Luận văn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia bảo hiểm y tế của hộ gia đình trên địa bàn huyện thạnh phú, tỉnh bến tre

  • 21 trang
  • file .pdf
TÓM TẮT
Trong những năm qua công tác chăm sóc sức khỏe cho người dân luôn được
Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm bởi vì đây không chỉ là nhiệm vụ Đảng, Nhà
nước, mà còn là trách nhiệm của mọi người và toàn xã hội. Số người tham gia BHXH,
BHYT ngày càng tăng qua các năm; quyền lợi của người tham gia BHYT ngày càng
được mở rộng. Tuy nhiên, công tác BHYT vẫn còn một số hạn chế, yếu kém, diện
bao phủ BHYT cả nước đạt tỷ lệ chưa cao. Riêng huyện Thạnh Phú tỉnh Bến Tre độ
bao phủ BHYT vẫn còn rất thấp so mặt bằng chung của tỉnh và cả nước. Do đó, mục
tiêu của nghiên cứu là phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT
trên địa bàn huyện Thạnh Phú và từ đó đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao
tỷ lệ tham gia BHYT hộ gia đình. Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy Logit để phân
tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT của hộ gia đình trên địa
bàn huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre. Kết quả chỉ ra sức khỏe, mức đóng BHYT làm
giảm khả năng quyết định tham gia BHYT hộ gia đình. Tuy nhiên, độ tuổi, thu nhập,
học vấn, thủ tục KCB BHYT, thái độ nhân viên y tế, chất lượng thuốc BHYT và tỷ
lệ giảm trừ mức đóng làm tăng khả năng quyết định tham gia BHYT hộ gia đình. Kết
quả cũng cho thấy các yếu tố như thành viên trong hộ, sự hiểu biết Luật BHYT và
thái độ cán bộ BHXH đã không ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT của hộ.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đề xuất một số hàm ý chính sách như điều chỉnh giá
dịch vụ y tế cũng như mức đóng BHYT, nâng cao chất lượng KCB BHYT, cải cách
thủ tục hành chính trong KCB BHYT, đẩy mạnh công tác tuyên truyền và một số đề
xuất khác nhằm góp phần nâng cao tỷ lệ hộ gia đình tham gia BHYT.
-iii-
ABSTRACT
In recent years, public healthcare in Vietnam has become one of the most
concerns of our state and communist party. This is not the duty of the communist
party, the state, but also the responsibility of every person and our society. The
number of the insured healthcare is increasing steadily. However, our public
healthcare system still has some limitations, ineffectiveness; the insured labors in
some regions are much under the average rate of the country. Therefore, this research
is aimed to examine the factors that interfere with people’s decision to become an
insured labor in Thanh Phu District. Based on the results of the research, some
suggestions to increase the numbers of insured people are involved. The data are
analyzed to find out the factors that affect the people’s decision in Thanh Phu District.
The result indicates that the health states, levels of healthcare insurance are key
factors to family healthcare insurance. Moreover, ages, incomes, intellectual,
procedures of registration, clinic officials’ attitudes, quality of medicine, healthcare
reduction rates are also taken into account. The research also shows that family
members, knowledge of healthcare insurance laws, attitudes of healthcare insurance
officials have no effect on people’ decision. The research also suggests some
healthcare insurance policies for clinic service fees, levels of healthcare insurance,
quality of clinic services, reforms of clinic service procedures, increase in educational
activities to raise people’s awareness, and some other suggestions to raise the rate of
the family healthcare insurance.
-iv-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
ABSTRACT ............................................................................................................. iv
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ................................................................. viii
DANH SÁCH CÁC BẢNG ..................................................................................... ix
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN ............................................................1
1.1. Lý do chọn đề tài ..............................................................................................1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu .........................................................................................2
1.2.1. Mục tiêu chung ..........................................................................................2
1.2.2. Mục tiêu cụ thể ..........................................................................................2
1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu .......................................................................................2
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ....................................................................3
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu ................................................................................3
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu ...................................................................................3
1.5. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................3
1.5.1. Phương pháp phân tích ..............................................................................3
1.5.2. Phương pháp thu thập dữ liệu ....................................................................4
1.5.2.1. Dữ liệu thứ cấp ....................................................................................4
1.5.2.2. Dữ liệu sơ cấp .....................................................................................4
1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài .........................................................4
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN ..............................................................................5
2.1. Cơ sở lý luận .....................................................................................................5
2.1.1. Tổng quan về BHYT .................................................................................5
2.1.1.1. Khái niệm về BHYT ...........................................................................5
2.1.1.2. Bản chất của BHYT ............................................................................5
-v-
2.1.1.3. Đặc điểm của BHYT ...........................................................................6
2.1.1.4. Vai trò của BHYT ...............................................................................6
2.1.1.5. Sự cần thiết của BHYT .......................................................................7
2.1.2. Các nội dung ảnh hưởng đến phát triển BHYT tự nguyện ........................8
2.1.2.1. Chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về phát
triển BHYT tự nguyện .....................................................................................8
2.1.2.2. Tổ chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện .........................9
2.1.2.3. Thông tin tuyên truyền về BHYT tự nguyện ....................................11
2.1.2.4. Chất lượng dịch vụ BHYT tự nguyện ...............................................11
2.1.2.5. Nhận thức và thu nhập của người dân về BHYT tự nguyện .............12
2.1.3. Tổng quan lý thuyết .................................................................................13
2.1.3.1. Khái niệm thông tin bất đối xứng .....................................................13
2.1.3.2. Hiện tượng lựa chọn ngược...............................................................14
2.1.3.3. Hiện tượng rủi ro đạo đức .................................................................15
2.1.3.4. Thông tin bất cân xứng trong thị trường BHYT ...............................15
2.2. Lược khảo tài liệu ...........................................................................................16
2.2.1. Nghiên cứu ngoài nước ............................................................................16
2.2.2. Nghiên cứu trong nước ............................................................................18
2.3. Thực trạng về tình hình tham gia BHYT ở Bến Tre ......................................24
2.3.1. Tổng quan về Bến Tre .............................................................................24
2.3.1.1. Vị trí địa lý ........................................................................................24
2.3.1.2. Đơn vị hành chính .............................................................................24
2.3.1.3. Tình hình kinh tế - xã hội ..................................................................25
2.3.2. Thực trạng về tình hình tham gia BHYT tại Bến Tre ..............................27
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ..................................................31
3.1. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................31
3.1.1. Mô tả nghiên cứu .....................................................................................31
3.1.2. Phương pháp nghiên cứu .........................................................................31
3.1.2.1. Phương pháp thu thập số liệu ............................................................31
3.1.2.2. Phương pháp phân tích......................................................................33
-vi-
3.2. Xây dựng mô hình nghiên cứu .......................................................................33
3.2.1. Mô hình nghiên cứu và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia
BHYT của HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh Phú ...............................................33
3.2.2. Cơ sở đưa các biến vào mô hình và dấu kỳ vọng ....................................34
CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH
THAM GIA BHYT HỘ GIA ĐÌNH TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THẠNH PHÚ ...39
4.1. Phân tích thống kê mô tả số liệu điều tra .......................................................39
4.1.1. Đặc điểm hộ được điều tra .......................................................................39
4.1.2. Sự tiếp cận với thông tin về BHYT HGĐ của hộ được điều tra ..............42
4.1.2.1. Tiếp cận Luật BHYT của hộ được điều tra .......................................42
4.1.2.2. Tiếp cận nguồn thông tin về BHYT ..................................................43
4.1.3. Thói quen đi KCB BHYT của hộ được điều tra ......................................43
4.2. Các yếu tố HGĐ quan tâm khi tham gia BHYT ............................................44
4.2.1. Về thông tin tuyên truyền ........................................................................44
4.2.2. Về quyền lợi khi tham gia BHYT ............................................................47
4.2.3. Về thủ tục hành chính ..............................................................................50
4.2.4. Thái độ phục vụ .......................................................................................53
4.3. Đề xuất của người tham gia đối với việc tham gia BHYT hiện nay ..............56
4.4. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy Logit .....................................................59
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................65
5.1. Kết luận ..........................................................................................................65
5.2. Đề xuất khuyến nghị giúp nâng cao tỷ lệ HGĐ tham gia BHYT...................66
5.2.1. Định hướng phát triển BHYT của Chính phủ .........................................66
5.2.2. Căn cứ đề xuất khuyến nghị ....................................................................68
5.2.3. Đề xuất các khuyến nghị..........................................................................69
5.3. Hướng nghiên cứu trong tương lai .................................................................72
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................73
PHỤ LỤC .................................................................................................................75
PHỤ LỤC 1 ...............................................................................................................75
PHỤ LỤC 2 ...............................................................................................................79
-vii-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BHYT: Bảo hiểm y tế
KCB: Khám chữa bệnh
BHXH: Bảo hiểm xã hội
HGĐ: Hộ gia đình
HSSV: Học sinh, sinh viên
NSNN: Ngân sách nhà nước
ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long
UBND: Ủy ban nhân dân
NQ: Nghị quyết
GDP: Gross domestic product (Tổng sản phẩm quốc nội)
THCS: Trung học cơ sở
THPT: Trung học phổ thông
-viii-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng Tên bảng Trang
Tổng hợp các yếu tố đã ảnh hưởng đến quyết định tham gia
Bảng 2.1 22
BHYT từ các nghiên cứu đã lược khảo
Bảng 2.2 Thực trạng tham gia BHYT qua các năm tại Bến Tre 27
Thống kê tỷ lệ HGĐ thamgia BHYT trên địa bàn huyện Thạnh
Bảng 3.1 32
Phú
Bảng 3.2 Đại bàn thu thập số liệu 33
Bảng 3.3 Các biến kỳ vọng về dấu của các hệ số tương quan 34
Bảng 4.1 Đặc điểm của hộ được điều tra 39
Bảng 4.2 Tỷ lệ biết về Luật BHYT của hộ được điều tra 42
Bảng 4.3 Nguồn thông tin hộ được điều tra tiếp cận đến BHYT 43
Bảng 4.4 Thói quen đi KCB BHYT của hộ được điều tra 43
Các yếu tố về thông tin tuyên truyền ảnh hưởng đến quyết định
Bảng 4.5 44
tham gia BHYT HGĐ
Các yếu tố về quyền lợi khi tham gia BHYT ảnh hưởng đến
Bảng 4.6 47
quyết định tham gia BHYT HGĐ
Các yếu tố về thủ tục hành chính ảnh hưởng đến quyết định
Bảng 4.7 50
tham gia BHYT HGĐ
Các yếu tố về thái độ phục vụ ảnh hưởng đến quyết định tham gia
Bảng 4.8 53
BHYT HGĐ
Bảng 4.9 Đề xuất của hộ gia đình đối với lộ trình BHYT toàn dân 56
Bảng 4.10 Kết quả ước lượng mô hình hồi quy Logit 59
-ix-
CHƯƠNG 1
GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
1.1. Lý do chọn đề tài
Xã hội càng phát triển, sức khỏe của mọi người ngày càng được quan tâm
nhiều hơn. Ở Việt Nam, chế độ bảo hiểm y tế (BHYT) không ngừng được thay đổi
để bảo vệ quyền lợi và sức khỏe cho người dân một cách tốt nhất. Chính vì vậy mà
chính sách BHYT đã có vị trí vô cùng quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội, được
Đảng và nhà nước ta quan tâm. Những chính sách BHYT ngày càng được hoàn thiện
hơn, đã trở thành niềm tin và là chỗ dựa vững chắc cho mỗi người chúng ta trong việc
khám chữa bệnh (KCB) BHYT.
Năm 2014 vừa qua, tỷ lệ số người có thẻ BHYT chỉ đạt 71,6% dân số cả nước.
Riêng tại tỉnh Bến Tre độ bao phủ của BHYT chỉ đạt 65,09% so với dân số trên địa
bàn tỉnh, trong đó huyện Thạnh Phú số người có thẻ BHYT chỉ đạt 62,75% so với
dân số trên địa bàn huyện. Những năm gần đây, mặc dù tỷ lệ người dân tham gia
BHYT có tăng lên, nhưng bên cạnh đó cũng còn rất nhiều đối tượng vẫn chưa có thẻ
BHYT. Một phần là vì điều kiện kinh tế khó khăn, một phần là vì những chế độ và
dịch vụ khi sử dụng thẻ BHYT chưa đáp ứng được nhu cầu của người sử dụng trong
việc KCB, và vẫn còn một số bất cập trong việc tham gia BHYT, thanh toán chi phí
KCB BHYT. Thêm vào đó, những thay đổi liên tục trong chính sách BHYT hiện nay
cũng đã tác động khá lớn đến quyết định tham gia BHYT của những đối tượng thuộc
hộ gia đình (HGĐ), do họ phải chịu toàn bộ mức đóng khi tham gia BHYT, không
được hỗ trợ như những đối tượng khác.
Không chỉ riêng vì những lí do đó mà còn rất nhiều nguyên nhân khác khiến
cho người dân còn nhiều e ngại trong việc tham gia BHYT. Điều này không chỉ làm
mất đi những lợi ích mà người tham gia BHYT được hưởng mà còn ảnh hưởng đến
Đề án thực hiện lộ trình tiến tới BHYT toàn dân của Chính Phủ.
Vì vậy, đề tài “Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia bảo
hiểm y tế của hộ gia đình trên địa bàn huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre” được thực
-1-
hiện để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT HGĐ và từ đó
có những chính sách phù hợp hơn để khuyến khích người dân tham gia BHYT ngày
càng nhiều hơn nữa. Điều này không chỉ đảm bảo được sức khỏe cho người tham gia
BHYT, mà còn đảm bảo an sinh xã hội, tạo nền tảng vững chắc cho đất nước ta ngày
một phát triển.
1.2. Mục tiêu nghiên cứu
1.2.1. Mục tiêu chung
Mục tiêu chung của đề tài là phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham
gia bảo hiểm y tế của hộ gia đình trên địa bàn huyện Thạnh Phú tỉnh Bến Tre, từ đó đề
xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế hộ gia đình.
1.2.2. Mục tiêu cụ thể
- Phân tích thực trạng tham gia BHYT của HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh
Phú, tỉnh Bến Tre để thấy được những thuận lợi và khó khăn trong việc vận động
HGĐ tham gia BHYT.
- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT của HGĐ,
để từ đó có thể thấy được những yếu tố nào đã tác động chủ yếu đến nhu cầu tham
gia BHYT HGĐ.
- Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao tỷ lệ tham gia BHYT của HGĐ
để góp phần phát triển công tác an sinh xã hội.
1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Với mục tiêu chính là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia
BHYT HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh Phú hiện nay, đề tài cần thực hiện nghiên cứu
để trả lời các câu hỏi sau:
- Thực trạng tham gia BHYT HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh Phú từ năm 2011
dến nay đã thay đổi như thế nào?
- Các yếu tố nào ảnh hưởng quyết định tham gia BHYT HGĐ trên địa bàn
huyện Thạnh Phú hiện nay?
- Nhận thức của người dân về BHYT HGĐ hiện nay như thế nào?
- Các khuyến nghị nào giúp cho Bảo hiểm xã hội huyện Thạnh Phú có thể vận
động thêm HGĐ tham gia BHYT và góp phần đảm bảo an sinh xã hội?
-2-
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: hành vi của HGĐ đối với việc tham gia và sử dụng
thẻ BHYT.
- Đối tượng khảo sát: HGĐ đang tham gia BHYT trên địa bàn huyện Thạnh Phú.
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về không gian: đề tài được thực hiện trên địa bàn huyện Thạnh Phú,
tỉnh Bến Tre.
- Phạm vi về thời gian:
+ Dữ liệu thứ cấp: số liệu thứ cấp phân tích trong đề tài được thu thập từ năm
2011 đến năm 2015 tại Bảo hiểm xã hội huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre.
+ Dữ liệu sơ cấp: được thu thập trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 9
năm 2015.
+ Thời gian thực hiện đề tài: đề tài được nghiên cứu từ tháng 5 năm 2015 đến
tháng 08 năm 2016.
1.5. Phương pháp nghiên cứu
1.5.1. Phương pháp phân tích
Đề tài sử dụng mô hình hồi quy Logit để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến
quyết định tham gia BHYT HGĐ của người dân trên địa bàn huyện Thạnh Phú.
Bên cạnh đó, đề tài còn sử dụng các phương pháp phân tích thống kê mô tả để
tổng hợp, phân tích các yếu tố nhân khẩu học cũng như việc tham gia và sử dụng thẻ
BHYT trong KCB.
Phân tích số liệu sơ cấp đã thu thập được từ đó xác định các yếu tố ảnh hưởng
đến quyết định tham gia BHYT của HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh Phú. Phương
pháp phân tích số liệu theo từng mục tiêu của đề tài được thực hiện như sau:
+ Mục tiêu 1: Đề tài sử dụng phương pháp đối chiếu, so sánh các số liệu tương
đối để phân tích thực trạng tham gia và sử dụng thẻ BHYT HGĐ trên địa bàn huyện
Thạnh Phú.
+ Mục tiêu 2: Đề tài sử dụng mô hình hồi quy Logit để xác định các yếu tố
ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHYT HGĐ hiện nay.
-3-
+ Mục tiêu 3: Dựa trên kết quả phân tích mục tiêu 1 và mục tiêu 2 đề xuất một số
khuyến nghị nhằm giúp nâng cao tỷ lệ tham gia BHYT hiện nay trên địa bàn huyện cũng
như nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu người tham gia BHYT.
1.5.2. Phương pháp thu thập dữ liệu
1.5.2.1. Dữ liệu thứ cấp
Số liệu thứ cấp được sử dụng trong bài nghiên cứu được thu thập từ các nguồn:
số liệu của Phòng Thu của Bảo hiểm xã hội tỉnh Bến Tre, và bộ phận thu của Bảo
hiểm xã hội huyện Thạnh Phú, báo cáo tổng kết của Bảo hiểm xã hội tỉnh Bến Tre
qua các năm (từ năm 2011 đến năm 2015) về thực trạng tham gia BHYT của người
dân trên địa bàn tỉnh Bến Tre và huyện Thạnh Phú.
1.5.2.2. Dữ liệu sơ cấp
Số liệu được sử dụng trong đề tài này là số liệu sơ cấp, thời điểm được thu thập từ
cuộc điều tra các HGĐ đang tham gia BHYT trên địa bàn huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre.
Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích hồi quy để xác định các yếu tố và mức độ
ảnh hưởng của chúng đến quyết định tham gia BHYT của HGĐ trên địa bàn huyện Thạnh
Phú, tỉnh Bến Tre. Theo Tabachnick và Fidell (1996), đối với phân tích hồi quy thì kích
thước mẫu tối thiểu cần đạt được là 8*n + 50 (n: biến độc lập). Do mô hình nghiên cứu có
12 biến độc lập nên kích thước mẫu sử dụng cho phương pháp này tối thiểu phải là 146
quan sát. Với cỡ mẫu là 146 quan sát là đảm bảo đủ số quan sát có tính đại diện cho nghiên
cứu của đề tài, nhưng đề tài lấy bộ số liệu là 300 quan sát nhằm mục đích nâng cao độ tin
cậy của các yếu tố cần quan sát để nâng cao tính thực tế của bài nghiên cứu.
Số liệu sử dụng trong đề tài được thu thập theo phương pháp chọn mẫu thuận
tiện. Tiêu thức chọn mẫu dựa vào đơn vị hành chính, trên địa bàn huyện Thạnh Phú
sẽ có 4 xã được chọn làm địa bàn nghiên cứu, mỗi xã chọn ra 3 ấp để thu thập số liệu
tương ứng với cỡ mẫu theo các ấp đã được chọn.
1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ làm cơ sở cho những khuyến nghị với mục
đích nhằm nâng cao tỷ lệ tham gia BHYT HGĐ , ngày càng thỏa mãn hơn nữa mức
độ hài lòng của người sử dụng thẻ BHYT trong việc bảo vệ sức khỏe của bản thân và
gia đình và tiến tới lộ trình BHYT toàn dân của Chính phủ.
-4-
CHƯƠNG 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN
2.1. Cơ sở lý luận
2.1.1. Tổng quan về BHYT
2.1.1.1. Khái niệm về BHYT
Theo Khoản 1, Điều 2 Luật Bảo hiểm y tế số 25/2008/QH12 ngày 14/11/2008
do Quốc hội ban hành: BHYT là hình thức bảo hiểm được áp dụng trong lĩnh vực
chăm sóc sức khỏe không vì mục đích lợi nhuận, do Nhà nước tổ chức thực hiện và
các đối tượng có trách nhiệm tham gia theo quy định của Luật BHYT.
Việt Nam tồn tại hai loại hình BHYT là BHYT bắt buộc và BHYT tự nguyện.
- BHYT bắt buộc là loại hình BHYT chỉ áp dụng đối với một nhóm đối tượng
nhất định.
- BHYT tự nguyện là loại hình BHYT thứ hai đang áp dụng ở nước ta. So với
BHYT bắt buộc, BHYT tự nguyện có số lượng tham gia đông đảo đa dạng về thành
phần và nhận thức xã hội, có điều kiện kinh tế và có nhu cầu chăm sóc sức khỏe khác
nhau. Được triển khai theo địa giới hành chính, áp dụng cho HGĐ, và theo nhóm đối
tượng học sinh, sinh viên và hội viên các đoàn thể.
2.1.1.2. Bản chất của BHYT
BHYT là một trong những bộ phận quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội. Là
một chính sách xã hội, BHYT vừa mang bản chất xã hội vừa mang bản chất kinh tế.
- Bản chất xã hội của BHYT được thể hiện ở sự trợ giúp mang tính Nhà nước
và sự tương hỗ mang tính cộng đồng. BHYT thể hiện bản chất nhân đạo và trình độ
văn minh của xã hội phát triển với mục đích đảm bảo khả năng tiếp cận dịch vụ y tế
cho đa số dân chúng, thực hiện công bằng trong chăm sóc sức khỏe.
- BHYT là một chính sách xã hội, hoạt động vì mục tiêu trợ giúp xã hội, không
vì lợi nhuận nhưng lại mang yếu tố kinh tế, thuộc phạm trù kinh tế - y tế. Thực hiện
BHYT có hiệu quả là giải một bài toán về kinh tế y tế. BHYT có chức năng phân phối
lại thu nhập. Có hai góp độ thể hiện chính đó là phân phối trực tiếp và phân phối gián
-5-
tiếp. Phân phối trực tiếp thể hiện ở sự chuyển phần thu nhập của người tạm thời khỏe
mạnh sang người đang ốm, của người bệnh nhẹ sang người bệnh nặng, của người trẻ
khỏe sang người già yếu thông qua sự điều hành luân chuyển của chính phần thu nhập
đóng trực tiếp cho quỹ BHYT. Phân phối gián tiếp thể hiện ở sự hỗ trợ giữa người
giàu và người nghèo, người có thu nhập cao và người có thu nhập thấp.
2.1.1.3. Đặc điểm của BHYT
Có thể thấy bên cạnh những tính chất chung của một chế độ an sinh xã hội,
BHYT còn có một số đặc điểm sau:
- BHYT có đối tượng tham gia rộng rãi, bao gồm mọi thành viên trong xã hội,
không phân biệt giới tính, tuổi tác, khu vực làm việc, hình thức quan hệ lao động.
- BHYT không nhằm bù đắp thu nhập cho người hưởng bảo hiểm như chế độ
ốm đau, tai nạn lao động… mà nhằm chăm sóc sức khỏe cho họ khi bị ốm đau, bệnh
tật… trên cơ sở BHYT mà họ tham gia.
- BHYT là chi phí ngắn hạn, không xác định trước, không phù thuộc vào thời
gian đóng, mức đóng mà phụ thuộc vào mức độ bệnh tật và khả năng cung ứng các
dịch vụ y tế.
2.1.1.4. Vai trò của BHYT
- BHYT là nguồn hỗ trợ tài chính giúp người tham gia khắc phục những khó
khăn về kinh tế khi bất ngờ ốm đau, bệnh tật.
- BHYT góp phần giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước (NSNN).
- BHYT góp phần thực hiện nâng cao chất lượng và thực hiện mục tiêu công
bằng xã hội trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, thể hiện rõ nét tính nhân đạo, cộng
đồng xã hội sâu sắc.
- BHYT nâng cao tính cộng đồng và gắn bó mọi thành viên trong xã hội.
- BHYT làm tăng chất lượng KCB và quản lý thông qua hoạt động quỹ BHYT
đầu tư.
- BHYT là công cụ vĩ mô của Nhà nước để thực hiện tốt phúc lợi xã hội, đồng thời
tạo nguồn tài chính hỗ trợ, cung cấp cho hoạt động chăm sóc sức khỏe của người dân.
- BHYT còn góp phần đề phòng và hạn chế những bệnh hiểm nghèo theo
phương châm "Phòng bệnh hơn chữa bệnh".
-6-
- BHYT còn góp phần đổi mới cơ chế quản lý y tế, thông qua BHYT mạng
lưới KCB sẽ được sắp xếp lại, không còn phân tuyến theo địa giới hành chính một
cách máy móc mà phân theo tuyến kỹ thuật, đảm bảo thuận tiện cho người bệnh, tạo
điều kiện cho họ lựa chọn cơ sở điều trị có chất lượng phù hợp.
2.1.1.5. Sự cần thiết của BHYT
Trong quá trình sinh tồn và trưởng thành của mỗi con người, nhằm thỏa mãn
những nhu cầu thiết yếu nhất là ăn, ở, mặc, sinh hoạt…, con người phải lao động để
làm ra những của cải, vật chất cần thiết. Nhưng trong thực tế, không phải lúc nào con
người cũng gặp may mắn, thuận lợi, có đầy đủ thu nhập và mọi điều kiện sinh sống
bình thường. Trái lại, có rất nhiều trường hợp khó khăn, trắc trở, rủi ro xảy ra do điều
kiện tự nhiên, môi trường sống, hoặc điều kiện xã hội làm con người bị giảm hoặc
mất thu nhập hoặc các điều kiện sống khác nhau như ốm đau, tai nạn, mất việc làm,
mất người nuôi dưỡng, già yếu, tử vong…
Khi rơi vào các trường hợp này, các nhu cầu cần thiết của cuộc sống không
những không giảm đi mà còn tăng thêm, thậm chí còn phát sinh nhu cầu mới như
thuốc men, chữa trị… Vì vậy, để vượt qua những khó khăn, để tồn tại và phát triển
con người đã tìm ra nhiều cách giải quyết khác nhau. Từ xa xưa, con người đã có ý
thức san sẻ, cưu mang đùm bọc lẫn nhau trong họ hàng, trong cộng đồng làng xóm,
thôn, bản… theo tinh thần tương thân tương ái, “nhường cơm sẻ áo”, “lá lành đùm lá
rách”, “tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn”.
Sự tương trợ cộng đồng dần dần được mở rộng và phát triển dưới nhiều hình
thức khác nhau như việc lập quỹ tương tế, các hội đoàn bằng tiền hoặc bằng hiện vật
để trợ giúp lẫn nhau. Những hình thức trợ giúp tự nguyện của nhân dân, của cộng
đồng đã góp phần đảm bảo nguồn vật chất cần thiết cho những người hoạn nạn vượt
qua khó khăn, thiếu thốn. Đây chính là hình thức manh nha của bảo hiểm, nhưng sự
tương hỗ này vẫn chỉ mang tính tự phát và chỉ được thực hiện trong cộng đồng nhỏ.
Sự trợ giúp này là thụ động, cục bộ, không ổn định và không chắc chắn. Vì
vậy, đòi hỏi phải có sự trợ giúp có tổ chức, có quan hệ ràng buộc. Nhu cầu này là bức
bách, đặc biệt sau cuộc cách mạng công nghiệp. Quá trình công nghiệp hóa ở các
-7-
nước công nghiệp phát triển đã làm đội ngũ làm công ăn lương tăng nhanh, cuộc sống
của họ phụ thuộc chủ yếu từ thu nhập do lao động làm thuê mang lại.
Sự hẫng hụt về tiền lương do bị ốm đau, già yếu... luôn đe dọa những người
không có thu nhập nào khác ngoài lương. Cuộc đấu tranh của những người lao động
đòi giảm giờ làm, tăng lương, trợ cấp khi bị ốm đau… diễn ra ngày càng gay gắt ảnh
hưởng đến việc sản xuất kinh doanh, trật tự và an toàn xã hội.
2.1.2. Các nội dung ảnh hưởng đến phát triển BHYT tự nguyện
Nội dung phát triển BHYT tự nguyện cũng có nhiều mặt, nhiều yếu tố, có
những mối liên hệ và quá trình tạo nên nó, ảnh hưởng có tính quyết định đến việc
phát triển hay không phát triển BHYT tự nguyện. Những nội dung đó là:
2.1.2.1. Chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về phát
triển BHYT tự nguyện
Trước hết, cần khẳng định lại BHYT nói chung, BHYT tự nguyện nói riêng là
chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta. Mục tiêu hướng đến của chính sách này là
thực hiện BHYT toàn dân. Muốn vậy, không thể không phát triển BHYT tự nguyện.
Phát triển BHYT tự nguyện là quá trình mở rộng đối tượng tham gia trên cơ
sở ngày càng phát triển mạng lưới cung ứng dịch vụ, nâng cao chất lượng dịch vụ và
bảo đảm cân đối thu - chi quỹ BHYT tự nguyện. Quá trình đó phát triển như thế nào,
theo hướng nào phần lớn đều do chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà
nước quy định. Nói cách khác, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà
nước là nhân tố quyết định sự phát triển BHYT tự nguyện, thể hiện ở các mặt sau:
Một, Nhà nước quy định mức phí tham gia phù hợp hoặc thấp hơn một cách
tương đối so với mức chi để khuyến khích mọi người hưởng ứng, nhằm mục đích mở
rộng độ bao phủ của BHYT tự nguyện, tăng số lượng người tham gia BHYT tự
nguyện và gia tăng tỷ lệ dân số tham gia BHYT. Nếu Nhà nước quy định mức phí
cao, vượt quá khả năng thu nhập thì người dân sẽ khó tham gia.
Hai, Nhà nước quy định mạng lưới cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện thông
qua việc phát triển hệ thống Đại lý thu BHYT tự nguyện, đầu tư xây dựng hệ thống
cơ sở KCB, gia tăng số lượng giường bệnh và đội ngũ cán bộ y tế, đồng thời, nâng
-8-
cao chất lượng dịch vụ BHYT tự nguyện. Trong một giai đoạn nào đó, việc quy định
hệ thống Đại lý thu kiểu hành chính, duy nhất là cần thiết nhưng xu hướng lâu dài,
phát triển kinh tế thị trường thì điều đó sẽ cản trở đối với phát triển, mở rộng đối
tượng tham gia BHYT tự nguyện vì không có cạnh tranh, không có thêm các kênh
phục vụ việc đăng ký tham gia của người dân. Nếu như nói mở rộng đối tượng là đầu
vào thì KCB, giải quyết quyền lợi, chế độ chính sách cho người tham gia là đầu ra.
Trong trường hợp Nhà nước ban hành các quy định không cân đối giữa đầu vào với
đầu ra, nhất là đầu ra không đáp ứng được nhu cầu KCB, chắc chắn sẽ dẫn đến nhiều
bất cập, gây tổn hại đến quyền lợi của người tham gia BHYT tự nguyện.
Ba, Nhà nước quy định mức chi, quy định các chế độ, chính sách liên quan
nhằm đảm bảo nguồn thu, cân đối thu – chi, phát triển vững chắc BHYT tự nguyện.
Như vậy, có thể nói nhân tố chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của
Nhà nước là vô cùng quan trọng. Tùy tình hình trong từng thời kỳ, từng giai đoạn
phát triển kinh tế - xã hội mà Nhà nước có những quy định cụ thể, nhằm điều chỉnh,
tạo thuận lợi cho phát triển BHYT tự nguyện.
2.1.2.2. Tổ chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện
Nhân tố này cũng không thể thiếu đối với bất kỳ chính sách nào khi triển khai
thực hiện. Tổ chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện thuộc hai ngành là
BHXH và Y tế, có chức năng, nhiệm vụ cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện từ khai
thác, lập danh sách, thu tiền, in ấn, cấp phát thẻ BHYT đến phục vụ KCB cho đối
tượng khi phát sinh. Tổ chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện có vai trò
vô cùng quan trọng, bởi lẽ, đó là nơi tổ chức thực hiện chính sách BHYT tự nguyện;
chính sách có phát triển hay không, có đảm bảo quyền lợi cho người tham gia hay
không… đều phụ thuộc vào bộ máy tổ chức thực hiện. Nếu bộ máy tổ chức thực hiện
tốt, quản lý hiệu quả, thường xuyên đổi mới phương thức hoạt động, đáp ứng được
yêu cầu, đòi hỏi của thực tế thì chắc chắn chính sách BHYT tự nguyện sẽ phát triển
và đi vào cuộc sống. Ngược lại, nếu bộ máy tổ chức thực hiện không tốt, quản lý kém
hiệu quả, thụ động thì bộ máy đó sẽ là rào cản của sự phát triển BHYT tự nguyện. Tổ
chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT tự nguyện về cơ bản bao gồm hệ thống Đại lý
thu, hệ thống cơ sở KCB.
-9-