ tr−êng kh«ng ®ßi hái ®iÒu kiÖn
phøc t¹p (nh− thÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô) sÏ ph¸t triÓn nhanh chãng, trong khi
c¸c thÞ tr−êng kh¸c ®ßi hái tr×nh ®é tæ chøc vµ m«i tr−êng thÓ chÕ ë møc cao (nh− thÞ
tr−êng tµi chÝnh) l¹i ph¸t triÓn chËm ch¹p h¬n. Nh− vËy, c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong c¸c
nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi ®· kh«ng cïng cã mét ®iÓm xuÊt ph¸t vµ sù chªnh lÖch gi÷a
chóng lµ mét kÕt qu¶ tÊt yÕu. T×nh tr¹ng nµy m©u thuÉn víi nhu cÇu ®ßi hái cña kinh
tÕ thÞ tr−êng vèn dùa trªn sù ph¸t triÓn ®ång bé cu¶ c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
Trªn ph−¬ng diÖn lý luËn, nh÷ng vÊn ®Ò sau ®©y cÇn ph¶i ®−îc tiÕp tôc lµm râ:
- ThÕ nµo lµ tÝnh ®ång bé gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng ? nh÷ng biÓu hiÖn chñ yÕu
cña tÝnh ®ång bé gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng lµ g×?
- Nh÷ng yÕu tè nµo quyÕt ®Þnh (cã ¶nh h−ëng chi phèi) tíi tÝnh ®ång bé cña
c¸c lo¹i thÞ tr−êng?
- T¹i sao tÝnh ®ång bé cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng l¹i cã mét ý nghÜa quan träng
trong ph¸t triÓn kinh tÕ ?
- C¸c thÞ tr−êng t¹i ViÖt Nam hiÖn nay cã ®ång bé kh«ng? NÕu kh«ng th× ®©u
lµ nh÷ng ®iÓm bÊt cËp g©y ra sù thiÕu ®ång bé cña c¸c thÞ tr−êng?
Tr−íc hÕt, cÇn kh¼ng ®Þnh tÝnh ®ång bé cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng lµ mét yªu cÇu
hÕt søc quan träng. Môc tiªu c¬ b¶n vµ l©u dµi cña ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng lµ
t¹o lËp mét m«i tr−êng kinh doanh thuËn lîi nhÊt cho c¸c tæ chøc (DN) vµ c¸ nh©n,
nh÷ng ng−êi t¹o ra cña c¶i cho x· héi; ®¶m b¶o cho hä cã thÓ tho¶ m·n nhu cÇu cña
m×nh mét c¸ch thuËn tiÖn nhÊt víi chi phÝ thÊp nhÊt. Nh− vËy, nÕu kh«ng cã tÝnh
®ång bé hay c¸c thÞ tr−êng kh«ng thÓ liªn kÕt víi nhau mét c¸ch cã hiÖu qu¶ th× môc
tiªu ®· ®Æt ra lµ kh«ng thÓ ®¹t ®−îc.
13
C¸c thÞ tr−êng cã mèi quan hÖ mËt thiÕt vµ t−¬ng t¸c lÉn nhau. C¸c nhµ kinh
tÕ häc ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu trªn gi¸c ®é vÜ m« tæng thÓ vÒ c¸c lo¹i thÞ
tr−êng trong nÒn kinh tÕ. M« h×nh c©n b»ng tæng qu¸t gi÷a c¸c thÞ tr−êng cña Leon
Walras, M« h×nh cña Leontiev, m« h×nh t¨ng tr−ëng cña R. Solow cung cÊp c¬ së lý
luËn vÒ tÝnh c©n ®èi vµ ®ång bé, liªn quan chÆt chÏ gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn
kinh tÕ. Tuy nhiªn phÇn lín c¸c c¸ch tiÕp cËn nµy vÉn dùa trªn nh÷ng ®iÒu kiÖn cña
nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng tù do, ch−a thÓ vËn dông mét c¸ch cã hiÖu qu¶ vµo ®iÒu kiÖn
cña c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi v× nhiÒu lý do kh¸c nhau. Chóng t«i cho r»ng, tÝnh
®ång bé cÇn ph¶i ®−îc ph©n tÝch trªn bèn mÆt c¬ b¶n sau ®©y:
Thø nhÊt, ®ång bé vÒ lo¹i h×nh thÞ tr−êng.
Cã thÓ hiÓu ®ång bé lµ khi tÊt c¶ c¸c thÞ tr−êng cÇn thiÕt ®Òu tån t¹i vµ ho¹t
®éng. Sù thiÕu hôt hoÆc non yÕu cña mét vµi thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ kh«ng chØ
¶nh h−ëng trùc tiÕp tíi c¸c tæ chøc vµ c¸ nh©n tham gia thÞ tr−êng ®ã, mµ nã cßn cã
t¸c ®éng d©y chuyÒn kh«ng tèt tíi c¸c thÞ tr−êng kh¸c. Khi c¸c DN kh«ng cã mÆt
b»ng ®Ó më réng s¶n xuÊt, hä còng sÏ kh«ng cã kh¶ n¨ng thay ®æi c«ng nghÖ hay
s¶n xuÊt ra nhiÒu hµng ho¸ h¬n. Nãi c¸ch kh¸c, gi÷a c¸c thÞ tr−êng yÕu tè ®Çu vµo vµ
®Çu ra cña s¶n xuÊt cã mét mèi liªn hÖ chÆt chÏ, sù ph¸t triÓn cña chóng liªn quan
chÆt chÏ víi nhau. NÕu thÞ tr−êng ®Çu vµo bÞ bã hÑp th× c¸c thÞ tr−êng ®Çu ra còng
khã cã thÓ ph¸t huy hÕt n¨ng lùc cña nã. Trong ®iÒu kiÖn thiÕu hôt vÒ nguån lùc ®Ó
ph¸t triÓn toµn bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng, cã thÓ tËp trung h×nh thµnh tr−íc mét sè thÞ
tr−êng lµm c¬ së cho c¸c thÞ tr−êng kh¸c ph¸t triÓn. Cã thÓ kÕt hîp x©y dùng c¸c cÆp
hoÆc c¸c nhãm thÞ tr−êng ®i liÒn vµ g¾n bã víi nhau ®Ó tõ ®ã cã ®−îc sù ®ång bé cÇn
thiÕt.
Thø hai, ®ång bé vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn.
C¸c yÕu tè cña c¸c thÞ tr−êng cã mét sù l−u chuyÓn linh ho¹t vµ mèi liªn hÖ
th«ng suèt gi÷a c¸c thÞ tr−êng ®¶m b¶o cho chóng ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶. Do vËy,
c¸c thÞ tr−êng cÇn cã mét sù t−¬ng thÝch vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn. NÕu mét lo¹i thÞ
tr−êng nµo ®ã ph¸t triÓn qu¸ cao trong khi c¸c thÞ tr−êng kh¸c cßn non yÕu sÏ t¹o ra
nh÷ng bÊt cËp, h¹n chÕ sù ph¸t triÓn chung. Tr×nh ®é ph¸t triÓn cã thÓ dùa trªn nh÷ng
tiªu thøc nh− m«i tr−êng thÓ chÕ, h¹ tÇng kü thuËt, dÞch vô hç trî, nhËn thøc vµ n¨ng
lùc cña c¸c chñ thÓ, v.v. Nh×n chung th× tr×nh ®é ph¸t triÓn cña c¸c thÞ tr−êng phô
thuéc vµo tr×nh ®é ph¸t triÓn cña c¶ nÒn kinh tÕ nãi chung. Tuy nhiªn cã thÓ do
nh÷ng yÕu tè nh− lÞch sö vµ tù nhiªn x· héi, cã mét sè thÞ tr−êng ®¹t ®−îc sù ph¸t
triÓn cao h¬n nh÷ng thÞ tr−êng kh¸c. VÝ dô, thÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô ë ViÖt
Nam ph¸t triÓn kh¸ m¹nh nh−ng thÞ tr−êng tµi chÝnh l¹i hÇu nh− kh«ng ph¸t triÓn.
14
Thø ba, ®ång bé vÒ m«i tr−êng ph¸p lý.
§©y ®−îc coi lµ vÊn ®Ò phøc t¹p nhÊt cña tÝnh ®ång bé. Nã ®ßi hái ph¶i nghiªn
cøu toµn bé m«i tr−êng ph¸p lý cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng ®Ó tõ ®ã t×m ra nh÷ng bÊt cËp
trong c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt. Theo chóng t«i, tÝnh ®ång bé vÒ ph¸p lý cña c¸c thÞ
tr−êng thÓ hiÖn trªn c¸c ph−¬ng diÖn sau:
- Kh¶ n¨ng tù do gia nhËp vµ rêi bá thÞ tr−êng
- Kh¶ n¨ng tù do l−u chuyÓn cña c¸c chñ thÓ vµ hµng ho¸ trªn thÞ tr−êng
- Kh¶ n¨ng b¶o ®¶m quyÒn lîi vµ nghÜa vô cña c¸c chñ thÓ trªn thÞ tr−êng
- TÝnh thèng nhÊt gi÷a c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt vÒ c¸c vÊn ®Ò cã liªn quan ®Õn
c¸c yÕu tè thÞ tr−êng
M«i tr−êng ph¸p lý lµ yÕu tè quan träng nhÊt nh−ng còng cã thÓ ®−îc ®iÒu
chØnh nhanh nhÊt vµ nã còng Ýt phô thuéc h¬n vµo tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ cña ®Êt
n−íc. ChÝnh phñ vµ c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n−íc cã thÈm quyÒn cã vai trß ®iÒu
chØnh c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt nh»m ®¶m b¶o tÝnh ®ång bé cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
Thø t−, ®ång bé vÒ môc ®Ých vµ xu thÕ ph¸t triÓn.
§©y lµ yªu cÇu nh»m ®¶m b¶o cho c¸c thÞ tr−êng cïng ph¸t triÓn theo mét
h−íng thèng nhÊt, phôc vô mét c¸ch cã hiÖu qu¶ c¸c môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ - x·
héi. C¸c môc tiªu c¬ b¶n nµy cÇn ph¶i ®−îc thÓ hiÖn trong viÖc x©y dùng c¸c quy
®Þnh ph¸p luËt còng nh− c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ph¸t triÓn thÞ tr−êng. NÕu nh−
thÞ tr−êng ®Çu ra ®· khuyÕn khÝch khu vùc t− nh©n ph¸t triÓn c¹nh tranh th× c¸c thÞ
tr−êng ®Çu vµo còng ph¶i ®−îc ph¸t triÓn theo h−íng ®ã vµ ng−îc l¹i. NÕu chÝnh phñ
dÇn tho¸t ly khái vai trß cung cÊp trùc tiÕp c¸c dÞch vô vµ hµng ho¸ th× còng cÇn ph¶i
®¶m b¶o cho c¸c thÞ tr−êng cã mét khu«n khæ ph¸p luËt vµ thÓ chÕ nh»m ®¶m b¶o sù
c«ng b»ng vµ kû c−¬ng còng nh− kh¶ n¨ng tiÕp cËn víi c¸c nguån lùc vµ dÞch vô x·
héi cña c¸c nhãm d©n c−.
C¸c néi dung ®Ò cËp trªn ®©y míi chñ yÕu tËp trung vµo ph−¬ng diÖn lý luËn.
Trong thùc tiÔn cña mét nÒn kinh tÕ, ®Ó nhËn biÕt tÝnh ®ång bé (hay kh«ng ®ång bé)
cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng cÇn ph¶i tiÕp tôc cã nh÷ng nghiªn
cøu cô thÓ h¬n. VÝ dô cã thÓ ph©n tÝch sù l−u chuyÓn cña mét sè hµng ho¸ vµ dÞch vô
chñ yÕu (liªn quan ®Õn hÇu hÕt c¸c lo¹i thÞ tr−êng) ®Ó tõ ®ã cã thÓ nghiªn cøu mét
c¸ch chi tiÕt h¬n tÝnh ®ång bé gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng. Mét vÊn ®Ò cã tÝnh mÊu chèt
lµ ph¶i x¸c ®Þnh ®−îc nh÷ng khã kh¨n v−íng m¾c c¬ b¶n trong viÖc ph¸t triÓn c¸c
lo¹i thÞ tr−êng. Ph©n tÝch ¶nh h−ëng cña nh÷ng “®é lÖch” trong sù ph¸t triÓn gi÷a c¸c
thÞ tr−êng dÉn tíi nh÷ng ¸ch t¾c, k×m h·m sù ph¸t triÓn kinh tÕ- x· héi. Nh÷ng “®é
15
lÖch” nµy chÝnh lµ nh÷ng biÓu hiÖn cña sù thiÕu ®éng bé gi÷a c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
Còng theo c¸ch tiÕp cËn tõ thùc tiÔn, møc ®é c«ng khai ho¸ cña c¸c giao dÞch trªn thÞ
tr−êng còng lµ mét th−íc ®o sù ph¸t triÓn ®ång bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng. Nh÷ng giao
dÞch kh«ng ®−îc c«ng khai (bÊt hîp ph¸p) dÉn tíi sù h×nh thµnh nh÷ng thÞ tr−êng
kh«ng chÝnh thøc sÏ t¹o ra nh÷ng vÊn ®Ò x· héi phøc t¹p. C©u hái ®Æt ra lµ t¹i sao c¸c
chñ thÓ l¹i che dÊu nh÷ng giao dÞch trong khi b¶n th©n hä muèn c«ng khai chóng ®Ó
cã sù b¶o trî cña ph¸p luËt? vÊn ®Ò cã thÓ ë chç m«i tr−êng ph¸p lý kh«ng hoµn
chØnh, cã sù m©u thuÉn trong c¸c quy ®Þnh ph¸p lý ®iÒu chØnh nh÷ng chñ thÓ hoÆc
hµnh vi mua b¸n hoÆc ®¬n gi¶n h¬n lµ ch−a cã thÞ tr−êng chÝnh thøc.
I.4. Vai trß cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
HÖ thèng c¸c lo¹i thÞ tr−êng cã vai trß quan träng trong viÖc ®¶m b¶o c¸c ®iÒu
kiÖn s¶n xuÊt kinh doanh vµ tiªu thô s¶n phÈm cho c¸c DN. HÖ thèng thÞ tr−êng lµ
trung t©m cña nÒn kinh tÕ víi bèn chøc n¨ng chñ yÕu sau ®©y:
Chøc n¨ng thùc hiÖn. ThÞ tr−êng lµ n¬i thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng mua b¸n trao
®æi, qua ®ã gi¸ trÞ cña hµng ho¸ vµ dÞch vô ®−îc thùc hiÖn. ThÞ tr−êng ®¶m b¶o cho
qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt ®−îc thùc hiÖn ®èi víi ng−êi s¶n xuÊt vµ ng−êi tiªu dïng cã
®−îc hµng ho¸, dÞch vô mµ hä mong muèn. Nh©n tè c¬ b¶n trong chøc n¨ng thùc
diÖn cña thÞ tr−êng lµ chi phÝ giao dÞch thÓ hiÖn chñ yÕu trªn ba khÝa c¹nh:
- Thêi gian giao dÞch
- Chi phÝ thùc hiÖn giao dÞch: vËn chuyÓn, th«ng tin, lÖ phÝ, v.v
- HiÖu lùc thùc hiÖn giao dÞch: chÕ tµi thùc hiÖn ®èi víi c¸c bªn vi ph¹m, v.v
Chi phÝ giao dÞch thÊp sÏ khuyÕn khÝch c¶ ng−êi mua vµ ng−êi b¸n c«ng khai
thùc hiÖn c¸c giao dÞch cña m×nh trªn thÞ tr−êng. Do vËy, kh¶ n¨ng ®¶m b¶o chøc
n¨ng thùc hiÖn cña thÞ tr−êng sÏ quyÕt ®Þnh viÖc cã tån t¹i hay kh«ng c¸c thÞ tr−êng
ngÇm . NÕu c¸c giao dÞch ®−îc thùc hiÖn dÔ dµng, víi chi phÝ thÊp vµ ®−îc ph¸p luËt
®¶m b¶o th× sÏ kh«ng cã ®éng c¬ cho c¶ ng−êi mua vµ ng−êi b¸n tham gia vµo c¸c
thÞ tr−êng ngÇm. Mét vÝ dô ®iÓn h×nh ®èi víi ViÖt Nam lµ thÞ tr−êng B§S khi phÇn
lín c¸c giao dÞch mua b¸n nhµ ë, ®Êt ®ai ®−îc thùc hiÖn trªn thÞ tr−êng ngÇm.
Chøc n¨ng cung cÊp th«ng tin. Theo lý thuyÕt truyÒn thèng, quan hÖ cung cÇu
trªn thÞ tr−êng sÏ quyÕt ®Þnh møc gi¸ trªn thÞ tr−êng. Tuy nhiªn, quan hÖ cung cÇu
trªn thÞ tr−êng l¹i bÞ chi phèi chñ yÕu bëi nh÷ng th«ng tin cã liªn quan ®Õn
cung cÇu trªn thÞ tr−êng, nhÊt lµ trong bèi c¶nh hiÖn nay khi c¸c giao dÞch cã kú
h¹n chiÕm phÇn lín trong c¸c giao dÞch. Chøc n¨ng cung cÊp th«ng tin cña thÞ tr−êng
v× vËy cã vai trß hÕt søc quan träng bëi lÏ c¸c DN ®ãn nhËn vµ xö lý c¸c tÝn hiÖu tõ
thÞ tr−êng vµ ra nh÷ng quyÕt ®Þnh quan träng nhÊt nh− s¶n xuÊt c¸i g×? cho ai? vµ
16
nh− thÕ nµo? møc gi¸ lµ bao nhiªu? v.v. Th«ng tin kh«ng chÝnh x¸c cã thÓ g©y ra
nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc víi nh÷ng hËu qu¶ kh«ng thÓ l−êng hÕt ®−îc. Chøc n¨ng
cung cÊp th«ng tin cho c¸c chñ thÓ trªn thÞ tr−êng ®−îc thÓ hiÖn ë chç:
- Møc ®é chÝnh x¸c cña th«ng tin
- Thêi ®iÓm cung cÊp th«ng tin
- Chi phÝ ®Ó nhËn ®−îc th«ng tin
ë c¸c n−íc kinh tÕ ph¸t triÓn, thÞ tr−êng cung cÊp tèi ®a th«ng tin chÝnh x¸c,
kÞp thêi vµ miÔn phÝ cho tÊt c¶ c¸c chñ thÓ trªn thÞ tr−êng. Do vËy, kh¶ n¨ng xö lý
th«ng tin lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh thµnh b¹i cña DN trªn thÞ tr−êng.
Chøc n¨ng sµng läc vµ ®µo th¶i c¸c phÇn tö yÕu kÐm. Th«ng qua c¸c quy luËt
c¬ b¶n cña thÞ tr−êng nh− quy luËt gi¸ trÞ, quy luËt c¹nh tranh, thÞ tr−êng sÏ tiÕn hµnh
lùa chän c¸c chñ thÓ −u tó vµ ®µo th¶i nh÷ng thµnh phÇn kÐm chÊt l−îng. C¹nh tranh
sÏ d¶m b¶o cho c¸c nguån lùc cña x· héi ®−îc sö dông cã hiÖu qu¶ nhÊt. Chøc n¨ng
nµy thÓ hiÖn râ nhÊt trªn thÞ tr−êng chøng kho¸n. ChØ cã nh÷ng DN sö dông vèn cã
hiÖu qu¶ th× míi cã kh¶ n¨ng vay vèn tõ thÞ tr−êng víi chi phÝ thÊp nhÊt ®Ó më réng
s¶n xuÊt kinh doanh. §©y lµ mét chøc n¨ng v« cïng quan träng cña thÞ tr−êng.
Chøc n¨ng huy ®éng vµ ph©n bæ c¸c nguån lùc. ThÞ tr−êng lµ n¬i huy ®éng
mäi nguån lùc cho ph¸t triÓn, thÞ tr−êng thùc hiÖn chøc n¨ng nµy chñ yÕu th«ng qua
hai c¬ chÕ sau ®©y:
- T¨ng c−êng c¸c c¬ héi ®Çu t−. NÕu thÞ tr−êng cã nhiÒu c¬ héi ®Çu t−, c¸c
tÇng líp d©n c− sÏ dÔ dµng tham gia ®Çu t− vµo kinh doanh h¬n lµ viÖc göi tiÒn ë
ng©n hµng hay mua bÊt ®éng s¶n.
- Gi¶m rñi ro b»ng c¸ch chia sÎ rñi ro hoÆc chuyÓn rñi ro cho nh÷ng DN hoÆc
c¸c c¸ nh©n cã kh¶ n¨ng kiÓm so¸t rñi ro tèt nhÊt. VÝ dô, thÞ tr−êng giao dÞch cã kú
h¹n, thÞ tr−êng ph¸i sinh lµ nh÷ng minh ho¹ rÊt ®iÓn h×nh. Khi mét nhµ kinh doanh
xuÊt nhËp khÈu muèn gi¶m bít nh÷ng rñi ro vÒ tû gi¸, anh ta cã thÓ chän c¸c giao
dÞch cã kú h¹n. Khi kh«ng cã nh÷ng c«ng cô ®ã, anh ta sÏ buéc ph¶i n©ng cao møc
phÝ giao dÞch ®Ó phßng chèng nh÷ng rñi ro cã thÓ xÈy ra. Nh− vËy, gi¶m thiÓu rñi ro
cßn gãp phÇn h¹ thÊp chi phÝ giao dÞch trªn thÞ tr−êng.
Ngoµi nh÷ng chøc n¨ng c¬ b¶n nh− trªn, mçi mét lo¹i thÞ tr−êng cã nh÷ng
chøc n¨ng ®Æc thï riªng. Nh÷ng chøc n¨ng nµy xuÊt ph¸t tõ ®Æc ®iÓm cña s¶n phÈm
mua b¸n trªn thÞ tr−êng, ®iÒu kiÖn lÞch sö, h×nh thøc tæ chøc vµ ph¹m vi ho¹t ®éng,
c¬ chÕ ho¹t ®éng, mèi quan hÖ cung cÇu, tr×nh ®é ph¸t triÓn vµ qu¶n lý nhµ n−íc trªn
thÞ tr−êng.
17
II. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
II.1. Qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng.
Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn thÞ tr−êng lµ mét qu¸ tr×nh lÞch sö. Ph¹m vi, quy
m«, h×nh thøc, tr×nh ®é ph¸t triÓn cña thÞ tr−êng g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn cña nÒn
kinh tÕ hµng ho¸. ThÞ tr−êng lµ s¶n phÈm trùc tiÕp cña së h÷u t− nh©n vµ ph©n c«ng
lao ®éng. ThÞ tr−êng ®· cã mÇm mèng trong c¸c nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n. Khi
c¸c lo¹i thÞ tr−êng ph¸t triÓn ®Õn mét møc ®é cao h¬n, chóng t¹o thµnh nÒn t¶ng cña
kinh tÕ thÞ tr−êng, hay nãi c¸ch kh¸c, nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n ®· tiÕn triÓn
thµnh nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng. Nh− vËy, qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña thÞ
tr−êng cã thÓ ®−îc ph©n chia thµnh bèn giai ®o¹n nh− sau:
ThÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n. Trªn c¬ së ph©n c«ng lao
®éng x· héi vµ chÕ ®é t− h÷u vÒ t− liÖu s¶n xuÊt, quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ ®· ph¸
vì kÕt cÊu kinh tÕ hiÖn vËt, tù do ho¸ kinh tÕ ®−îc thóc ®Èy. NÒn kinh tÕ tù nhiªn ®·
chuyÓn dÇn sang nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n. §Æc tr−ng c¬ b¶n cña thêi kú nµy lµ
chØ cã mét sè l−îng h¹n chÕ c¸c lo¹i thÞ tr−êng (chñ yÕu lµ thÞ tr−êng hµng ho¸).
Tr×nh ®é ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng cßn mang tÝnh s¬ khai.
ThÞ tr−êng trong qu¸ tr×nh chuyÓn tõ nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n thµnh
nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng. Giai ®o¹n nµy diÔn ra tõ thÕ kû XV ®Õn thÕ kû XVII, XVIII
t¹i n−íc Anh vµ mét sè quèc gia ch©u ¢u kh¸c1. C¸c cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp,
tÝch luü t− b¶n lµ nh÷ng ®éng lùc chñ yÕu gãp phÇn h×nh thµnh nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng
trong thêi kú nµy. §Æc tr−ng c¬ b¶n cña thÞ tr−êng giai ®o¹n nµy lµ do thÞ tr−êng cßn
t−¬ng ®èi non yÕu. B−íc ®Çu ®· h×nh thµnh kh«ng chØ c¸c thÞ tr−êng ®Çu ra mµ c¶ thÞ
tr−êng t− liÖu s¶n xuÊt vµ thÞ tr−êng vèn. Tuy vËy, thÞ tr−êng vÉn bÞ giíi h¹n trong
ph¹m vi c¸c vïng.
ThÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng tù do. Giai ®o¹n nµy ë c¸c n−íc
ph−¬ng T©y kÐo dµi tõ cuèi thÕ kû XVII ®Õn ®Çu thÕ kû XX. C¸c cuéc c¸ch m¹ng
c«ng nghiÖp ®· dÉn ®Õn sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña lùc luîng s¶n xuÊt. TÝch luü t−
b¶n ®−îc t¨ng c−êng víi tèc ®é m¹nh mÏ. Tuy nhiªn, khi c¸c tÇng líp kinh doanh ®·
cã ®ñ n¨ng lùc th× hä kh«ng muèn nhµ n−íc can thiÖp vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh
doanh. NÒn t¶ng lý luËn cho thêi kú nµy lµ t− t−ëng “Bµn tay v« h×nh” cña Adam
Smith. Do vËy, ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña c¸c thÞ tr−êng trong giai ®o¹n nµy lµ chóng
ph¸t triÓn mét c¸ch tù do, Ýt cã sù can thiÖp cña nhµ n−íc. PhÇn lín c¸c lo¹i thÞ
tr−êng ®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn. ThÞ tr−êng quèc gia ®· ®−îc ®Þnh h×nh. Th−¬ng
1
Lª V¨n Sang vµ c¸c t¸c gi¶ kh¸c. “C¸c m« h×nh kinh tÕ thÞ tr−êng trªn thÕ giíi”. NXB Thèng kª, n¨m 1994
18
m¹i quèc tÕ còng ph¸t triÓn nhanh chãng.
ThÞ tr−êng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng hiÖn ®¹i. Tõ ®Çu thÕ kû XX ®Õn nay,
thÕ giíi chøng kiÕn mét sù ph¸t triÓn thÇn kú. Vµo nh÷ng thËp niªn cuèi cïng cña
thÕ kû XX, c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt víi c«ng nghÖ th«ng tin, c«ng nghÖ sinh
häc, c«ng nghÖ vËt liÖu míi ®· ®−a nÒn kinh tÕ thÕ giíi lªn mét tÇm cao míi víi
tr×nh ®é ph¸t triÓn cao gÊp nhiÒu lÇn so víi tr−íc. HÖ thèng thÞ tr−êng trong nÒn kinh
tÕ thÞ tr−êng hiÖn ®¹i ®· cã nh÷ng nÐt ®Æc tr−ng míi:
- Xu thÕ toµn cÇu ho¸ vµ thÞ tr−êng thÕ giíi. Ph©n c«ng lao ®éng s©u s¾c trªn
ph¹m vi toµn cÇu ®· h−íng c¸c quèc gia ph¶i tËp trung ph¸t triÓn nh÷ng ngµnh cã lîi
thÕ c¹nh tranh. PhÇn lín c¸c quèc gia cã ®é më nÒn kinh tÕ (tæng gi¸ trÞ xuÊt nhËp
khÈu trªn GDP) cao h¬n 1. Muèn tËn dông ®−îc nh÷ng c¬ héi ph¸t triÓn, c¸c quèc
gia tham gia vµo c¸c m¹ng l−íi s¶n xuÊt vµ ph©n phèi mang tÝnh toµn cÇu, trong ®ã
c¸c DN xuyªn quèc gia cã vai trß ®éng lùc. C¸c khu vùc tù do th−¬ng m¹i lµ nh÷ng
b−íc qu¸ ®é dÉn ®Õn mét thÞ tr−êng thÕ giíi thèng nhÊt.
- Tr×nh ®é ph¸t triÓn cao cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng. Khoa häc vµ c«ng nghÖ, ®Æc
biÖt lµ c«ng nghÖ th«ng tin ®ãng vai trß chñ lùc trong viÖc thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña
c¸c thÞ tr−êng c¶ vÒ tr×nh ®é còng nh− ph¹m vi. Th«ng tin trë nªn nhiÒu h¬n, rÎ h¬n,
n¨ng suÊt lao ®éng cao h¬n, chi phÝ qu¶n lý gi¶m, vv,. KÕt qu¶ lµ khèi l−îng giao
dÞch t¨ng lªn gÊp béi vµ chi phÝ giao dÞch gi¶m ®i nhiÒu lÇn.
- Vai trß cña ChÝnh phñ ngµy cµng s©u s¾c. Nhµ n−íc ngµy cµng cã vai trß
quan träng h¬n trong viÖc ®iÒu hµnh nÒn kinh tÕ vÜ m«. C¸c c«ng cô nh− chÝnh s¸ch,
luËt ph¸p vµ c¸c nguån lùc kh¸c ®· lµm cho nhµ n−íc cã mét vai trß v« cïng quan
träng trong viÖc ®iÒu chØnh nh÷ng khiÕm khuyÕt cña thÞ tr−êng.
VÊn ®Ò quan träng lµ trong ®iÒu kiÖn cña c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi, c¸c thÞ
tr−êng sÏ ph¸t triÓn nh− thÕ nµo? tõ chç hÇu nh− ch−a tån t¹i c¸c thÞ tr−êng nµy l¹i
ph¶i nhanh chãng héi nhËp vµo thÞ tr−êng thÕ giíi. Theo kÕt qu¶ nghiªn cøu cña c¸c
nhµ khoa häc ViÖt Nam vµ Trung Quèc, nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng hoµn toµn cã kh¶
n¨ng ph¸t triÓn theo m« h×nh rót ng¾n. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i thÞ tr−êng
mang tÝnh tÊt yÕu, kh¸ch quan. Khi quyÒn së h÷u ®−îc ®¶m b¶o vµ ph©n c«ng lao
®éng x· héi s©u s¾c, c¸c lo¹i thÞ tr−êng cã thÓ ph¸t triÓn trong c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ-
x· héi kh¸c nhau. C¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt vµ nh÷ng xu thÕ ph¸t triÓn quèc tÕ
hiÖn nay cho phÐp c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn hoµn toµn cã kh¶ n¨ng ph¸t triÓn c¸c
lo¹i thÞ tr−êng trong mét thêi gian rót ng¾n ®Ó trë thµnh mét bé phËn cña thÞ tr−êng
thÕ giíi.
19