Luận văn nguyen khanh phuong

  • 33 trang
  • file .pdf
ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
____________________________
ISO 9001:2008
NGUYỄN KHÁNH PHƯƠNG
THIỀN VIỆN TRÚC LÂM PHƯƠNG NAM
TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CƯ DÂN
THÀNH PHỐ CẦN THƠ
Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 60310640
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN XUÂN HƯƠNG
TRÀ VINH, NĂM 2016
TÓM TẮT
Tên đề tài: Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam trong đời sống văn hóa cư dân
thành phố Cần Thơ.
Thời gian nghiên cứu: Từ ngày 25 tháng 6 năm 2015 đến ngày 25 tháng 12
năm 2015.
Đối tượng, địa điểm nghiên cứu: Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam tại xã
Mỹ Khánh, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ.
Để thực hiện đề tài này, tôi đã nghiên cứu, khảo sát thực tế tại Thiền Viện Trúc
Lâm Phương Nam, trực tiếp trao đổi với Sư trụ trì và những người trong Thiền viện
Phương Nam; trao đổi khai thác thông tin từ một số cán bộ hiểu biết về Thiền viện
đang công tác tại các cơ quan ở huyện Phong Điền và thành phố Cần Thơ; khai thác
nguồn thông tin từ sách, tạp chí, báo viết và báo mạng liên quan đến đề tài; Xử lý các
thông tin thu nhận được theo các phương pháp nghiên cứu khoa học.
Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam là một cơ sở của Giáo hội Phật giáo Cần
Thơ vừa xây dựng và đưa vào hoạt động từ ngày 17/5/2014 đến nay. Vì còn rất mới
nên hầu như chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu về thiền viện này, mới
chỉ có một số bài báo trên mạng chủ yếu là ca ngợi vẻ đẹp nguy nga, hoành tráng của
một thiền viện lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long. Vì thế, tôi nghĩ rằng nghiên cứu
về Thiền viện Phương Nam sẽ vừa có ý nghĩa khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn nên
chọn làm đề tài Luận văn Thạc sĩ của mình.
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn có 3 chương:
- Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn.
Người viết sử dung các khái niệm công cụ để tiếp cận, nghiên cứu đề tài; lấy
quan điểm, đường lối của Đảng, Nhà nước về chính sách tự do tôn giáo làm cơ sở lý
luận; lấy lịch sử Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và đặc điểm vùng cư dân Cần Thơ làm
cơ sở thực tiễn; từ đó mới rút ra những nhận định, đánh giá theo yêu cầu đề tài.
- Chương 2. Sinh hoạt văn hóa tôn giáo ở Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam.
Chương này trình bày sinh hoạt văn hóa tôn giáo ở Thiền Viện Phương Nam
về loại hình, nội dung, nghi thức…Đó là các loại lễ như: Đại lễ, Lễ rằm, nghi thức
sinh hoạt thường nhật, lễ Quy y, các khóa tu, Hội trại.
- Chương 3. Vai trò của Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam trong đời sống cư
dân thành phố Cần Thơ
Chương này cơ bản là nhận định, đánh giá vai trò của Thiền viện này đối với
đời sống cư dân Cần Thơ về các mặt: đáp ứng đời sống tâm linh cư dân, hoạt động
tốt đời đẹp đạo, góp phần giáo dục đạo đức và điều kiện để phát triển du lịch.
Phần Kết luận khẳng định giá trị văn hóa của Thiền Viện Trúc Lâm Phương
Nam ở cả hai mặt là giá trị văn hóa vật chất và giá trị văn hóa tinh thần.
MỤC LỤC
TRANG
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
TÓM TẮT
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.......................................................................4
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................5
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................................5
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................................6
2.1. Lịch sử nghiên cứu Phật giáo Thiền tông......................................................6
2.2 Lịch sử nghiên cứu về tông phái Thiền Trúc Lâm. ........................................8
2.3. Lịch sử nghiên cứu Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam. ...........................10
3. Mục đích nghiên cứu. ........................................................................................11
4. Nhiệm vụ nghiên cứu. ........................................................................................11
5. Phương pháp nghiên cứu. ..................................................................................11
5.1. Phương pháp liên ngành. .............................................................................11
5.2. Phương pháp nghiên cứu lý luận. ................................................................12
5.3. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn. .............................................................12
5.4. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu. .....................................................12
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. ..........................................................13
7. Kết cấu của luận văn. .........................................................................................13
NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ...............................................................14
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN .............................................14
1.1. Các khái niệm công cụ ....................................................................................14
1.1.1. Văn hóa .....................................................................................................14
1.1.2. Hệ thống và cấu trúc của văn hóa ............................................................14
-1-
1.1.3. Tôn giáo và văn hóa. ................................................................................15
1.1.4. Tôn giáo và đời sống xã hội .....................................................................16
1.1.5. Phật giáo Việt Nam ..................................................................................18
1.1.6. Về quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo ở nước ta.........................................19
1.2. Khái quát về vùng Tây Nam Bộ ...................................................................21
1.2.1. Khái quát về tôn giáo ở Tây Nam Bộ. ......................................................21
1.2.2. Khái quát vùng đất Cần Thơ ....................................................................22
1.2.3. Phong Điền – Nơi tọa lạc Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam ...............24
1.3. Khái quát về tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử ...........................................24
1.3.1 Khái quát về tông phái Thiền ở Việt Nam ................................................24
1.3.2. Sự hình thành và phát triển tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử ..............25
1.3.2.1. Sơ lược tiểu sử vua Trần Nhân Tông .................................................25
1.3.2.2. Sự hình thành và phát triển tông phái Thiền Trúc Lâm .....................26
1.3.3. Tư tưởng phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử...................................................29
1.3.4. Tín đồ và nghi lễ truyền thừa. ..................................................................33
1.3.5. Thiền tông Trúc Lâm với lịch sử dân tộc. ................................................33
1.4. Tổng quan về Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam tại Cần Thơ. ...................34
CHƯƠNG 2: SINH HOAT VĂN HÓA TÔN GIÁO Ở THIỀN VIỆN TRÚC
LÂM PHƯƠNG NAM ............................................................................................41
2.1. Tiêu chí phân loại ...........................................................................................41
2.2. Phân loại .........................................................................................................41
2.2.1. Đại lễ ........................................................................................................41
2.2.1.1. Lễ Phật Đản ( PL.2559 – DL.2015 ) ..................................................41
2.2.1.2. Lễ Hoa đăng kính mừng Đức Phật Tổ thành Đạo .............................47
2.2.1.3. Lễ tưởng niệm ngày Phật Hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn ....49
2.2.2. Lễ Tết, Rằm, Lễ hội tuổi trẻ và sinh hoạt tôn giáo thường nhật ..............53
2.2.2.1. Lễ Tết Nguyên Đán ............................................................................53
2.2.2.2. Lễ Rằm ...............................................................................................55
2.2.2.3. Lễ hội tuổi trẻ Phật Giáo khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. ........57
-2-
2.2.2.4. Sinh hoạt tôn giáo thường nhật ..........................................................60
2.2.3. Lễ Quy y và khóa Tu học .........................................................................61
2.2.3.1. Lễ Quy y.............................................................................................61
2.2.3.2. Khóa tu học ........................................................................................65
CHƯƠNG 3: VAI TRÒ THIỀN VIỆN TRÚC LÂM PHƯƠNG NAM TRONG
ĐỜI SỐNG CƯ DÂN THÀNH PHỐ CẦN THƠ .................................................70
3.1. Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam với đời sống tâm linh ............................70
3.1.1. Thiền Viện - Nơi hành đạo của Giáo hội Phật giáo Cần Thơ ..................70
3.1.2. Thiền Viện – Không gian thiêng của tăng ni Phật tử Cần Thơ ................70
3.2. Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam với hoạt động tốt Đời đẹp Đạo .............71
3.2.1. Phát huy truyền thống Đạo và Đời của Thiền tông Việt Nam .................71
3.2.2. Hoạt động tốt Đời đẹp Đạo của Thiền Viện Phương Nam ......................77
3.2.2.1. Trong sinh hoạt tôn giáo, Thiền Viện góp phần giải quyết những vấn
đề thiết thực trong đời sống văn hóa của cư dân ............................................77
3.2.2.2. Công tác xã hội của Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam .................82
3.3. Thiền Viện Phương Nam với vấn đề giáo dục đạo đức làm người ................86
3.3.1. Phạm trù chữ “Tâm”của Phật giáo và ảnh hưởng đối với đạo đức con người
Việt Nam ............................................................................................................86
3.3.2. Vai trò giáo dục đạo đức của Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam .........90
3.3.2.1. Tác dụng giáo dục đạo đức trong sinh hoạt tôn giáo .........................90
3.3.2.2. Một số ý kiến về phát huy vai trò giáo dục đạo đức của Thiền viện Trúc
Lâm Phương Nam ...........................................................................................97
3.4. Thiền viện Phương Nam với hoạt động du lịch của Cần Thơ ......................102
3.4.1. Vài nét về du lịch thành phố Cần Thơ....................................................102
3.4.2. Thiền Viện Phương Nam – Một điểm du lịch tâm linh của Cần Thơ. ...104
KẾT LUẬN ............................................................................................................109
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................113
-3-
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
- TPCT (Thành phố Cần Thơ)
- ĐBSCL (Đồng bằng sông Cửu Long)
- VH - TT – DL (Văn hóa – Thể thao – Du lịch)
- GS.TS (Giáo sư Tiến sĩ)
- PGS.TS (Phó Giáo sư Tiến sĩ)
- GHPG TPCT (Giáo hội Phật giáo thành phố Cần Thơ)
- GHPGVN (Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- UBNDTPCT (Ủy ban Nhân dân thành phố Cần Thơ)
- UV (Ủy viên)
- UVBCT (Ủy viên Bộ Chính trị)
- BTS GHPGVN (Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- HĐTS (Hội đồng Trị sự)
- BCH TWĐ (Ban Chấp hàng Trung ương Đảng)
- UV TWĐ (Ủy viên Trung ương Đảng)
- UBND (Ủy ban Nhân dân)
- ATGT (An toàn Giao thông)
- BHP (Ban Hoằng Pháp)
- BTV (Ban Thường vụ)
- MTTQVN ((Mặt trận Tổ quốc Việt Nam)
-4-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong nền văn hóa Việt Nam, văn hóa Phật giáo có một vị trí khá quan trọng.
Bởi lẽ, đây là tôn giáo có số lượng tín đồ Phật tử đông nhất so với các tôn giáo khác
và đã phát triển lâu đời ở nước ta. Hơn nữa, tư tưởng Phật giáo đề cao lòng nhân ái,
từ bi, yêu thương con người nện rất phù hợp tâm tư nguyện vọng của nhân dân. Vì
vậy, các cơ sở Phật giáo hầu như không phải là nơi riêng của tín đồ Phật tử mà còn là
nơi thăm viếng thường xuyên của mọi người nói chung. Họ đến để tắm mình trong
cõi thanh tịnh, để lạy Phật cầu mong cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn, để mình sống
thiện chứ không phải ước mong được thành Phật.
Trong các tông phái Phật giáo thì tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử là tông
phái duy nhất do người Việt Nam sáng lập, và có thể gọi đó là Phật giáo của Việt
Nam. Ở góc độ văn hóa, điều đó chứa đựng lòng tự hào dân tộc. Người khai sáng và
làm rạng danh dòng Thiền này là vua Trần Nhân Tông, một vị vua nổi tiếng đời Trần.
Vì thế, tên gọi Trúc Lâm Yên Tử vừa là hiệu của ngài vừa là vùng đất xuất phát của
tông phái này. Trải qua quá trình phát triển thăng trầm trong lịch sử, các thiền viện
của tông phái này đã phát triển kéo dài từ Bắc vào Nam. Để đáp ứng nguyên vọng
của tín đồ Phật tử, GHPGCT, được sự quan tâm cụ thể của Đảng, Nhà nước và sự
cung tiến, tài trợ của các Mạnh Thường quân, Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam đã
được xây dựng tại Cần Thơ và khánh thành vào ngày 17/05/2014. Đến thăm cơ sở
Phật giáo này, ta dễ dàng nhận thấy rất nhiều các hiện vật quí do các vị lãnh đạo
Đảng, Nhà nước và nhân dân cung tiến vào Thiền viện.
Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam là một cơ sở Phật giáo của phái Trúc Lâm
Yên Tử tọa lạc tại xã Mỹ Khánh, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ. Đây là một
thiền viện mới xây dựng và có vai trò quan trọng đối với cư dân ở vùng đất Cần Thơ
nói riêng và cư dân ở vùng ĐBSCL nói chung. Qui mô, tầm cỡ và vẻ đẹp của Thiền
Viện Trúc Lâm Phương Nam được dư luận chung đánh giá là một trong mười thiền
-5-
viện đẹp nhất Việt Nam. Đó là các thiền viện: Trúc Lâm Yên Tử (Quảng Ninh), Trúc
Lâm Tây Thiên (Vĩnh Phúc), Trúc Lâm Sùng Phúc (Hà Nội), Trúc Lâm Giác Tâm
(Quảng Ninh), Trúc Lâm Bạch Mã (Thừa Thiên - Huế), Trúc Lâm Đà Lạt (Lâm
Đồng), Trúc Lâm Vạn Hạnh (Lâm Đồng), Trúc Lâm Quảng Đức (TP Hồ Chí Minh),
Trúc Lâm Thường Chiếu (Bà Rịa - Vũng Tàu) và Trúc Lâm Phương Nam. TVTLPN
có một giá trị văn hóa – xã hội rất lớn ở Thành phố Cần Thơ. Do Thiền viện này mới
đi vào hoạt động khoảng hơn một năm nay, còn rất mới mẻ, nên việc nghiên cứu các
giá trị văn hóa hầu như đang còn là khoảng trống..
Chính vì vậy, việc nghiên cứu Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam một cách
toàn diện, đặc biệt đi sâu vào nguồn gốc, sinh hoạt tôn giáo và vai trò của Thiền viện
trong đời sống nhân dân là vấn đề quan trọng và cần thiết. Do ý thức được điều đó
nên tôi đã chọn cho mình đề tài nghiên cứu là “Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam
trong đời sống văn hóa cư dân thành phố Cần Thơ”.
Tôi cho rằng, thực hiện đề tài này là điều cần thiết vì công việc có ý nghĩa
khoa học, bởi vì nó sẽ bổ sung những hiểu biết và cảm nhận về Thiền viện một cách
toàn diện, đặc biệt là ở góc độ về những giá trị văn hóa trong đời sống cư dân của
Thiền viện này. Đề tài cũng sẽ có ý nghĩa thực tiễn đối với việc bảo tồn và phát huy
tác dụng của Thiền viện trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của thành
phố Cần Thơ.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Đi vào lĩnh vực Phật giáo là đi vào một hệ thống giáo lí rất mênh mông, trừu
tượng với triết lí sâu thẳm. Vì vậy, số lượng các công trình nghiên cứu cũng rất đa
dạng và phong phú. Do giới hạn đề tài, tôi xin trình bày những nét cơ bản nhất của
một số công trình nghiên cứu về Thiền tông, tông phái Trúc Lâm Yên Tử và Thiền
Viện Trúc Lâm Phương Nam.
2.1. Lịch sử nghiên cứu Phật giáo Thiền tông
Các công trình nghiên cứu về Phật giáo Thiền tông khá lớn. Tuy nhiên, có thể
đề cập tới những công trình nghiên cứu cơ bản gần gũi với đề tài sau đây:
-6-
- Tác giả Dr. Đỗ Kim Thêm LL.M,MA trong công trình“Quan điểm của Phật
giáo trước vấn đề hiện đại” [24] chủ yếu giới thiệu các công trình nghiên cứu (về
Thiền tông) của các học giả lừng danh trên thế giới như:
+ Giáo sư Peter Harey (Anh) cho rằng quan điểm bất bạo động của Phật giáo
có thể giải quyết chiến tranh đem lại hòa bình. Khái niệm chủ nghĩa xã hội mang màu
sắc chính pháp sẽ tránh được sai lầm của chủ nghĩa tư bản.
+ Giáo sư Masao Abe (Nhật) quan niệm Phật giáo đề xuất giải quyết vấn đề
nhân quyền và tự do tôn giáo bằng cách các tôn giáo nên từ bỏ giáo điều trở về chân
lý như là cội nguồn của đạo lý.
+ Giáo sư Rita M.Gross (Mỹ) nghiên cứu Phật giáo gắn với những vấn đề nóng
hổi, thiết thực hiện nay của nhân loại. Ông khẳng định rằng Phật giáo có giải pháp
cho vấn đề dân số, tiêu thụ và môi trường, cần thiết giảm dân số; quan hệ vợ chồng
là trân trọng bình đẳng cùng giúp nhau tu tập. Vấn đề này rất quan trọng trong cuộc
sống của con người hiện nay.
- “Tâm an lạc” [36] của Đức Nhiếp Chính Vương Gyalwa Dokhampa đề cập
đến những vấn đề chính như: tự tính tâm, rèn luyện tâm, tĩnh giác mỗi ngày.
- Tác giả Cao Huy Thuần trong công trình “Thấy Phật” [29] chủ yếu đề cập
đến vấn đề nhận diện Phật trong tất cả cuộc sống tự nhiên của con người. Phật hiện
diện mọi lúc mọi nơi trong cuộc sống của chúng ta. Tác phẩm này thấm đẫm tinh thần
Phật giáo.
- “ Lịch sử nhà Phật” [3] của tác giả Đoàn Trung Còn chủ yếu nghiên cứu về
quá trình hình thành đạo Phật và quá trình đạo Phật truyền ra thế giới trong đó có Việt
Nam. Tác giả có đề cập nhiều về Thiền tông.
- Cuốn sách “Thiền là gì?”[11] của tác giả Thích Thông Huệ, một nhà sư nổi
tiếng của phái Thiền tông. Trong cuốn sách này, tác giả tập trung giải quyết những
khái niệm cơ bản của Phật giáo Thiền tông.
-7-
- “Trí tuệ Thiền” [17] của Pháp sư Thánh Nghiêm được viết theo cấu trúc Hỏi
- Đáp để qua đó lý giải những vấn đề về Phật Pháp, tu hành, nghi thức lễ Phật của
Thiền tông. Có thể xem đây là cuốn sách gối đầu giường của tín đồ Phật tử và cho
những người tìm hiểu về tông phái Thiền.
2.2 Lịch sử nghiên cứu về tông phái Thiền Trúc Lâm.
Công trình nghiên cứu về Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử thường được đề cập
đến trong các công trình viết về Phật giáo nói chung. Các công trình viết riêng về
tông phái Trúc Lâm Yên Tử, đa phần là ở dạng các bài viết, tập trung vào các vấn đề
chủ yếu sau đây: sự hình thành và phát triển của phái Trúc Lâm, tư tưởng của Thiền
phái Trúc Lâm, giá trị nghệ thuật kiến trúc của hệ thống chùa chiền… Một số công
trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây:
- Cuốn “Sám hối sáu căn” [34] (Hòa thượng Thích Thanh Từ biên dịch) trình
bày làm 2 phần lớn. Phần thứ nhất tác giả tóm tắt sơ lược tiểu sử Trần Thái Tông
hoàng đế (1218-1277) với sự ngợi ca về tài năng, đức độ và công lao to lớn trong việc
lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông Cổ thắng lợi vẻ vang vào năm
1257. Chính ngài là người bỏ nhiều công sức nghiên cứu và thực hành tu thiền và đạt
đến trình độ Thiền sư uyên bác. Sám hối sáu căn do Hòa thượng Thích Thanh Từ
soạn dịch từ nguyên tác Lục thời sám hối khoa nghi do chính tay vua Trần Thái Tông
viết và trở thành nghi thức tụng niệm cơ bản của tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử.
Phần thứ hai là nội dung và nghi thức tụng niệm Sám hối sáu căn. Đó là các căn:
Nghiệp căn mắt, Nghiệp căn tai, Nghiệp căn mũi, Nghiệp căn lưỡi, Nghiệp căn thân
(sát sinh, trộm cắp, tà dâm) Nghiệp căn ý (tham lam, nóng giận, ngu si).
-“ Cơ sở văn hóa Việt Nam ” [26] của GSTS Trần Ngọc Thêm đã giành một số
trang viết về Thiền tông, khái quát về phái Trúc Lâm Yên Tử. Tác giả lí giải về quá
trình du nhập và phát triển của tông phái này ở Việt Nam. Xuất phát từ góc độ hệ
thống và cội nguồn tư duy nông nghiệp, tác giả lí giải về tính tổng hợp của các tông
phái: tổng hợp giữa Phật giáo và Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân tộc; tổng hợp
giữa Thiền tông với Tịnh độ tông và Mật tông…
-8-
- “Những điều dạy về Phật của Phật Hoàng Trần Nhân Tông” [30] của tác giả Duy
Tuệ, đề cập ba vấn đề lớn:
+ Thân thế và sự nghiệp vua Trần Nhân Tông.
+ Một số tác phẩm thơ, phú, bài giảng, văn xuôi, tờ biểu của vua Trần Nhân Tông.
+ Những bài viết của tác giả Duy Tuệ về vua Phật Trần Nhân Tông.
Duy Tuệ là một đạo sư sống ở nước ngoài và từng đi thuyết pháp nhiều ở Na uy,
Hoa Kì, Thái Lan, Việt Nam…nhưng trên một số báo điện tử của Phật giáo như Hoa
sen.org, Phattuvietnam.net, phatgiao.org…có nhiều ý kiến không tán thành với vị
đạo sư này, thậm chí còn cho rằng đó không phải là chính pháp.
- Bài viết “Sự hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm” [47] của tác giả
Thích Pháp Như đã đề cập đến các vấn đề sau đây:
+ Hoàn cảnh lịch sử cuối nhà Lý đầu nhà Trần với cách lí giải là cơ sở cho việc ra
đời của tông phái Thiền Trúc Lâm.
+ Sự hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
+ Hệ thống giáo lí.
+ Sự nghiệp Phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử trong quan hệ với văn
hóa Việt Nam.
- Bài viết “Thiền phái Trúc lâm trong lịch sử Thiền học Việt Nam” [46] của Hòa
Thượng Thích Thiện Nhơn chủ yếu đi sâu vào sự hình thành và phát triển qua các
thời kì, từng giai đoạn của thiền phái Trúc Lâm từ xưa cho đến ngày nay và khẳng
định rằng thiền phái đã được duy trì và ngày càng ổn định.
- Bài viết “Tư tưởng Phật Hoàng Trần Nhân Tông và thiền phái Trúc Lâm với sự
phát triển Phật giáo và xã hội Việt Nam hiện nay”[44] của tác giả Thích Thành Đạt.
Tác giả đi vào giới thiệu tổng quan về tư tưởng của thiền phái Trúc Lâm, bên cạnh
đó tác giả cũng phân tích tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm với sự phát triển của Phật giáo
hiện nay trong quan hệ với sự phát triển của xã hội Việt Nam.
-9-
2.3. Lịch sử nghiên cứu Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam.
Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam là một cơ sở Phật giáo mới ở thành phố
Cần Thơ, chỉ vừa đi vào hoạt động khoảng hơn một năm nay. Hiện tại, chúng tôi
chưa thấy một công trình nghiên cứu tầm cỡ nào về Thiền Viện Trúc Lâm Phương
Nam, mà chỉ có một số bài viết ngắn. Những bài viết về Thiền Viện Trúc Lâm
Phương Nam có số lượng khá khiêm tốn, hầu hết là dạng bài báo, chủ yếu giới
thiệu sơ lược về cảnh quan, sơ lược quá trình xây dựng và tường thuật lễ khánh
thành hoặc ngợi ca sự khang trang và vẻ đẹp của Thiền viện này. Có thể kể đến
những bài viết tiêu biểu sau:
- Bài viết “Vãng cảnh Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam” [49] của tác giả Ba
Cần Thơ. Bài viết giới thiệu tổng quan và miêu tả sơ lược từng khu vực của Thiền
Viện Trúc Lâm Phương Nam nhưng chủ yếu tả về cảnh đẹp chứ chưa đi sâu về kiến
trúc hay vai trò của Thiền Viện đối với đời sống văn hóa của cư dân.
- Bài viết “Trúc Lâm Phương Nam – Thiền viện lớn nhất miền Tây Nam Bộ”
[48] của Thích Vân Phong. Bài viết nói về buổi lễ khánh thành Thiền viện và đồng
thời cũng miêu tả sơ lược toàn cảnh của Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam. Đặc
biệt, tác giả tập trung giới thiệu về những tượng Phật do các Mạnh Thường quân hay
những nhà lãnh đạo của Đảng và Nhà nước cung thỉnh nhân lễ mừng Thiền viện đi
vào hoạt động.
- Bài viết “Ngắm Thiền Viện Trúc Lâm lớn nhất Đồng Bằng Sông Cửu Long”
[45] của Nguyễn Hành. Cũng như hai bài viết trên, bài viết của tác giả Nguyễn Hành
cũng miêu tả về cảnh đẹp cũng như sơ lược về bố trí, kiến trúc của Thiền viện, nhưng
chỉ dừng lại ở việc miêu tả để cho độc giả thấy được vẻ tuyệt đẹp của Thiền viện chứ
chưa đi sâu vào nghiên cứu Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam.
Tinh thần chung của các bài viết là thể hiện sự vui mừng phấn khởi khi cả khu
vực ĐBSCL có Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam đẹp, hoành tráng, đáp ứng nhu
cầu đời sống tâm linh của nhân dân. Đó cũng là một điểm nhấncho vẻ đẹp tổng thể
của thành phố Cần Thơ.
-10-
3. Mục đích nghiên cứu.
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu sinh hoạt tôn giáo, hoạt động
Phật sự ở Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam, từ đó nhận định, đánh giá vai trò, tác
dụng của cơ sở Phât giáo này đối với đời sống văn hóa cư dân thành phố Cần Thơ.
Có thể xem đây là một tập hợp hệ thống bao gồm các mục tiêu nhỏ mà tôi cần phải
nghiên cứu. Giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ mà thực chất là quan hệ giữa mục
tiêu gốc và các mục tiêu nhánh, cũng là quan hệ giữa luận đề, luận điểm và luận cứ
trong luận văn.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Luận văn sẽ nghiên cứu Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam toàn diện, đầy đủ
và có sự lý giải những vấn đề tôn giáo và giá trị của Thiền viện trong đời sống văn
hóa cư dân thành phố Cần Thơ. Tức là nghiên cứu Thiền viện trên quan điểm là một
hệ thống cấu trúc với các vấn đề về sinh hoạt tôn giáo và giá trị của nó trong đời
sống văn hóa của nhân dân.
- Cụ thể, luận văn sẽ tập trung vào nghiên cứu các vấn đề chính củaThiền viện như
: Tổng quan Thiền viện; Nguồn gốc; Sinh hoạt tôn giáo chủ yếu; Vai trò của Thiền
viện trong đời sống văn hóa; Vấn đề phát huy giá trị của Thiền Viện Trúc Lâm
Phương Nam.
5. Phương pháp nghiên cứu.
Từ những mục tiêu và nhiệm vụ đã xác định, việc nghiên cứu đề tài đã được
thực hiện bằng các phương pháp sau:
5.1. Phương pháp liên ngành.
Tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như nhân
học văn hóa, lịch sử, địa lý, tôn giáo học để phân tích, đánh giá bản chất và giá trị
của đối tượng nghiên cứu từ nhiều góc độ địa - văn hóa, sử - văn hóa, biến đổi
văn hóa…
-11-
5.2. Phương pháp nghiên cứu lý luận.
- Đã sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp để nghiên cứu các tài liệu về lý
luận liên quan đến đề tài.
- Đã sử dụng phương pháp cấu trúc để triển khai đề tài theo trật tự cấu trúc logic,
trong đó nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa các phần nội dung với nhau tạo được
hệ thống chặt chẽ của luận văn.
- Đã sử dụng phương pháp khảo sát, tổng hợp tài liệu thành văn rút ra nhân định.
5.3. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
- Đã thực hiện phương pháp quan sát, tham dự: thu thập thông tin thông qua các
tri giác (nghe, nhìn,…) kết hợp ghi chép, chụp hình lại thông tin từ thực tế tham dự
sinh hoạt tôn giáo ở Thiền Viện Trúc Lâm Phương Nam.
- Phương pháp Phỏng vấn: Thu thập các thông tin cần thiết cho đề tài. Tôi đã thực
hiện cụ thể như sau:
+ Phỏng vấn sư trụ trì Thích Bình Tâm và các Sư Thầy trong Ban Trị sự Thiền
Viện Trúc Lâm Phương Nam để nắm thông tin về sinh hoạt tôn giáo và Phật sự.
+ Phỏng vấn Phật tử Nhã Huệ, phụ trách Thư viện của Thiền viện và một số Phật
tử đến thăm viếng và dự lễ ở Thiền viện để nắm thêm những thông tin cần thiết.
+ Đã phỏng vấn một số cán bộ ban ngành huyện Phong Điền; một số cán bộ Sở
VH-TT-DL thành phố Cần Thơ để tìm hiểu về du lịch và Phật sự của Thiền Viện Trúc
Lâm Phương Nam.
5.4. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu.
- Đã sử dụng phương pháp xử lý số liệu điều tra thu thập được gồm: dữ liệu sơ cấp
và thứ cấp về đề tài nghiên cứu.
+ Dữ liệu thứ cấp được thu thập thông qua nội dung thông tin được lấy ra từ các
văn bản của Đảng và Nhà nước về vấn đề tôn giáo; sách, báo liên quan đề tài.
+ Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua quá trình điều tra, phỏng vấn thực tế.
-12-
- Đã dùng phương pháp tổng hợp, phân tích và so sánh: Phân tích các thông tin thu
nhận được (thứ cấp, sơ cấp), so sánh đối chiếu rút ra các nhận định, đánh giá.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.
- Ý nghĩa khoa học: bổ sung những hiểu biết và cảm nhận về Thiền Viện Trúc Lâm
Phương Nam một cách toàn diện và làm rõ hơn những giá trị văn hóa vật chất và giá
trị văn hóa tinh thần.
- Ý nghĩa thực tiễn: góp phần phát huy tác dụng của Thiền Viện Trúc Lâm Phương
Nam trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Cần Thơ.
- Luận cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên và cán bộ ngành
văn hóa ở địa phương.
7. Kết cấu của luận văn.
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm 3 chương.
-13-
-4-
PHẦN NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Các khái niệm công cụ
1.1.1 Văn hóa
Hiện nay đang còn tồn tại những cách hiểu khác nhau
về khái niệm này. Tôi sử dụng khái niệm của UNESCO để
tiếp cận đề tài.
1.1.2 Hệ thống và cấu trúc của văn hóa
Văn hóa luôn là một hệ thống bao gồm các thành tố
và mối quan hệ giữa chúng. Tùy góc độ tiếp cận mà có thể
chia ra các thành tố. Nếu đứng ở góc độ bản chất văn hóa
để tiếp cận sẽ có: Văn hóa sản xuất, Văn hóa vũ trang, Văn
hóa sinh hoạt.
1.1.3 Tôn giáo và văn hóa
Tôn giáo là sản phẩm của con người, thể hiện niềm
tin vào đấng siêu nhiên quyết định cuộc sống con người hiện
tại và tương lai vĩnh hằng; có hệ thống giáo lí chặt chẽ và có
sự ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa cư dân…
1.1.4 Tôn giáo và đời sống xã hội.
Tôn giáo tác động lớn đến đời sống xã hội về các mặt
như: liên kết cộng đồng, nghệ thuật, di sản văn hóa, hướng
con người đến chân, thiện, mỹ nhưng lại kìm hãm khoa
học. Tôn giáo nước ta có sự dung hợp, đan xen.
1.1.5. Phật giáo Việt Nam
Phật giáo Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc và
có truyền thống gắn bó việc Đạo với việc Đời. Trong lịch
-5-
sử văn hóa Việt Nam, văn hóa Phật giáo đóng một vai trò
quan trọng, ảnh hưởng nhiều trong đạo đức cộng đồng.
1.1.6 Về tự do tín ngưỡng tôn giáo ở nước ta.
Đảng, Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng
tôn giáo và tạo điều kiện để người dân vừa thực hiện đức tin
vừa thực hiện trách nhiệm công dân của mình. Những hoạt
động tôn giáo ích nước, lợi dân, phù hợp với nguyện vọng
và lợi ích chính đáng, hợp pháp của tín đồ được bảo đảm.
Những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo được
tôn trọng và khuyến khích phát huy.
1.2. Khái quát về vùng Tây Nam Bộ
12.1 Khái quát về tôn giáo ở Tây Nam Bộ
Tây Nam Bộ là vùng đất hầu như tôn giáo nào cũng
hiện diện, mà phát triển nhất vẫn là Phật Giáo. Đạo Phật
kết hợp với Đạo giáo, Nho giáo, Kitô giáo… là cơ sở hình
thành đạo Cao Đài. Đạo Phật cũng là cơ sở hình thành đạo
Hoà Hảo ở An Giang. Người Khmer ở Tây Nam Bộ hầu hết
theo Phật giáo Tiểu thừa.
1.2.2 Khái quát vùng đất Cần Thơ
Cần Thơ là thành phố ở vị trí trung tâm của ĐBSCL,
dân cư đông đúc, kinh tế, văn hóa phát triển, tín đồ Phật tử
và người có tâm theo Phật nhiều.
1.2.3 Phong Điền - Nơi tọa lạc Thiền Viện Trúc Lâm
Phương Nam
Phong Điền có nghĩa là vùng đất trù phú, là một
huyện của Thành phố Cần Thơ, rất nổi tiếng về vườn cây
trái. Đây cũng là vùng đất mà dòng họ Lê và họ Trần đã di
-6-
dân đến đây khai khẩn, lập nghiệp vào thời nhà Nguyễn,
trước khi Pháp xâm lược. Vị trí Thiền viện có dân cư đông
1.3. Khái quát về tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử.
1.3.1 Khái quát về tông phái Thiền ở Việt Nam.
Thiền tông là một tông phái Phật giáo do nhà sư Ấn
Độ là Bồ-đề-đạt-ma lập ra ở Trung Hoa. Tông phái này có
ba dòng truyền vào Việt Nam: dòng thiền do nhà sư người
Ấn Độ tên là Tỳ-ni-đa–lưu–chi sáng lập; dòng thiền do Vô
Ngôn Thông người Trung Hoa sáng lập; dòng Thảo Đường
do nhà sư Thảo Đường người Trung Hoa sáng lập.
1.3.2. Sự hình thành và phát triển tông phái Thiền
Trúc Lâm Yên Tử
1.3.2.1 Sơ lược tiểu sử vua Trần Nhân Tông
Trần Nhân Tông (1258 – 1308), tên thật là Trần Khâm,
con trai trưởng của vua Trần Thánh Tông, là vị vua nhà Trần
và giữ ngôi vị trong 15 năm (1278 – 1293). Ông là vị vua
anh minh, sau nhường ngôi lại cho con trai là Trần Anh
Tông và xuất gia tu hành tại cung Vũ Lâm, (Ninh Bình) rồi
dời đến núi Yên Tử (Quảng Ninh).
1.3.2.2 Sự hình thành và phát triển tông phái Thiền
Trúc Lâm Yên Tử
Vua Trần Nhân Tông đã hợp nhất 3 thiền phái hiện có
là Tỳ- ni- đa- lưu- chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường để lập
nên tông phái thiền TLYT cho nước Đại Việt. Trúc Lâm
cũng là hiệu của Trần Nhân Tông và cũng có nghĩa là rừng
trúc, nơi ngài lập chùa trong dãy núi Yên Tử. Thiền phái
Trúc Lâm trong hệ thống truyền thừa còn có các vị sư nổi
tiếng tiếp nối trong lịch sử phát triển của tông phái như Tổ
-7-
sư Pháp Loa, Tổ sư Huyền Quang. Sự ra đời của tông phái
thiền TLYT không chỉ mang ý nghĩa to lớn về tính độc lập
của nước ta mà còn cho thấy không bị lệ thuộc thiền Trung
Hoa. Từ nội dung cho đến hình thức, dòng thiền TLYT
mang bản chất văn hóa Đại Việt. Thời hiện đại, Thích
Thanh Từ và Thích Nhất Hạnh là những Thiền sư có công
lớn trong việc khôi phục và phát triển thiền phái này.
1.3.3. Tư tưởng phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử
Tư tưởng chính của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử
rất thực tế, gần gũi và phù hợp với cuộc sống của người dân
Việt. Đó là 4 quan điểm cơ bản: “Vui với đạo” ngay ở trần
thế đầy khó khăn nhưng vẫn giữ tâm thanh thản; “Tùy
duyên” là luôn hành động theo tự nhiên; Giữ cho tâm luôn
thanh tịnh “Kiến tính thành Phật”; “Tự tính thanh tịnh” tức
là phải tự thanh tĩnh nội tâm.
1.3.4. Tín đồ và nghi lễ truyền thừa
Số lượng tín đồ Phật tử của Thiền phái Trúc Lâm ngày
càng tăng lên kể từ khi Phật Hoàng truyền đạo. Các nghi lễ
truyền thọ, thuyết pháp, cầu siêu, cầu an tổ chức thường
xuyên. Tài liệu, kinh Phật về thiền ấn hành với số lượng lớn,
chùa chiền xây dựng khắp nơi…
1.3.5. Thiền tông Trúc Lâm với lịch sử dân tộc
Trần Nhân Tông và những vị đứng đầu kế tiếp tông
phái này là những người rất có trách nhiệm với đất nước.
Phật giáo nguyên thủy chủ trương xuất thế nhưng phái thiền
TLYT lại chủ trương nhập thế. Tinh thần từ bi, nhân ái, yêu
hòa bình, nêu cao tinh thần độc lập tự chủ là sự gặp gỡ giữa
thiền tông và tư tưởng, tình cảm vốn có của tâm hồn Việt