Luận văn nhạc lễ tang của người việt ở nam bộ nghiên cứu trường hợp tỉnh bến tre

  • 19 trang
  • file .pdf
ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
ISO 9001:2008
BÙI HỮU NGHĨA
NHẠC LỄ TANG
CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ
(NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH BẾN TRE)
Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 60310640
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC
Người hướng dẫn khoa học: TS.MAI MỸ DUYÊN
TRÀ VINH, NĂM 2015
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Trà Vinh, ngày 25 tháng 12 năm 2015
Bùi Hữu Nghĩa
-i-
LỜI CẢM ƠN
Để có thể hoàn thành tốt luận văn, người viết đã nhận được sự hợp tác, giúp đỡ và
hỗ trợ từ nhiều phía. Đầu tiên, xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, cán bộ, viên chức
trường Đại học Trà Vinh đã tạo cơ hội và điều kiện thuận lợi để người viết có thể thực hiện
luận văn đúng theo tiến độ. Đồng thời, gửi lời tri ân đến toàn thể quý thầy, cô giảng viên
đã cung cấp những kiến thức rất hữu ích trong quá trình học tập để phục vụ cho luận văn
cũng như cho công việc trong tương lai.
Người viết xin chân thành cảm ơn bà Trần Thị Kiều Tôn-Phó Giám đốc Sở Văn
hóa, Thể thao và Du Lịch tỉnh Bến Tre đã nhiệt tình cung cấp thông tin và số liệu cần thiết.
Cảm ơn chức sắc, chức việc của một số tôn giáo như: Quyền Giáo sư Ngọc Niêm Thanh,
Linh mục Phao-lô Lê Thanh Dũng, Hòa thượng Thích Giác Mãn và những nghệ nhân
Nhạc Lễ: ông Lê Quang Hoằng, ông Đinh Công Trường, ông Nguyễn Văn Quận và Tài tử
Nguyễn Thị Ngọc Đặng đã sẵn lòng giúp đỡ, cung cấp những thông tin thực tế, khách quan
cho người viết trong quá trình nghiên cứu, khảo sát thực tế tại địa phương.
Đặc biệt, người viết xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất đến Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên,
người Cô đã tận tình hướng dẫn, động viên trong suốt quá trình thực hiện luận văn. Bên
cạnh đó, Cô còn cung cấp nhiều kiến thức, thông tin quý báu để có thể thực hiện luận văn
một cách thuận lợi; phát hiện và sửa chữa kịp thời những thiếu sót từ lúc lập đề cương đến
khi hoàn thành. Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn quý thầy cô, anh, chị em, bạn bè nghiên
cứu đã nhiệt tình cung cấp tài liệu, tư liệu cá nhân khi người viết có nhu cầu sử dụng.
Tuy nhiên, do kinh nghiệm thực tế và kiến thức chuyên môn còn hạn chế nên luận
văn khó tránh khỏi những thiếu sót, người viết mong nhận được sự thông cảm và những ý
kiến đóng góp chân thành từ quý Thầy – Cô, thân hữu gần xa để luận văn ngày càng hoàn
thiện hơn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả
Bùi Hữu Nghĩa
- ii -
TÓM TẮT
Nam Bộ là vùng đất mới được khai khẩn cách đây hơn 300 năm bởi những lưu
dân người Việt trên bước đường Nam tiến. Tuy không có bề dày truyền thống văn hóa
bằng Thăng Long (Hà Nội), Phú Xuân (Huế) nhưng văn hóa Nam Bộ đã từng bước
định hình và tạo được bản sắc riêng. Những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, trong
đó có Nhạc Lễ tang như một nét chấm phá góp phần làm phong phú bức tranh đa sắc
của văn hóa Việt Nam. Để có thể bóc tách, giải mã từng lớp văn hóa ẩn chứa bên trong
loại hình nghệ thuật đặc biệt, dùng trong nghi lễ cuối cùng của vòng đời con người,
người viết đã thực hiện luận văn với những nội dung cơ bản như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
Ở phần cơ sở lý luận, người viết trình bày một số khái niệm có liên quan đến đề
tài như: văn hóa, di sản văn hóa, âm nhạc truyền thống, Nhạc Lễ và Nhạc Lễ tang. Đây
là những khái niệm công cụ, mang tính chất khai mở khi đi sâu tìm hiểu về Nhạc Lễ
tang. Trong phạm vi luận văn này, người viết sử dụng hai lý thuyết cấu trúc và chức
năng để phân tích những biến đổi của Nhạc Lễ tang trong giai đoạn hiện nay. Tiếp
theo, người viết trình bày tổng quan về Nhạc Lễ tỉnh Bến Tre để giúp người đọc có thể
hình dung bối cảnh ra đời của loại hình âm nhạc này. Bên cạnh đó, người viết cũng hệ
thống lại những thể loại âm nhạc tang lễ của các tôn giáo có tác động đến Nhạc Lễ tang
dân gian như: Cao Đài, Thiên Chúa, Phật giáo.
Chương 2: Lễ tang và Nhạc Lễ tang trong đời sống tinh thần của người
Việt ở tỉnh Bến Tre
Ở chương này, người viết trình bày quy trình nghi lễ liên quan đến lễ tang thông
qua 3 giai đoạn: chuẩn bị, chính thức, kết thúc. Mặt khác, trong quá trình đi khảo sát,
điền dã người viết đã ghi chép lại được những đặc điểm của Nhạc Lễ tang như: bài bản,
nhạc cụ, sự kết hợp giữa nghi thức và âm nhạc, các hình thức diễn xướng. Qua đó, giúp
người đọc có thể nhận dạng được những nội dung cơ bản, chính yếu của Nhạc Lễ tang.
Từ kết quả thu thập được trong thực tế, người viết đã tiến hành phân tích, nhận định ,
- iii -
đưa ra được 4 giá trị của Nhạc Lễ tang, gồm: tâm linh, nghệ thuật, đạo đức và gắn kết
cộng đồng. Đây là những giá trị cơ bản, cốt lõi giúp cho Nhạc Lễ tang có vị trí quan
trọng trong đời sống tinh thần của cư dân tỉnh Bến Tre.
Chương 3: Những biến đổi trong Nhạc Lễ tang của người Việt ở tỉnh Bến
Tre
Trong quá trình phát triển Nhạc Lễ tang hiện nay đã biến đổi so với nguồn gốc
ban đầu, biểu hiện trên các phương diện: bài bản, nhạc khí và sự thay đổi theo chiều
hướng tiêu cực. Những biến đổi này đang diễn ra, ảnh hưởng rất lớn đến công tác bảo
tồn Nhạc Lễ tang. Qua khảo sát thực tế, người viết đã đưa ra được một số nguyên nhân
sau: thay đổi bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội; phương thức quản lý của cơ quan quản
lý văn hóa địa phương; sự thay đổi về quan niệm, tín ngưỡng và tính cách của cư dân.
Sau khi đã xác định được nguyên nhân, ở góc độ nghiên cứu khoa học người viết đã đề
ra một số giải pháp khả thi trên điều kiện thực tế ở tỉnh Bến Tre.
Như vậy, sau quá trình khảo sát, điền dã và kế thừa tư liệu của người đi trước,
luận văn cơ bản đã giải quyết được những vấn đề nghiên cứu đặt ra. Hi vọng, luận văn
sẽ góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của Nhạc Lễ tang trong đời sống
văn hóa cộng đồng.
- iii -
ABSTRACT
Southern Vietnam was reclaimed over 300 years ago by the Vietnamese
migrants on their southward way. In spite of a less rich cultural tradition in
comparision with those of Thang Long (Hanoi) and Phu Xuan (Hue), the culture of
Southern Vietnam has gradually taken shape and formulated its own identity. The
tangible and intangible cultural heritages, among which is Funeral Music, makes a
highlight which enriches the mosaic picture of the Vietnamese culture. To be able to
identify and analyze cultural layers underlying this special artistic form, performed in
the final ritual in a person’s life cycle, the writer (researcher) has conducted this thesis
based on the following contents:
Chapter 1: Theory and Practice
At the theoretical basis, the writer presents some concepts related to thesis such
as culture, cultural heritage, traditional music, Ritual music and Funeral music. These
are conceptual tools to help achieve an insight on Funeral music. Within the scope of
this thesis, the writer has used two theories, namely structuralism and functionalism to
analyze the changes of Funeral music in the current period. Next, the writer presents an
overview on the Festival music in Ben Tre Province, providing the readers with the
establishment context of this music genre. Besides, the writer also systemizes the
Funeral music genres of different religions (Caodaism, Christiansm, and Buddhism)
that have influence on the traditional Funeral music.
Chapter 2: Funeral Rituals and Ritual Music in spiritual life of Vietnamese
inhabitants in Ben Tre Province
In this chapter, the writer presents the funeral process consisting of 3 stages:
preparation, implementation and completion. On the other hand, thanks to the site-visit,
the writer took notes on the characteristics of funeral music such as items, musical
instruments, combination of rituals and music, and perfomance forms, based on which
the readers can identify the basic and major contents of the Funeral music. From the
iii
results obtained from reality, the writer has analyzed, evaluated, and arrived at four
values of Funeral music, namely spirituality, art, ethics and community consolidation.
These are fundamental values that enable Funeral music to play an important role in
the spiritual life of the inhabitants of Ben Tre Province.
Chapter 3: The changes of Funeral Music of Vietnamese in Ben Tre
Province
During the development process, the current Funeral music has transformed
from its origin in terms of items, musical instruments and some negative changes.
These changes are taking place and have impact on the conservation of Funeral music.
Through fieldwork activities, the writer has formulated a number of reasons: changes
in the cultural, social and economic contexts; management methods of the local culture
authorities; changes in concepts, beliefs and personality of the local inhabitans. Having
identified these reasons, from a scientific research perspective, the writer has
recommended a number of possible solutions in accordance with the actual conditions
of Ben Tre Province.
Therefore, based on a survey consisting of fieldwork activities and literature
review on published documents by authors in the field, the thesis has solved the
predefined research questions. Hopefully, the thesis will contribute to the preservation
and promotion of good values of Funeral music amongst the cultural life of the
community.
iii
MỤC LỤC
TRANG
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
Lời cam đoan ...........................................................................................................................i
Lời cảm ơn ............................................................................................................................ ii
Tóm tắt ................................................................................................................................. iii
Mục lục ..................................................................................................................................iv
Danh sách các chữ viết tắt ...................................................................................................... v
Danh sách các hình................................................................................................................vi
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................................................................. 3
3. Mục đích nghiên cứu .......................................................................................................... 4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................................... 4
5. Đóng góp của luận văn ....................................................................................................... 5
6. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................................... 5
7. Bố cục của luận văn ........................................................................................................... 5
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1 Một số khái niệm .............................................................................................................. 6
1.1.1 Văn hóa, di sản văn hóa ............................................................................................ 6
1.1.2 Âm nhạc truyền thống, Nhạc Lễ và Nhạc Lễ tang ................................................... 9
1.1.3 Lý thuyết nghiên cứu .............................................................................................. 12
1.2 Tổng quan về tỉnh Bến Tre và nguồn gốc Nhạc Lễ tang ............................................... 15
1.2.1 Lịch sử hình thành và phát triển tỉnh Bến Tre ........................................................ 15
1.2.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, văn hóa ........................................................... 17
- iv -
1.2.3 Nguồn gốc Nhạc Lễ tang ở tỉnh Bến Tre ................................................................ 23
1.3 Những thể loại âm nhạc tác động đến Nhạc Lễ tang của người Việt ở Bến Tre ........... 26
1.3.1 Nhạc Lễ tang của đạo Cao Đài ............................................................................... 26
1.3.2 Nhạc Lễ tang của đạo Thiên Chúa .......................................................................... 29
1.3.3 Nhạc Lễ tang của Phật giáo .................................................................................... 33
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1....................................................................................................... 36
CHƯƠNG 2: LỄ TANG VÀ NHẠC LỄ TRONG ĐỜI SỐNG
TINH THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT Ở TỈNH BẾN TRE
2.1 Quy trình lễ tang của người Việt ở Bến Tre .................................................................. 37
2.1.1 Giai đoạn chuẩn bị của lễ tang ................................................................................ 37
2.1.2 Giai đoạn chính thức của lễ tang ............................................................................ 39
2.1.3 Giai đoạn kết thúc của lễ tang ................................................................................. 42
2.2 Đặc điểm Nhạc Lễ tang .................................................................................................. 44
2.2.1 Bài bản và nhạc cụ .................................................................................................. 44
2.2.2 Mối quan hệ giữa nghi thức và âm nhạc ................................................................. 49
2.2.3 Hình thức diễn xướng ............................................................................................. 53
2.3 Giá trị của Nhạc Lễ tang ................................................................................................ 58
2.3.1 Giá trị tâm linh ........................................................................................................ 58
2.3.2 Giá trị nghệ thuật .................................................................................................... 60
2.3.3 Giá trị đạo đức ........................................................................................................ 63
2.3.4 Giá trị xã hội ........................................................................................................... 65
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2....................................................................................................... 67
CHƯƠNG 3: NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG NHẠC LỄ TANG
CỦA NGƯỜI VIỆT Ở TỈNH BẾN TRE
3.1 Thực trạng ...................................................................................................................... 68
3.1.1 Biến đổi các thành tố âm nhạc của Nhạc Lễ tang ................................................... 68
3.1.2 Biến đổi không gian Nhạc Lễ tang ......................................................................... 73
- iv -
3.1.3 Biến đổi chủ thể Nhạc Lễ tang ............................................................................... 77
3.2 Nguyên nhân tác động đến sự biến đổi Nhạc Lễ tang ................................................... 80
3.2.1 Bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội Bến Tre.............................................................. 80
3.2.2 Quan điểm quản lý về văn hóa của địa phương ...................................................... 83
3.2.3 Quan niệm về tín ngưỡng, tôn giáo và tính cách của cư dân .................................. 86
3.2.4 Nhu cầu sinh kế của người làm nghề Nhạc Lễ ....................................................... 90
3.3 Bảo tồn và phát huy Nhạc Lễ ở tỉnh Bến Tre ................................................................ 93
3.3.1 Giải pháp bảo tồn .................................................................................................... 93
3.3.2 Giải pháp phát huy .................................................................................................. 96
3.3.3 Khuyến nghị ............................................................................................................ 98
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3..................................................................................................... 102
PHẦN KẾT LUẬN ........................................................................................................... 103
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...............................................................................................106
PHỤ LỤC .......................................................................................................................... 112
- iv -
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
TP: thành phố
NXB: nhà xuất bản
UNESCO: The United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization
-v-
DANH SÁCH CÁC HÌNH
Số hiệu
Tên hình Trang
hình
Hình 1.1 Không ảnh tỉnh Kiến Hòa (Bến Tre) năm 1968 1
Hình 1.2 Bản đồ hành chính tỉnh Bến Tre 1
Hình 1.3 Vườn dừa Bến Tre 1
Hình 1.4 Lễ hội Kỳ yên đình Phú Lễ 1
Hình 1.5 Hát Sắc bùa 2
Hình 1.6 Lễ hội Dừa tỉnh Bến Tre lần IV-2015 2
Hình 1.7 Bàn thờ Tổ nhạc 2
Hình 1.8 Tang lễ theo nghi thức đạo Cao Đài 2
Hình 1.9 Dàn Nhạc Lễ Cao Đài 3
Hình 1.10 Nhịp sanh 3
Hình 1.11 Cha xứ cử hành thánh lễ tại đám tang 3
Hình 1.12 Ca đoàn nhà thờ 3
Hình 1.13 Nhà sư tụng kinh tại đám tang 4
Hình 1.14 Pháp khí mõ, khánh, chuông 4
Hình 1.15 Bàn thờ Phật 4
Hình 2.1 Cúng phát tang 4
Hình 2.2 Cúng cơm 5
Hình 2.3 Thức ăn dâng cúng 5
Hình 2.4 Cúng cáo từ đường 5
Hình 2.5 Cúng cáo đạo lộ 5
Hình 2.6 Di quan 6
- vi -
Hình 2.7 Cúng hậu Thổ 6
Hình 2.8 Hạ huyệt 6
Hình 2.9 Đám tang ngày xưa 6
Hình 2.10 Hoành, vãng 7
Hình 2.11 Nhà vàng 7
Hình 2.12 Trống Chiến 7
Hình 2.13 Trống Tiều 7
Hình 2.14 Bạt lớn 8
Hình 2.15 Bạt nhỏ 8
Hình 2.16 Kèn Thau và kèn Mộc 8
Hình 2.17 Đẩu 8
Hình 2.18 Tum 9
Hình 2.19 Đầu đường 9
Hình 2.20 Mõ 9
Hình 2.21 Trống Bồng 9
Hình 2.22 Trống cơm 10
Hình 2.23 Đàn Tranh 10
Hình 2.24 Đàn Kìm 10
Hình 2.25 Đàn Cò 10
Hình 2.26 Đàn Bầu 11
Hình 2.27 Đàn Gáo 11
Hình 2.28 Nghi thức Dựng giá 11
Hình 2.29 Hát tiễn biệt 11
Hình 2.30 Múa phá quàn 12
- vi -
Hình 3.1 Ban Nhạc Lễ tang 12
Hình 3.2 Trống Đội trong dàn Nhạc Lễ 12
Hình 3.3 Đàn Ghi-ta điện trong dàn Nhạc Lễ 12
Hình 3.4 Sử dụng loa công suất lớn 13
Hình 3.5 Trống Chiến không được đặt trên giá 13
Hình 3.6 Đàn Oc-gan trong dàn Nhạc Lễ 13
Hình 3.7 Nhạc Tây trong đám tang 13
Hình 3.8 Tôn Ngộ Không biểu diễn cùng ban Nhạc Tây 14
Hình 3.9 Người chuyển giới đang biểu diễn 14
Hình 3.10 Biểu diễn xiếc, tạp kĩ 14
Hình 3.11 Văn nghệ trong đám tang 14
Hình 3.12 Khóc mướn 15
Hình 3.13 Múa phá quàn “công nghệ cao” 15
Hình 3.14 Nghi thức bái quan 15
Hình 3.15 Nghệ nhân Lê Quang Hoằng đang chơi trống Bồng 15
- vi -
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong đời sống thường nhật, âm nhạc không chỉ có tác dụng giải trí mà còn gắn
với các lễ thức quan trọng của cá nhân và cộng đồng. Một số quốc gia Châu Á theo chế
độ phong kiến trước kia đều có hệ thống âm nhạc nghi lễ cung đình và dân gian được
quy định trong các điển chế. Ở Việt Nam, từ xa xưa đã từng tồn tại dàn Nhạc Lễ của các
triều đại phong kiến, còn gọi là nhạc cung đình hay Nhã nhạc. Ban đầu Nhã nhạc chủ
yếu phục vụ trong những buổi tế lễ quan trọng và những nghi thức khác gắn với sinh
hoạt cung đình. Tuy nhiên, theo những biến động lịch sử, dòng Nhạc Lễ cung đình lan
tỏa vào đời sống văn hóa dân gian, gắn bó với người Việt qua những chặng đường lịch
sử, cho đến ngày nay vẫn còn tồn tại trong đời sống xã hội, góp phần tạo nên đặc trưng
văn hóa vùng, miền.
Nam Bộ là vùng đất mới được khai khẩn cách đây hơn 300 năm. Trong quá trình
đi khẩn hoang, Nhạc Lễ đã theo dòng người Nam tiến hiện diện trên vùng đất mới. Ở
đây, dòng Nhạc Lễ thẩm thấu trong đời sống dân gian, hòa vào các sinh hoạt cộng đồng
như lễ hội, ma chay, tế tự. Nhạc Lễ được sử dụng rộng rãi trong lễ tang nên khi nghe
tiếng trống, tiếng kèn người ta thường cho rằng đó là “nhạc đám ma”. Họ không biết
rằng một số bản “nhạc đám ma” ấy có nguồn gốc từ nhạc cung đình – một dòng âm
nhạc được xem là cổ điển, bác học của dân tộc Việt Nam. Người xưa đã nói: “sống dầu
đèn, chết kèn trống”. Đối với Lễ tang, Nhạc Lễ có vai trò rất quan trọng không chỉ làm
cho không khí trở nên trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính, thương tiếc người quá cố
mà còn là một tập quán sinh hoạt tinh thần gắn chặt chẽ với phong tục lâu đời của cộng
đồng ở mỗi địa phương.
Bến Tre là một tỉnh nằm ở hạ lưu sông Tiền và là vùng đất cù lao với nhiều bãi
bồi, kênh rạch chằng chịt. Đầu thế kỉ XVII, Bến Tre về cơ bản vẫn còn là một vùng đất
hoang vu chưa được khai phá, khắp nơi là rừng rậm, đầm lầy. Từ thế kỷ XVIII đến thế
kỷ XIX nơi đây đã tiếp nhận nhiều luồng lưu dân miền Trung đến lập nghiệp. Những
- 1 -