Luận văn nghiên cứu tác động của cơ chế, chính sách công đến việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào khoa học và công nghệ

  • 100 trang
  • file .pdf
BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH, KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
==========================================
Báo cáo tổng hợp
Đề tài cấp Bộ 2006
NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH
CÔNG ĐẾN VIỆC KHUYẾN KHÍCH DOANH NGHIỆP
ĐẦU TƯ VÀO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Thực hiện đề tài
Chủ nhiệm đề tài: Ths.Nguyễn Việt Hoà
Các cộng tác viên: TSKH.Nguyễn Thành Bang
PGS.TS.Nguyễn Danh Sơn
Ths. Nguyễn Quang Thắng
Ths.Chu Thu Hà
Ks.Phan Thị Hiền
CN.Đặng Thu Trang
7095
13/02/2009
Hà nội, tháng 3-2007
Mục lục
a. Danh sách các từ viết tắt
b. Lời nói đầu 1
c. Dẫn nhập (lý do lựa chọn, mục tiêu nghiên cứu, giới hạn vấn đề, phương pháp và thủ tục điều tra, tình hình
nghiên cứu liên quan đến đề tài, nội dung nghiên cứu) 2
Nội dung nghiên cứu
Chương I. Cơ sở lý thuyết và thực tiễn về việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
I. Vai trò của cơ chế, chính sách công trong việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN 7
II. Quan điểm về vai trò của doanh nghiệp trong việc đầu tư vào KH&CN 12
III. Kinh nghiệm của Mỹ, Đức, Đài Loan, Trung Quốc, Thái Lan trong việc xây dựng cơ chế, chính sách công 18
khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
Kết luận 29
Chương II. Phân tích tác động của các văn bản qui phạm pháp luật về KH&CN đến thái độ và hành vi của
DN của ngành CN và NN trong việc đầu tư vào KH&CN
I. Tổng quan các văn bản qui phạm pháp luật về KH&CN đã ban hành giai đoạn 1999-2005 (phân tích trường 30
hợp Nghị Định 119/1999/NĐ-CP, Nghị định số 90 năm 2001, Quyết định của Thủ tưởng Chính phủ Số
53/2004/QĐ-TTg, Quyết định số 68/2005/QĐ-TTg)
II. Tình hình chung về doanh nghiệp ngành công nghiệp và nông nghiệp Việt Nam 31
III. Nhu cầu đầu tư và mức chi tiêu vào KH&CN (NC&PT, đào tạo và dịch vụ) và hoạt động đổi mới 48
IV. Hiệu quả của các văn bản qui phạm pháp luật về KH&CN đến việc đầu tư vào KH&CN của doanh nghiệp
V. Mặt tích cực và hạn chế của cơ chế, chính sách công trong việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN 53
Kết luận 60
Chương III. So sánh mô hình đầu tư vào KH&CN dựa vào cơ chế chính sách và không dựa vào cơ chế chính
sách của các DN ngành công nghiệp và nông nghiệp 63
I. Kinh nghiệm thành công của DN từ việc áp dụng cơ chế, chính sách của Nhà nước trong đầu tư vào KH&CN 65
(nghiên cứu trường hợp)
II. Một số điển hình khác không phụ thuộc vào cơ chế, chính sách của Nhà nước hiện nay nhưng vẫn đầu tư vào 66
KH&CN (nghiên cứu trường hợp)
III. Nhận dạng các tác nhân chính tác động trực tiếp đến hành vi đầu tư vào KH&CN của DN
Kết luận 67
Chương IV. Phân tích xu hướng đầu tư vào KH&CN của các DN ngành công nghiệp và nông nghiệp
I. Môi trường hoạt động của DN trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi của Việt nam 69
II. Tác động từ yếu tố nội bộ trong DN đến đầu tư vào KH&CN 76
III. Lĩnh vực KH&CN DN ngành công nghiệp và nông nghiệp sẽ đầu tư
IV. Mục đích chi tiêu vào NC&PT, đào tạo, dịch vụ KH&CN và hoạt động đổi mới trong thời gian tới 77
Kết luận 77
Chương V: Đề xuất cơ chế, chính sách mới khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh hoạt động đổi mới và tái 83
đầu tư vào KH&CN 84
I. Cơ sở của việc đề xuất cơ chế, chính sách công 88
II. Giải chính sách tháo gỡ vướng mắc đối với các DN đầu tư vào KH&CN
III. Thiết kế khung cơ chế, chính sách mới nhằm khuyến khích các DN đẩy mạnh hoạt động 90
đổi mới và tái đầu tư vào KH&CN 91
Kết luận 91
Tài liệu tham khảo 94
Phụ lục 96
97
98
99
DANH NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ĐƯỢC SỬ DỤNG
KH&CN Khoa học và công nghệ
NCKH&ĐMCN Nghiên cứu khoa học và đổi mới công nghệ
CRADA Thoả thuận hợp tác NC&PT (Co-operative Research and
Development Agreement ‘CRADA’)
KT-XH Kinh tế-Xã hội
OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế
WTO Tổ chức thương mại thế giới
SHTT Sơ hữu trí tuệ (TRIPS)
SHCN Sở hữu công nghiệp
CNH Công nghiệp hoá
HĐH Hiện đại hoá
DN Doanh nghiệp
NC&PT Nghiên cứu và phát triển
SMEs Doanh nghiệp vừa và nhỏ
EU Cộng đồng Châu Âu
DNNN Doanh nghiệp nhà nước
DNCN Doanh nghiệp công nghiệp
DN-NN Doanh nghiệp nông nghiệp
SP&QTCN Sản phẩm và qui trình công nghệ
NCKH&PTCN Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ
NCUD Nghiên cứu ứng dụng
UNIDO Tổ chức phát triển công nghiệp thế giới
CCCS Cơ chế chính sách
NL Năng lực
NLCN Năng lực công nghệ
NLCT Năng lực cạnh tranh
Lời nói đầu
Đề tài “Nghiên cứu tác động của cơ chế, chính sách công đến việc khuyến khích DN đầu
tư vào KH&CN” với mục tiêu chung “Cung cấp luận cứ khoa học về vai trò của chính sách công
trong việc tác động đến hành vi đầu tư vào KH&CN của DN, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp
chính sách khuyến khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi mới và tái đầu tư vào KH&CN”.
Với tính chất của một đề tài cấp Bộ, trong lĩnh vực chuyên môn của Ban, đề tài tập trung
nghiên cứu một số vấn đề cơ bản sau:
• Phân tích tác động của cơ chế chính sách công hiện hành đến hoạt động đầu tư
KH&CN (NC&PT, đào tạo và dịch vụ) hoạt động đổi mới của DN trên hai mặt tích
cực và hạn chế
• So sánh các DN áp dụng các cơ chế, chính sách công với các DN không áp dụng trong
đầu tư KH&CN (NC&PT, đào tạo và dịch vụ), hoạt động đổi mới
• Đề xuất các giải pháp chính sách nhằm khuyến khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi
mới và tái đầu tư vào KH&CN
Đề tài bắt đầu từ tháng 07 năm 2006, kết thúc vào tháng 12 năm 2006. Trong thời gian
này đề tài luôn nhận được sự động viên, giúp đỡ từ Lãnh đạo Bộ và Viện, Lãnh đạo Ban, các
bạn đồng nghiệp, tập thể tác giả xin chân thành cảm ơn.
Trong quá trình nghiên cứu, đề tài không thể tránh được những sai sót, rất mong các nhà
quản lý và các bạn đồng nghiệp đóng góp ý kiến và chia xẻ các vấn đề nghiên cứu cùng tập thể
tác giả.
Dẫn nhập
1. Lý do lựa chọn
Trước hết, Việt Nam đang trong quá trình hội nhập quốc tế về KH&CN, kinh tế và gia
nhập WTO, cạnh tranh là một trong những điểm chính của quá trình này. Để có được khả năng
cạnh tranh và đủ sức để hội nhập Việt Nam phải có một chiến lược sử dụng tri thức, đổi mới cơ
chế chính sách, để phát triển KT-XH dựa trên nền tảng tri thức, Nghị quyết Đại hội IX đã đề ra
và Nghị quyết Đại hội X của Đảng khẳng định “Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh CNH, HĐH gắn với phát triển kinh tế tri thức”.
Thứ hai, để thực hiện được mục tiêu phát triển KT-XH của 10 năm tới Nghị quyết Đại
hội IX của Đảng đã định hướng phát triển KH&CN trong 5 năm 2001-2005 là: Cần tạo bước
phát triển mới, có hiệu quả trong các lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng các thành quả KH&CN
vào sản xuất, kinh doanh, nâng cao tỷ trọng đóng góp của KH&CN vào tăng trưởng trong từng
ngành, từng sản phẩm, từng lĩnh vực và từng vùng kinh tế; việc đổi mới công nghệ sẽ hướng vào
chuyển giao công nghệ, tiếp thu, làm chủ những công nghệ mới; đặc biệt lựa chọn những công
nghệ cơ bản, có vai trò quyết định, tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng và hiệu quả phát triển của
nền kinh tế. Tập trung xây dựng và phát triển tiềm lực KH&CN của đất nước, tăng năng lực tiếp
thu, làm chủ, thích nghi, cải tiến các công nghệ hiện đại nhập từ nước ngoài trong một số lĩnh
vực sản xuất, dịch vụ, kết cấu hạ tầng, rút ngắn thời gian chuyển giao công nghệ, sớm đưa vào
ứng dụng trong sản xuất. Xây dựng các khu công nghệ cao ở Hoà Lạc và ở TP.Hồ Chí Minh.
Trang bị một số phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia đạt trình độ khu vực và thế giới; đưa
nhiều cán bộ KH&CN đi đào tạo tại các nước có KH&CN tiên tiến.
Thứ ba, chính sách xã hội hoá hoạt động đầu tư phát triển KH&CN, nhằm gắn kết quả
NC&PT vào hoạt động SXKD, chia sẻ gánh nặng tài chính đối với Chính phủ trong hoạt động
đầu tư vào KH&CN. Vì vậy nhiệm vụ quan trọng của đề tài là đưa ra được luận cứ khoa học xây
dựng cơ chế chính sách mới khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN có hiệu quả.
Những vấn đề mới đặt ra nghiên cứu: Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào cơ
chế chính sách đầu vào cho KH&CN, trong nghiên cứu này tiếp cận ‘tập hợp’ nhiều tác nhân
của chính sách công đến việc điều chỉnh khung chính sách tác động trong việc khuyến
khích/thay đổi hành hành vi đầu tư vào KH&CN của DN. Vấn đề đặt ra là khả năng tập hợp và
điều chỉnh khung chính sách dựa trên những điều kiện và cơ sở nào để tác động mạnh đến DN
không chỉ có đầu tư mà còn tái đầu tư vào KH&CN.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung: Cung cấp luận cứ khoa học về vai trò của chính sách công trong việc tác
động đến hành vi đầu tư vào KH&CN của DN, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp chính sách
khuyến khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi mới và tái đầu tư vào KH&CN
Mục tiêu cụ thể
-Phân tích tác động của cơ chế chính sách công hiện hành đến hoạt động đầu tư KH&CN
(NC&PT, đào tạo và dịch vụ), hoạt động đổi mới của DN trên hai mặt tích cực và hạn chế
-So sánh các DN áp dụng các cơ chế, chính sách công với các DN không áp dụng trong
đầu tư KH&CN (NC&PT, đào tạo và dịch vụ), hoạt động đổi mới
-Đề xuất các giải pháp chính sách nhằm khuyến khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi mới
và tái đầu tư vào KH&CN
3. Giới hạn vấn đề nghiên cứu
Thể chế và chính sách công: Luật KH&CN, Luật DN và các văn bản qui phạm pháp luật
(quyết định, nghị định, thông tư hướng dẫn) do Chính phủ ban hành và ký quyết định liên quan
trực tiếp đến việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN. Giai đoạn nghiên cứu từ năm 1999-
2005. Phạm vi điều tra tác động của chính sách công đến hành vi của DN đầu tư vào KH&CN.
Phân tích chính sách KH&CN công tác động đến DN: Phương thức tác động, cơ chế tổ
chức thực hiện nhiệm vụ KH&CN; Cơ chế quản lý và hoạt động của các tổ chức KH&CN; Cơ
chế, chính sách đầu tư tài chính cho hoạt động KH&CN; Cơ chế quản lý nhân lực KH&CN;
Chính sách phát triển thị trường công nghệ; Cơ chế hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước về
KH&CN
Khu vực DN gồm: DNNN và DN ngoài quốc doanh, các DN có hoạt động sản xuất hàng
hóa hoặc dịch vụ cho thị trường bao gồm DN tư nhân, nhà nước, phi lợi nhuận, thuộc hai ngành
CN&NN (cả qui mô lớn, vừa và nhỏ, với các hình thức như công ty trách nhiệm hữu hạn, cổ
phần, hợp danh khác…), được thành lập trên cơ sở Luật DN và thực tế hiện nay, trong nghiên
cứu này không nghiên cứu DN có 100% vốn nước ngoài.
4. Phương pháp nghiên cứu và thủ tục điều tra: Căn cứ vào hợp đồng thực hiện đề tài
nghiên cứu thuộc phạm vi khoa học xã hội và khoa học quản lý cấp Bộ được ký ngày 22 tháng 6
năm 2006. Đề tài đã thực hiện đầy đủ các yêu cầu đề ra trong Hợp đồng nghiên cứu.
Đề tài đã kết hợp phương pháp định tính, định lượng. Kết hợp với các phương pháp
nghiên cứu khác, tham khảo từ các công trình sau: “Hướng dẫn thực hiện nghiên cứu định tính-
Doing Qualitative Research-A pracatical Handbook” của David Silverman năm 2001; Tài liệu
hướng dẫn Frascati 2002 và Oslo 2004 của OECD; Hệ thống đổi mới công nghệ (Charles
Edquist, 1997); Tiêu chuẩn của chính sách quốc gia-đầu tư NC&PT của công và tư (Báo cáo tài
chính của EU, 2002); SMEs và DN (OECD, 2005); Chính sách công và DN (Joshuna C.Hall và
Russell S.Sobel, 2006). Ngoài ra trong nghiên cứu này sử dụng tài liệu về Hệ thống văn bản qui
phạm pháp luật về KH&CN, nghiên cứu kinh nghiệm của các nước. Đặc biệt là thực tiễn hiện
nay của các DN trong hai ngành CN&NN để phân tích tác động của chính sách công đến việc
DN đầu tư vào KH&CN.
4.1. Các phương pháp nghiên cứu định tính và các yếu tố định tính: Đặc điểm của nghiên
cứu định tính linh hoạt, mang tính chủ thể, chung chung, qua nghiên cứu trường hợp, suy đoán
vấn đề dựa vào các yếu tố sau: Phân tích các quan điểm về vai trò của chính sách công, vai trò
của DN và kinh nghiệm quốc tế; Quan sát các sự kiện, thời điểm và mức độ DN quan tâm và
không quan tâm đến cơ chế, chính sách công. Thái độ và hành vi của DN trong sự phát triển của
DN, của quốc gia và hội nhập kinh tế quốc tế; So sánh mô hình đầu tư vào KH&CN dựa vào cơ
chế chính sách và không dựa vào cơ chế chính sách của các DN ngành CN&NN; Phân tích xu
hướng đầu tư vào KH&CN của các DN ngành CN&NN; Đề xuất cơ chế, chính sách mới khuyến
khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi mới và tái đầu tư vào KH&CN
Xây dựng giả thuyết: Cơ chế, chính sách công có vai trò rất quan trọng trong việc khuyến
khích DN đầu tư vào KH&CN; Đã có cơ chế, chính sách công khuyến khích DN đầu tư vào
KH&CN nhưng rất ít DN quan tâm, được hưởng lợi. Nguyên nhân có thể do cách thức xây dựng
chính sách, mục đích chính sách không rõ ràng; Các DN trong hai ngành CN&NN sẽ đầu tư và
tái đầu tư vào KH&CN trong thời gian tới nếu có sự hỗ trợ thật sự từ cơ chế, chính sách; Các
DN chưa có sự hỗ trợ của chính sách công sẽ không hoặc ít đầu tư và tái đầu tư vào NC&PT,
đào tạo KH&KT, chủ yếu sẽ sử dụng các dịch vụ KH&CN sẵn có trên thị trường.
4.2. Các phương pháp nghiên cứu định lượng và số liệu định lượng
Phương pháp Điểm đặc trưng Các yếu tố cần có
Điều tra xã hội học Lấy mẫu ngẫu nhiên Đại diện: các DN thuộc hai ngành CN&NN và hoạt động
Đo lường các biến số theo Luật DN bao gồm Cty TNHH, Cty cổ phần, Cty hợp
danh và DNTN, DNNN, Cty cổ phần
Nghiên cứu thử Thử nghiệm phiếu hỏi Kiểm tra giả thuyết và nội dung trên phiếu hỏi, mức độ nhận
nghiệm ở 10 DN trước khi gửi biết và sự hiểu biết những vấn đề từ Phiếu điều tra của DN.
phiếu chính thức Trên cơ sở đó, điều chỉnh và phổ biến rộng rãi.
Thống kê Phân tích các dữ liệu đã Qui mô của dữ liệu: Theo qui định trong điều tra, qui mô tối
có và sau cuộc điều tra thiểu được chấp nhận theo loại hình NC mô tả cần có 10%
tổng số phiếu
Tổng số DN hiện có và riêng từng ngành (CN-NN)
Số phiếu gửi đi là 665: (DNNN160+DNCN505)
Số phiếu thu về 129 phiếu, đạt >19 % số phiếu
Xử lý, phân tích số liệu trên SPSS
Quan sát Ghi chép các quan sát Tin cậy của việc quan sát: Nhật ký, phỏng vấn, mô tả, các
dựa trên kế hoạch làm văn bản, băng hình và nhiều phương pháp khác
việc tại một số DN
Phân tích nội dung Phân loại trước các nội Tin cậy của việc đo lường: Trong tổng số phiếu gửi đi là
dung của các sản phẩm 665, số phiếu nhận được là 129 phiếu, số còn lại là 539
trung gian phiếu. Để đảm bảo tính khoa học, đề tài đã liên hệ hỏi thêm
ý kiến và sử dụng các nguồn tài liệu khác (trình bày ở dưới)
để phân tích.
4.3. Phương pháp tiếp cận đối tượng, điều tra, thiết kế phiếu hỏi
-Phương pháp tiếp cận đối tượng: Phương pháp chính được sử dụng để tiếp cận và thu
thập đối tượng theo khuyến nghị của OECD nên sử dụng cả phương pháp chủ thể (subjective) và
khách thể (objective). Hai cách tiếp cận này chú trọng các DN thuộc đối tượng hưởng lợi từ cơ
chế, chính sách. Tuy nhiên, về mặt lý thuyết cơ chế, chính sách công không có sự phân biệt, giới
hạn các thành phần DN, nhưng trên thực tế cần phải có sự kiểm định.
-Phương pháp chọn mẫu: chọn lựa DN ở hai khu vực DNNN và DN ngoài quốc doanh
theo đặc điểm ngành nghề, hoạt động sản xuất-kinh doanh, cách chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ
thống và theo đối tượng nghiên cứu. Theo Tổng cục thống kê, tổng số DN ngành nông nghiệp
đang hoạt động đến 31/12/2005 là 2.429 DN đề tài đã chọn 160 DN. Công nghiệp chiếm 25.564
DN, đề tài đã chọn 505 DN để gửi phiếu hỏi. Tổng số phiếu gửi đi là 665 phiếu.
-Đối tượng và phạm vi điều tra: các DN có hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo ra hàng
hóa bán trên thị trường ở hai ngành CN&NN, có hoạt động NC&PT, đổi mới và sử dụng dịch
KH&CN một cách thường xuyên và không thường xuyên trong cả nước.
-Danh mục phân loại CN&NN dựa vào danh mục quản lý của hai Bộ (Bộ CN&NN) là
DN có chính phủ cấp vốn và quản lý của Nhà nước, các DN đã đăng ký thành lập theo và hoạt
động sản xuất kinh doanh theo Luật DN.
-DN trong lĩnh vực nông nghiệp: Hàng thủ công mỹ nghệ; Xây dựng thuỷ lợi&nông
nghiệp-tư vấn; Xây dựng thuỷ lợi&nông nghiệp; Dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp; Gỗ&các sản phẩm
gỗ; Lâm sản-sản xuất&kinh doanh; Lâm nghiệp&dịch vụ hỗ trợ; Hải sản-chế biến&kinh doanh;
Chè-SXKD; Đường-SXKD; Muối-khai thác; Thịt-chế biến&kinh doanh; Mật ong-chế
biến&kinh doanh; Rau quả-chế biến&kinh doanh; Máy và thiết bị công nghiệp thực phẩm;
Lương thực-chế biến&kinh doanh; Thức ăn gia súc-chế biến và kinh doanh; bánh kẹo-SXKD;
Cà phê-chế biến&kinh doanh; Điều, lạc&nông sản khác-chế biến&kd; Đồ uống-SXKD; thuốc
thú y-sản xuất&kinh doanh; Cao su&sản phẩm cao su-SXKD; Tơ tằm&lụa tơ tằm-SXKD; Chăn
nuôi; Phân bón&thuốc bảo vệ thực vật-SXKD, trồng trọt; Máy và thiết bị nông nghiệp.
-DN trong lĩnh vực công nghiệp sản xuất: thực phẩm, đồ uống và thuốc lá; vải, da lông
thú và da; gỗ, giấy in ấn và xuất bản; than cốc, xăng, nhiên liệu hạt nhân, hóa chất và sản phẩm
cao su, chất dẻo; các sản phẩm khoáng chất phi kim loại; các kim loại cơ bản; các sản phẩm kim
loại được chế tạo, máy móc và thiết bị, dụng cụ và vận tải; Ô tô, Xe máy; Điện lực; Điện tử, Tin
học, Viễn thông, Tự động hóa; Bia-Rượu-Nước giải khát; Công nghiệp tiêu dùng; Cơ khí, Máy
móc, Thiết bị; Dệt may; Dầu khí; Giấy; Hóa chất; Khoáng sản; Thép; Than; Thuốc lá; Tiểu thủ
công nghiệp; Xây dựng.
-Đơn vị thống kê và báo cáo: Nguồn dữ liệu về tình hình chung của DN được lấy từ Tổng
Cục Thống kê Việt Nam, Bộ nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công nghiệp. Lập phiếu
hỏi, xử lý số liệu điều tra, thống kê, phân tích do tập thể đề tài thực hiện.
4.4. Phương pháp điều tra và thiết kế phiếu hỏi: thu thập thông tin, khảo sát và đánh giá
nhanh; Quét các tư liệu có liên quan và phân tích tư liệu dựa trên các nguồn từ Internet và Thư
viện; Kiểm tra thông tin; Gửi thư và phiếu hỏi điều tra qua đường bưu điện, E-mail và phỏng
vấn cá nhân, khảo sát một số DN. Phiếu hỏi được thiết kế và thử nghiệm vào tháng 8 năm 2006
trước khi sử dụng rộng rãi vào tháng 9-10 năm 2006.
-Phương pháp ước tính được sử dụng để hỗ trợ cho công việc điều tra, theo khuyến nghị
của OECD, việc trả lời các phiếu điều tra thường không được đầy đủ dù phương pháp điều tra
được dùng là gì. Trong trường hợp của nghiên cứu này, có hai tình huống xảy ra đã được kiểm
tra lại (1) nhiều DN không quan tâm đến cơ chế, chính sách công, mặc dù trước đây họ đã được
hoặc chưa được hưởng lợi từ cơ chế, chính sách công để đầu tư vào KH&CN, hiện nay họ được
nhiều nguồn khác hỗ trợ (2) có những DN có mong muốn được quan tâm nhưng cho đến thời
điểm điều tra họ chưa được hưởng lợi bất cứ cơ chế, chính sách công nào, đồng thời bản thân
không rõ thời gian tới họ sẽ đầu tư hay không đầu tư vào KH&CN. Khắc phục nhược điểm này,
đề tài sử dụng nhiều nguồn thông tin từ các cuộc điều tra trước đây của các đề tài đã nghiên cứu,
của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công nghiệp và Tổng Cục Thống Kê.
-Thiết kế phiếu điều tra: Nguyên tắc dựa vào mục tiêu, nội dung nghiên cứu để thu thập
thông tin từ thực tế. Các câu hỏi ở hai dạng đóng và mở.
5. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài: Việc nghiên cứu chính sách công được
đặt ra trong nhiều thập niên qua với tính chất chung “Có thể là sự mô tả, phân tích, hoặc đề cập
đến một quá trình nhân quả và có sự giải thích; điều đó có thể là một đánh giá mới hoặc một
chương trình hiện tại, mô tả thực tiễn tốt, đo lường sự thay đổi xã hội, đặt kế hoạch phát triển
dựa trên việc sử dụng mô hình rộng lớn, hoặc nghiên cứu thực nghiệm rộng lớn trong việc đề ra
các hoạt động cho các năm hoặc thập kỷ. Về cơ bản, nghiên cứu chính sách công sẽ trọng tâm
đưa ra vấn đề hoặc điều chỉnh lớn các nhân tố xã hội đến một khu vực lớn hơn là nghiên cứu lý
thuyết” (Gordon Marshall, 1998). Nghiên cứu chính sách có nhiều hướng nghiên cứu và cách
tiếp cận khác nhau:
Thứ nhất, khẳng định vị trí và vai trò của chính sách công, những người ban hành, thực
thi chính sách đối với xã hội những năm 70-80 nhiều tác giả như Thomas Dye, Charles
L.Cochran và Eloise F.Malone, William Jenkins, B.Guy Petersđi sâu nghiên cứu.
Thứ hai, đánh giá hiệu quả tác động của chính sách công đến doanh nghiệp đầu tư vào
KH&CN, được các tổ chức như OECD, EC và các chuyên gia kinh tế như Henri Capron,
Michele Cincera và Jaime Rojo nghiên cứu thường xuyên trong những năm gần đây.
Thứ ba, chính sách công với vai trò là nhân tố “ngoại sinh” tác động rất lớn đến doanh
nghiệp, có chuyên gia kinh tế đổi mới Robert Boyer nghiên cứu. Bên cạnh đấy, nghiên cứu
phương thức tác động của chính sách công đến doanh nghiệp có Russell S.Soble, đặc biệt nhấn
mạnh đến phương thức tham gia của chính sách Chính phủ đến doanh nghiệp.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế về kinh tế và KH&CN, vấn đề cạnh tranh kinh tế, phát
triển xã hội mở ra nhiều cơ hội và thời cơ cũng như thách thức cho nhiều quốc gia, nhiều DN.
Khu vực công và tư ngày càng được quan tâm mạnh mẽ trong hoạt động đầu tư vào KH&CN
“Vai trò bổ sung sự tham gia của công và tư trong việc cố gắng áp dụng các điều kiện rất khác
nhau đó là chi phối các ưu tiên đầu tư phát triển. Vai trò và quan điểm của chính phủ (quốc gia
và vùng) có nhiều sự thay đổi trong nhiều thập niên qua từ đầu tư trực tiếp trong KH&CN đến
sự cải tiến nội dung tác động hơn là đầu tư ưu tiên vào một vùng” (EC, 2002).
Phát triển dựa trên tri thức đã là một tất yếu “Các công ty với nhiều tri thức hơn sẽ vượt
lên một cách có hệ thống các công ty với ít tri thức hơn....khung chính sách cần phải đặt trọng
tâm chính vào năng lực đổi mới, tạo ra tri thức và sử dụng tri thức của các nền kinh tế” (OECD,
2004). Đổi mới trong nghiên cứu chính sách công và đổi mới các lý thuyết về đổi mới trong
những thập niên qua đã và đang được tiến hành ở các nước phát triển đó là “Đổi mới chính sách
đổi mới” (Robert Boyer, 2000).
Ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu đổi mới chủ yếu dựa vào các lý thuyết đổi mới của các
nước phát triển, đặc biệt là lý thuyết về Hệ thống đổi mới quốc gia được vận dụng trong nhiều
thập niên qua trong hoạt động đổi mới quản lý KH&CN. Lý thuyết về đổi mới cơ chế, chính
sách công trong việc đổi mới công tác lập kế hoạch, xây dựng chiến lược, cơ chế chính sách cho
KH&CN chưa được nghiên cứu bài bản và có tính chất đổi mới từ chính lý thuyết đổi mới để
phù hợp với thực tiễn.
6. Nội dung nghiên cứu
- Cơ sở lý thuyết và thực tiễn về việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
- Phân tích tác động của các văn bản qui phạm pháp luật về KH&CN đến thái độ và
hành vi của DN của ngành CN&NN trong việc đầu tư vào KH&CN
- So sánh mô hình đầu tư vào KH&CN dựa vào cơ chế chính sách và không dựa vào cơ
chế chính sách của các DN ngành CN&NN
- Phân tích xu hướng đầu tư vào KH&CN của các DN ngành CN&NN
- Đề xuất cơ chế, chính sách mới khuyến khích DN đẩy mạnh hoạt động đổi mới và tái
đầu tư vào KH&CN
Chương 1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC KHUYẾN KHÍCH DOANH
NGHIỆP ĐẦU TƯ VÀO KH&CN
Về phương diện lịch sử, lý thuyết chính sách công được hình thành và phát triển cùng với
nhiều lý thuyết xã hội khác trong thế kỷ 20 (McCool, Daniel, 1994). Tuy nhiên, đối tượng của
chính sách công và phương pháp nghiên cứu chính sách sách công còn nhiều tranh luận. Để
phân biệt sự khác biệt với các nhóm chính sách khác, phương pháp thông thường đó là so sánh
với chính sách tư, trong cách phân loại tổ chức của OECD thì khu vực chính phủ (công) là tất cả
các cơ quan và văn phòng có chức năng cung cấp những dịch vụ thông thường mà các nơi khác
không thể thực hiện được nếu xét ở khía cạnh kinh tế, cũng như công tác quản lý Nhà nước về
chính sách KT-XH của cộng đồng và các tổ chức phi lợi nhuận được sự quản lý nhà nước và cấp
kinh phí chủ yếu bởi chính phủ, nhưng không do khu vực giáo dục quản lý. Khu vực tư, lực
lượng nồng cốt là các DN tư nhân, ngoài ra khu vực này còn có DN công, các tổ chức phi lợi
nhuận, có hoạt động chủ yếu là sản xuất hàng hóa hoặc dịch vụ cho thị trường để bán cho công
chúng với một giá có tầm quan trọng về kinh tế. Kinh nghiệm của các nước Mỹ, Đức, Trung
Quốc, Đài Loan và Thái Lan, cho thấy khu vực công luôn tác động để DN đầu tư vào KH&CN.
I. Vai trò của cơ chế, chính sách công khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
Chính phủ luôn can thiệp vào các hoạt động xã hội dựa trên hệ thống pháp luật, thông qua
các cơ chế, chính sách cụ thể để thay đổi hoặc điều chỉnh các tổ chức trong xã hội. Trong lĩnh
vực KH&CN, vai trò của Nhà nước được thể hiện ở nhiều cách thức khác nhau, có thể trực tiếp,
gián tiếp, có thể đan xen trong các tổ chức hoạt động KH&CN, dù ở giai đoạn lịch sử nào, cách
thức nào Nhà nước luôn đóng vai trò rất quan trọng đối với hoạt động đầu tư vào KH&CN.
1. Khái niệm về chính sách công
Một cách chung nhất: là những chính sách do khu vực Chính phủ ban hành dựa trên
một hệ thống pháp luật dưới dạng các văn bản qui phạm pháp luật như các quyết định, nghị
định, thông tư... tác động lên một đối tượng hoặc nhiều đối tượng nhằm đạt được các mục tiêu
cụ thể đã được đề ra. Xét từ khía cạnh quyền hạn và trách nhiệm, chính sách công được hiểu là
“Bất cứ thứ gì mà Chính phủ lựa chọn để làm hoặc không” (Thomas Dye). “Chính sách công là
tất cả các quyết định của Nhà nước, Chính phủ cho việc thực hiện đầy đủ các chương trình để
đạt được các mục tiêu xã hội” (Charles L.Cochran và Eloise F.Malone).
-Chính sách công là sự tương tác giữa những người ra quyết định và những người thực
hiện, xét trong quan hệ tương quan, chính sách công “Đặt ra sự tương quan với những người thi
hành/thực hiện quyết định từ Chính phủ hoặc một nhóm có nhiệm vụ liên quan đến việc lựa
chọn các mục đích và biện pháp để đạt được trong phạm vi mà quyết định đã được ban hành, về
nguyên tắc, trong phạm vi quyền hạn của những người ra quyết định” (William Jenkins, Policy
Analysis: A Political and Organizational Perspective 1978).
-Là tổng thể những chính sách của Chính phủ tác động lên hoạt động của người dân, ảnh
hưởng đến cuộc sống của người dân “Chính sách công là tổng các hoạt động của Chính phủ, liên
quan trực tiếp đến hoạt động hoặc thông qua các tác nhân (người hoạt động cho DN, hoặc đại lý,
hoặc tổ chức xã hội..), ở chừng mực nào đó có ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân” (B.Guy
Peters). Điều đó cho thấy, chính sách công có phạm vi và đối tượng tác động lớn.
Trong phạm vi hẹp, chính sách KH&CN công: Là phương thức ảnh hưởng/tương tác
cùng với nghiên cứu và tác động dựa trên sự đầu tư. “Phạm vi ảnh hưởng của chính sách công là
sự cân bằng giữa việc hỗ trợ cho NCCB và ứng dụng và kiểm tra hiệu quả của việc phổ biến trực
tiếp và gián tiếp sự giúp đỡ của Nhà nước đến các ngành đặc biệt, cũng như hiệu quả của việc
địa phương hóa và các chính sách NC&PT khác”(EC, tr.5, 2002). Khu vực công đầu tư trong
NC&PT được xem là một trách nhiệm trong một mô hình xã hội hiện đại, trong sự đóng góp cho
sự tiến bộ tri thức thông qua NCCB, giúp đỡ sự sáng tạo và cạnh tranh xã hội một cách có hiệu
quả.
2. Nội dung về vai trò của chính sách công khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
2.1. Hoạt động KH&CN và cơ chế, chính sách khuyến khích chung
Hoạt động KH&CN đã được OECD phân làm ba hoạt động chính là: NC&PT, công tác
giáo dục và đào tạo KH&KT và dịch vụ KH&CN, phần lớn hoạt động NC&PT và phát triển
công nghệ (PTCN) là nhân tố chính được đưa vào trong tất cả các cơ chế, chính sách khuyến
khích, vì đó là hoạt động cơ bản nhất, đóng góp quan trọng nhất đối với sự tăng trưởng kinh tế.
“NC&PT là hoạt động sáng tạo được thực hiện một cách hệ thống để tăng cường vốn tri thức,
bao gồm tri thức về con người, văn hoá, xã hội và sử dụng vốn tri thức này để tìm ra các ứng
dụng mới” (OECD, 2005).
Khung chính sách KH&CN: về cơ bản có những đặc điểm chung (nêu trong phần giới
hạn vấn đề nghiên cứu), tuy nhiên khi nghiên cứu đến sự tác động, trọng tâm thường được
nghiên cứu ở cách thức tác động, theo cách truyền thống nặng về can thiệp trực tiếp, những vấn
đề chính sách ngày nay (OECD, 2005) giảm bớt người điều hành và phức tạp về thủ tục hành
chính bằng cách:
-Tìm kiếm tạo nên môi trường điều chỉnh kinh doanh-thân thiện: Cải thiện khung pháp
luật, tài chính và khuôn khổ điều chỉnh, cắt bỏ những cái vướng mắc, linh hoạt điều chỉnh, trong
thị trường lao động, áp dụng công nghệ truyền thông như Chính phủ điện tử và Internet.
-Thông qua áp dụng cách đánh giá tiền kiểm (Ex-ante) mục đích đánh giá chất lượng của
việc điều chỉnh mới và đề xuất hình thành luật, bảo đảm không trở thành gánh nặng cho DN, đặc
biệt SMEs. Việc sử dụng phân tích tác động của việc điều chỉnh (RIAs) như công cụ của tiền
kiểm. Hậu kiểm (Ex-post) bao gồm điều chỉnh những đơn giản và thông tin hiện tại. Có sự tham
dự của DN trong việc thỏa thuận, cải cách, điều chỉnh tốt hơn và khai thác những điều kiện
thuận lợi từ cơ chế công nghệ thông tin.
-Khuyến khích văn hóa DN và sáng tạo công ty: GD&ĐT là công cụ Chính phủ ưa sử
dụng cho việc thúc đẩy DN; các cuộc vận động, trao giải thưởng đặc biệt có thể có hiệu quả cho
việc thúc đẩy DN; cần thúc đẩy DN hoạt động trong các chương trình của Chính phủ.
-Thúc đẩy các phương tiện đi đến tài chính: Vai trò của vốn mạo hiểm; Chính phủ phải
đảm bảo hệ thống tài chính hoạt động hiệu quả.
-Các chính sách cho đổi mới và công nghệ: thông qua hỗ trợ chi phí NC&PT cho SMEs;
khuyến khích SMEs tham gia trong các mạng lưới đổi mới, hiệp hội nghiên cứu; các DN cần
phải hiểu biết vấn đề hệ thống SHTT và sử dụng chúng một cách có hiệu quả.
-Tạo điều kiện thuận lợi để các DN dễ dàng tiếp cận thị trường thế giới; thúc đẩy chấp
nhận cách thức kinh doanh điện tử; thúc đẩy phát triển kỹ năng và đào tạo quản lý; đánh giá
chính sách và chương trình.
2.2. Chức năng, nhiệm vụ của chính công trong việc khuyến khích DN
2.2.1. Khai thác sự đa dạng: Sự đa dạng bắt nguồn từ nhiều đối tượng, sự kiện, các hoạt
động khác như: hoạt động KH&CN, được tạo ra từ các tổ chức, mục tiêu KT-XH, sự đa dạng
của nhân tố sẵn có (factor endowments), từ các sản phẩm và phương pháp sản xuất, từ trong
hành vi của con người, từ công nghệ, các NL có liên quan và quá trình học hỏi, từ cơ chế, chính
sách...Ngoài ra sự đa dạng còn phát sinh từ trong quá trình học hỏi, hệ thống đổi mới của địa
phương, quốc gia. Điều quan trọng của cơ chế, chính sách công là khai thác được sự đa dạng
bằng phương pháp khác nhau để tạo ra giá trị mới. Lựa chọn sự đa dạng trước khi khai thác sự
đa dạng, Charles Edquist đã cho rằng cần phải có những cách thức lựa chọn sau:
-Lựa chọn thông qua cơ chế thị trường: cơ chế thị trường sẽ tạo ra chức năng hướng dẫn
việc chọn lọc các loại “tốt” và loại trừ những cái khác.
-Lựa chọn những cái phổ cập: hệ thống phổ cập tri thức luôn đòi hỏi phải thực hiện việc
phổ cập những tri thức cơ bản nhất trong toàn bộ xã hội, cho người lao động phổ thông đến các
chuyên gia, trên cơ sở các tiêu chuẩn hóa tri thức trong hệ thống luật pháp. Trong phương thức
sản xuất phát triển gần đây, truyền bá, lưu giữ và tham gia soạn thảo luật liên quan đến tri thức
là một chìa khóa cho sự phát triển tính đa dạng.
-Lựa chọn thông qua việc phổ biến: phổ biến tri thức mới một cách chọn lọc, nhằm giảm
thiểu sự đa dạng của công nghệ đi vào các tiêu chuẩn, trên cơ sở bảo đảm duy trì tính đa dạng
của công nghệ.
Sự đa dạng bắt nguồn từ sự khác nhau của công nghệ, chìa khóa của sự ổn định là ‘tập
hợp các tác nhân’, các hành vi dẫn đầu đến nhiều hình thức ổn định với việc mang lại sự thay
đổi lâu dài hơn sự thay đổi công nghệ. Vai trò của Chính phủ là biết khai thác để quản lý và vận
dụng vào thực tiễn. “Điều đó đã thành công, ở châu Âu đã có lợi ích đặc biệt từ việc khai thác
các giá trị kinh tế tiềm năng của sự đa dạng, tuy nhiên một cách rõ ràng hơn, các kết quả về hiệu
quả của sự tác động tính đa dạng một cách tự nhiên mà chính sách cần phải có là ‘sự ổn định’
điều đó vô cùng khác với những qui tắc vẫn đang tồn tại” (Charles Edquist, 1997). Sự đa dạng
có những đặc điểm sau:
1) Sự đa dạng của hành vi là nền tảng cho sự hiểu biết của DN. Sự thay đổi khác nhau về
công nghệ liên quan đến nhiều sự thay đổi khả năng, quá trình học hỏi và với những người lãnh
đạo, sự thay đổi về công nghệ được miêu tả như một tiến trình của sự phát triển;
2) Hiểu biết các cơ chế phát sinh ra sự đa dạng, một cách riêng biệt là sự phối hợp giữa
sự đa dạng và học hỏi;
3) Không thể tách rời các lý thuyết ứng dụng từ việc lựa chọn sự đa dạng. Sự đa dạng
không phải là một hàng hóa miễn phí.
Các mô hình độc lập, có thể biến đổi hoặc không của quá trình lựa chọn, các cơ chế cần
dựa trên: Tác động của việc học tập giữa các địa điểm của hệ thống đổi mới; Khuyến khích sự
thay đổi thông tin với tập hợp sự chia sẻ một hình ứng dụng công nghệ mới; Khả năng hệ thống
hóa nhanh tri thức mới xuất hiện như phương thức truyền thông có thể thực hiện; Khả năng của
sự đa dạng và những cái liên quan đến chính sách. Việc xây dựng chính sách có một vai trò đến
việc làm gia tăng sự đa dạng trong nghiên cứu, sự đa dạng thông qua sự kết hợp các NL hoặc
công nghệ, sự phát triển thí nghiệm (hướng dẫn sử dụng), từ việc bảo hộ vài cái “đặc biệt yếu”,
từ lựa chọn cơ chế linh hoạt để giảm thiểu những cái đa dạng “vô ích”.
2.2.2. Tìm ra một cơ chế cạnh tranh tối ưu nhất cho DN: Theo Robert Boyer và Michel
Didier, để có thể tác động đến DN, Nhà nước cần phải có ba cơ chế cạnh tranh tối ưu nhất: (1)
Tìm kiếm một cơ cấu thị trường có thể đẩy nhanh tối đa tốc độ đổi mới (mối quan hệ giữa độc
quyền và cạnh tranh thuần túy); tự do hóa; pháp luật về cạnh tranh (2) Cần phải tiến hành những
hoạt động trên phạm vi quốc tế (WTO), bảo hộ văn bằng phát minh, sáng chế, bảo hộ nhãn hiệu
hàng hóa, dịch vụ (3) Hỗ trợ Nhà nước cho các hoạt động chuyển giao công nghệ, phát huy tiềm
năng công nghệ, tiềm năng chất xám về kinh tế.
2.2.3. Tạo môi trường thuận lợi và an toàn cho DN:
Môi trường hoạt động: ít nhiều đều có những yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho việc đạt
được những lợi thế cạnh tranh. Môi trường này sẽ là kim chỉ nam điều chỉnh quá trình đổi mới,
tìm kiếm những lợi thế trong cạnh tranh, thể hiện qua 4 tham số (Robert Boyer, 2000):
-Cơ cấu cạnh tranh giữa các DN: là bối cảnh mà DN được thành lập, hoạt động và cạnh
tranh với nhau. Có ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu, sự năng động và hiệu năng kinh tế của
DN, NL của DN trong việc không ngừng phát huy sáng kiến đổi mới.
-Hiệu quả của các yếu tố sản xuất: khả năng sử dụng nguồn lực về con người, về điều
kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng, tiền vốn, kiến thức, kinh nghiệm, bí quyết-những yếu tố quan trọng
cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
-Nhu cầu của thị trường đối với một DN hoặc các DN trong một lĩnh vực hoạt động: Việc
thị trường chấp nhận mua sản phẩm sẽ quyết định mức độ triển khai các hoạt động sản xuất thực
tế. Nhu cầu thị trường là tham số cơ bản điều chỉnh mức độ triển khai các hoạt động sản xuất
thực tế, điều chỉnh mức độ đổi mới cũng như những tiến bộ thực tế đạt được.
-Sức cạnh tranh của các ngành công nghiệp gần gũi: Đây là tham số quan trọng cuối
cùng quyết định lợi thế cạnh tranh của một ngành công nghiệp, có nghĩa là phải xét đến sự tồn
tại của các ngành công nghiệp liên quan có tiềm lực và sức cạnh tranh. Sự năng động trong hoạt
động đổi mới của một ngành công nghiệp phụ thuộc vào tính chất của môi trường công nghiệp
nơi DN đó hoạt động.
Những yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh của một DN chính là mức độ đầu tư, cải tiến,
đổi mới. Ngoài bốn tham số trên, cần phải tính đến một tham số nữa đó là sự quan tâm của Nhà
nước (thông qua chính sách đào tạo, hoạt động nghiên cứu khoa học cơ bản) và hình thức cạnh
tranh (pháp luật, chính sách cạnh tranh, chính sách tài chính), điều chỉnh nhu cầu trên thị trường
(ban hành qui phạm tiêu chuẩn, quy chuẩn), sức cạnh tranh của ngành công nghiệp khác (thông
qua chính sách phát triển vùng) và thái độ của chính DN.
-Bổ sung tác nhân mới trong môi trường đổi mới: (1) Trong phạm vi hoạt động KH&CN
(Lunval, Charles Edquist): Tăng cường phổ biến kiến thức, tăng cường học hỏi (2) Ngoài phạm
vi KH&CN (Schumpeter và Rober Boyer) như mối quan hệ tùy thuộc lẫn nhau để giải thích cho
sự thành công hay thất bại trong chiến lược đổi mới của DN. Nắm bắt thông tin và động thái của
đối thủ cạnh tranh của DN trong các hoạt động công nghệ, cải tiến sản xuất rất quan trọng.
Do vậy, ngay cả khi chính sách của Nhà nước có xu hướng tập trung vào việc hỗ trợ hoạt
động NC&PT thì những chi tiêu trong khuôn khổ chính sách này cũng chỉ là phần nổi của tảng
băng chìm. Chính sự tổng hợp các nguồn thông tin và tri thức sẽ là điều kiện cho sự thành công
của hoạt động đổi mới, hay nói rộng hơn là sự thành công trong việc nâng cao hiệu năng kinh tế.
Chính sách nghiên cứu chỉ là một yếu tố trong chiến lược tổng thể. Tác nhân ngoại sinh như
thông tin, phân tích thị trường, phân tích đối thủ cạnh tranh, tạo ra sản phẩm mới, tìm kiếm kỹ
thuật mới hiệu quả hơn phục vụ cho việc sản xuất các sản phẩm hiện có, không chỉ đơn thuần là
các hoạt động NC&PT như bộ khung hướng dẫn của Frascati của OECD đã nêu năm 2002.
Môi trường pháp lý: Về nguyên tắc, cơ chế, chính sách công về KH&CN được ban
hành khi quốc gia đã có hệ thống pháp luật về KH&CN hoàn chỉnh hoặc phải có khung luật
pháp. Hiện nay có một số luật chính sau liên quan đến cơ chế, chính sách công trong việc
khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN: Luật KH&CN; Luật tài chính; Luật SHTT; Luật cạnh
tranh; Các nguyên tắc hướng dẫn việc quản lý các vấn đề SHTT; Mẫu cấp giấy phép hợp đồng;
Thuế DN; Thuế cá nhân (thuế thu nhập từ việc khai thác đối tượng sở hữu trí tuệ).
Không phải quốc gia nào cũng có đầy đủ các hệ thống pháp luật liên quan đến hoạt động
KH&CN, đổi mới công nghệ, tuy nhiên việc xây dựng hệ thống pháp luật là rất cần thiết nhằm
tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho việc khuyến khích và phát huy sáng kiến đổi mới.
Ngoài ra, cần khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN đúng hướng theo mục tiêu phát triển KT-
XH của quốc gia, xu hướng phát triển KT-XH của thế giới để xác định việc đầu tư vào KH&CN,
cũng như chỉ ra lợi ích và rủi ro-mạo hiểm khi đầu tư vào KH&CN, để có được điều này cần
phải có đạo luật về trí tuệ và hệ thống bảo hộ trí tuệ.
2.2.4. Xác định được vị trí và phương thức tác động đến DN: Thận trọng là một vấn đề
quan trọng của việc khuyến khích DN. Robert Boyer, Michel Didier và OECD luôn cho rằng vai
trò của Nhà nước là ở chỗ tạo ra được một môi trường tốt (ngoại sinh) cho DN trước khi đi đến
việc khuyến khích DN đầu tư. Một cách thận trọng hơn, gần đây nhất năm 2006, Russell S.Soble
đã đưa ra khung cho việc hiểu biết quá trình của DN để xác định vị trí của chính sách công.
Ví dụ:
Các nguồn đầu vào kinh tế Vốn sẵn sàng mạo hiểm
Cơ cấu lao động lành nghề
Công nghệ và cơ sở hạ tầng
Sẵn sàng các nguồn lực
Các
nguyên tắc
tham gia Ví dụ
Chính sách Giảm thuế
của Qui định kinh doanh
Chính phủ Hệ thống luật khung/pháp luật
Quyền tự do kinh tế
Ví dụ
Đầu ra của DN Hình thành kinh doanh mới
Kết quả của các sáng chế
Dịch vụ và hàng hóa mới
Nguồn: Russell S.Soble “Public Policy and Entrepreneurship”, tr5. 2006
Hình 1 cho chúng ta thấy, quá trình phát triển của một DN bao gồm các nguồn đầu vào
như vốn sẵn sàng mạo hiểm, cơ cấu lao động lành nghề, công nghệ và cơ sở hạ tầng, sẵn sàng
các nguồn lực. Kết quả bao gồm, các sáng chế, dịch vụ và hàng hóa mới. Vị trí của chính sách
công được xác định ở giữa quá trình đầu vào và đầu ra của DN với vai trò là người gánh vách
những vấn đề về thuế, đưa ra các qui định kinh doanh và hệ thống luật pháp/luật khung cũng
như những vấn đề tự do kinh tế “Cần phải bắt đầu suy nghĩ thận trọng hơn về việc đưa ra
phương thức tốt như thế nào cho chính sách của Chính phủ khuyến khích DN, điều này quan
trọng cần phải hiểu là tạo ra các kết quả cho DN. Mô hình này đã tạo nên một điều rõ ràng DN
tăng dần lên có thể đã đạt được từ sự tăng đầu vào trong quá trình hoặc từ việc hoàn thiện
nguyên tắc tham gia trong DN” (Russell S.Soble).
II. Quan điểm về vai trò của DN trong việc đầu tư vào KH&CN
1. Định nghĩa về DN. Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về DN, trong nghiên cứu này
chúng tôi thấy rằng có các định nghĩa sau: Theo Gordon Marhall “DN là nhà đổi mới đầy sáng
tạo trong khu vực kinh doanh, trái ngược với những người chủ kinh doanh, nhà tư bản hoặc
người quản lý chuyên nghiệp, họ là người tuân theo (conforms) nhiều các thủ tục (procedures)
trong kinh doanh và các mục tiêu (objectives) đã được thiết lập” (Dictionary of Sociology,
tr.195, 1997), định nghĩa này dựa trên nội dung ban đầu trong “Lý thuyết kinh tế của sự phát
triển”, Schumpeter đã định nghĩa “DN là người độc đáo biết phối hợp sự phát triển và các công
cụ mới của phương tiện sản xuất, một chức năng được xem là nguyên tắc cơ bản của sự phát
triển kinh tế”.
Định nghĩa trên cho thấy, đặc điểm nổi bật của DN đó là nhà đổi mới đầy sáng tạo, hoạt
động dựa vào thiết chế xã hội và là người phối hợp một cách tài ba giữa sự phát triển với các
công cụ, phương tiện mới cho hoạt động sản xuất. Sự hình thành DN từ nhiều nguồn gốc khác
nhau, có thể họ từ người chủ sở hữu hoặc nhà sáng tạo một cái mới, nhỏ, tăng trưởng và kinh
doanh thành công, hoặc những người giống nhau được tập hợp lên từ những nhà kinh doanh
nhỏ, hoặc thay đổi nghề nghiệp từ một người làm công đến sự bắt đầu từ chính người làm công,
không chỉ liên quan đến nhiều trình độ đổi mới quan trọng hoặc vốn đầu tư. Họ có thể từ các nhà
khoa học, quản lý, chính trị và nhiều nguồn gốc khác, tuy nhiên khi đã là nhà DN thì họ là
những nhà đổi mới đầy sáng tạo, tuân thủ theo những thiết chế, thể chế đã có.
-OECD đã định nghĩa “DN là những người điển hình (typically) có liên quan đến một
hành động, một quá trình, hoặc phạm vi hoạt động của những người sáng tạo, đóng một vai trò
rất quan trọng trong phạm vi hoạt động mạo hiểm và đổi mới” (OECD, 2005). Định nghĩa này
cho chúng ta thấy, không chỉ riêng các nhà khoa học là người sáng tạo, mạo hiểm và đổi mới
trong hoạt động KH&CN (gồm có NC&PT, đào tạo KH&KT và dịch vụ KH&CN), cách tiếp
cận mới cho thấy trong phạm vi hoạt động KH&CN, DN có vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên,
vai trò của DN không phải là họ sẽ tham gia vào tất cả các hoạt động KH&CN, mà chỉ có thể
tham gia vào một số hoạt động có liên quan đặc biệt đến sự sáng tạo, mạo hiểm và đổi mới.
Đặc điểm của hoạt động KH&CN là đa dạng, quá trình tham gia vào hoạt động KH&CN
có nhiều giai đoạn hình thành và phát triển khác nhau, đặc biệt là hoạt động NC&PT như trên đã
nêu là hoạt động sáng tạo được thực hiện một cách hệ thống để tăng cường vốn tri thức (về con
người, văn hoá và xã hội), và sử dụng vốn tri thức này để tìm ra các ứng dụng mới, từ ba loại
hoạt động chính là nghiên cứu cơ bản, ứng dụng và phát triển thực nghiệm. Trong hoạt động
NC&PT, hoạt động phát triển thực nghiệm được DN tham gia nhiều nhất, vì tạo ra các vật liệu,
sản phẩm và thiết bị mới, lập ra các qui trình, hệ thống dịch vụ mới, hoặc cải tiến đáng kể những
thứ đã được sản xuất hoặc lập ra. Tuy nhiên, khái niệm liên quan cho thấy rằng, DN không phải
là người duy nhất có thể hình thành những hoạt động mang tính sáng tạo, mạo hiểm để đưa đến
sự đổi mới hay quá trình đổi mới. Trong những giới hạn nhất định của hoạt động đổi mới, DN
được hiểu như những người tham gia, trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình đổi mới.
2. Quan hệ của DN với hoạt động đổi mới và hoạt động KH&CN
DN với hoạt động chính là sản xuất hàng hóa, hoặc dịch vụ cho thị trường, luôn ở trong
môi trường và điều kiện cạnh tranh ngày một gia tăng, đòi hỏi họ không ngừng tiến hành hoạt
động đổi mới. Trong bối cảnh phát triển và cạnh tranh quốc tế hiện nay, khái niệm đổi mới rất
rộng, Robert Boyer đã nêu đổi mới không chỉ bao hàm những khía cạnh thuần túy mang tính kỹ
thuật, mà còn bao hàm cả đổi mới về tổ chức, phương thức sản xuất, kinh doanh, quản lý tài
chính. Quan hệ giữa KH&CN và DN có nhiều loại quan hệ:
Quan hệ trong hoạt động sản xuất: Hoạt động đổi mới SP&QTCN bao gồm các sản
phẩm và các qui trình mới về công nghệ được thực hiện và các cải tiến công nghệ đáng kể trong
các sản phẩm và qui trình. Một đổi mới SP&QTCN được thực hiện nếu nó được đưa ra thị
trường (đổi mới sản phẩm) hoặc được sử dụng trong qui trình sản xuất (đổi mới qui trình), hoạt
động sản xuất, kinh doanh của bất kỳ DN nào đều phải tiến hành đổi mới SP&QTCN để phát
triển, tồn tại và cạnh tranh. Để tiến hành được điều này, phần lớn DN phải đầu tư nhiều vào
NC&PT, đào tạo và sử dụng dịch vụ KH&CN. Dịch vụ dựa trên tri thức là động lực thúc đẩy
DN tiến hành hoạt động liên minh và liên kết chặt chẽ (OECD, 2005). Dịch vụ dựa vào nhiều tri
thức, dựa trên công nghệ mới, thể hiện qua việc họ sử dụng vốn trong việc thay đổi công nghệ
nhằm đổi mới SP&QTCN. Đổi mới sản phẩm công nghệ là việc tạo ra một sản phẩm với đặc
tính được cải thiện, chẳng hạn như mang lại một dịch vụ hoàn toàn mới hoặc được nâng cao cho
người dùng. Đổi mới qui trình công nghệ là việc tạo ra một qui trình hoặc phương pháp sản xuất
mới hoặc được hoàn thiện đáng kể. Công việc này có thể thay đổi về thiết bị, nguồn nhân lực,
phương pháp làm việc, hoặc tổ hợp các loại thay đổi này.
Quan hệ liên kết và cộng tác: Dựa vào nền kinh tế tri thức, trong nền kinh tế này không
chỉ giới hạn trong quan hệ giữa DN với hoạt động KH&CN như cách tiếp cận trước đây trong
quan hệ tuyến tính hay tương hỗ. Một trong những cơ sở hạ tầng của giai đoạn đổi mới là cộng
tác chương trình NC&PT bao gồm nghiên cứu đặc điểm trước cạnh tranh, phát triển các công
nghệ dẫn đầu và NL đáp ứng số đông. Để có được điều này, cần phải có sự hiểu biết, lợi ích của
sự hiểu biết ở chỗ chứng minh, một cách đặc biệt trong mối quan hệ phải đi đến quá trình tiến
hành sở hữu trí tuệ (xem Edited Edquist, 1997, tr 351, 407).
Edited Edquist cho rằng sự tích luỹ kinh nghiệm cộng tác của châu Âu có mức độ quan
trọng lớn giảm qui mô và hạn chế sự chạm trán trong việc chiếm đoạt các kết quả nghiên cứu
xảy ra sau khi thương mại. Lợi ích của sự hiểu biết sẽ giúp nhận biết tất cả trong việc cải thiện
quản lý cộng tác quốc tế. Sự hiểu biết chiếm một kích cỡ rõ ở các kết quả gián tiếp. Những kết
quả đó có thể nhìn thấy ở các kết quả công nghệ (chuyển giao công nghệ), các kết quả thương
mại (cải thiện mạng lưới và danh tiếng), các kết quả tổ chức và hệ phương pháp luận (sự cải tiến
bên trong tổ chức) và hiệu quả các nhân tố công việc (cải tiến việc đào tạo và tri thức cơ bản của
DN).
Tất cả các mạng lưới đã cùng nhau liên kết nghiên cứu, nhưng không đồng nhất có chiều
hướng sắp xếp hoạt động của các cơ quan một cách mền dẻo. Các nghiên cứu chứng minh cho
thấy xu hướng cộng tác NC&PT của EU là mở rộng học hỏi kinh nghiệm, các quốc gia trong EU
đẩy mạnh sự đa dạng của hệ thống quốc gia với sự đổi mới của châu Âu. Các ngành công nghiệp
là một cán cân quan trọng đôi khi chi phối thị trường hàng hoá xuyên toàn cầu; nổi lên thái cực
cạnh tranh ở châu Âu, mở ra sự cạnh tranh cấp toàn cầu, chính sách tính đa dạng-liên kết rất cần
thiết cho sự thành công đổi mới của SMEs. Edquist nhấn mạnh sự tương tác giữa các tổ chức
quan trọng nhất là trong quá trình học hỏi đó là thường trên cơ sở của sự phát triển và đổi mới.
Quan hệ đó có thể là của một loại thị trường hoặc không phải là thị trường. Sự tương tác có thể
bao gồm sự cạnh tranh, công việc mua bán, và nối mạng1.
Quan hệ tuyến tính: dựa trên nền kinh tế chỉ huy trong mô hình truyền thống, để tiến
hành đổi mới hoạt động sản xuất DN phải dựa vào kết quả của hoạt động NC&PT (phát minh,
sáng chế) từ đó tiến hành cải tiến hoặc đổi mới sản phẩm hoặc kỹ thuật sản xuất mới, theo
Robert Boyer trong mô hình này DN muốn tăng cường hoạt động đổi mới thì nhất thiết phải
thông qua việc tăng cường hoạt động nghiên cứu. “Trên cơ sở mô hình tuyến tính này, chính
sách công nghiệp trước đây thường đánh đồng giữa hoạt động NCCB với hoạt động đổi mới,
trong khi đó là hai khái niệm khác nhau. NCCB là công việc của các nhà khoa học, còn đổi mới
là công việc của các nhà DN” (Robert Boyer, 2000).
1
Nối mạng, cái này là một quá trình từ việc đã chuyển giao tri thức thông qua sự cộng tác, hợp tác và mạng lưới sắp đặt kế hoạch lâu dài.
Thực tế cho thấy nhiều mặt hạn chế của mô hình quan hệ tuyến tính “Đổi mới không phải
là một quá trình tuyến tính và có thể có những vòng lùi trở lại trong hệ thống” (Oslo, 2004). Sự
thụ động của mô hình này đã không giúp cho DN cạnh tranh tốt hơn, đôi khi đưa đến sự phức
tạp trong hành vi quan hệ của DN với hoạt động KH&CN, cụ thể giữa hoạt động NCCB với
hoạt động đổi mới. Theo Robert Boyer, hoạt động đổi mới còn đi xa hơn hoạt động NCCB, có
qui luật riêng, đặc thù riêng gắn bó với thị trường và với cả phòng thí nghiệm.
Quan hệ tương hỗ: được xây dựng dựa trên nền kinh tế thị trường, khắc phục hạn chế
của mô hình trên. Mô hình quan hệ tương hỗ do Kline và Rosenberg đề xuất, đã chỉ ra rằng, quá
trình đổi mới không phải là một chuỗi các công đoạn biệt lập với nhau, mà là một sự tác động
qua lại thường xuyên giữa các khả năng (do công nghệ hoặc thị trường mang lại) phương tiện và
chiến lược. “Đổi mới là một quá trình diễn ra trong mối quan hệ tương hỗ giữa những tiềm năng,
cơ hội do thị trường mang lại với trình độ, NLCN và các phương tiện hiện có của DN”. Những
tiềm năng mới có thể xuất hiện từ sự thay đổi về nhu cầu trên thị trường, về chu trình lưu chuyển
của sản phẩm, những tiến bộ mới về KH&CN. Quá trình cải tiến phụ thuộc vào cách DN nhận
thức về sự tồn tại của những tiềm năng đó, để đưa ra một chiến lược SXKD phù hợp.
Môi trường khách quan tác động rất lớn đến quan hệ của DN với hoạt động KH&CN,
như trên đã nêu thị trường đó vai trò rất quan trọng đưa đến sự thay đổi hành vi đầu tư vào
KH&CN của DN để thay đổi hoặc cải tiến hoạt động chi tiêu đổi mới sản phẩm và qui trình
công nghệ (SP&QTCN). Trong tài liệu hướng dẫn của Oslo đã chỉ ra, các hoạt động liên quan
chủ yếu đến đổi mới SP&QTCN chủ yếu gồm có NC&PT, các cách khác để có được tri thức
(bản quyền, giấy phép, dịch vụ kỹ thuật), mua máy móc thiết bị (gồm cả máy móc dựa trên công
nghệ mới và máy móc thông thường nhưng sản xuất ra sản phẩm mới), các bước chuẩn bị cho
sản xuất (như trang thiết bị cho nhà máy, đào tạo cán bộ) và cuối cùng không kém phần quan
trọng đó là hoạt động tiếp thị. Song trong quan hệ này, gặp phải những hạn chế nhất định, đặc
biệt là sự phụ thuộc của DN rất lớn vào môi trường khách quan, trong trường hợp nhất định DN
có thể bị động khi không có NL nội sinh nhất định.
3. NL của DN: EC đã định nghĩa “DN là người sẵn có khả năng (mindset) và quá trình đi
đến sự sáng tạo từ việc xây dựng sự mạo hiểm, sự sáng tạo và quản lý sự đổi mới một cách
thành thạo (sound), trong một tổ chức mới hoặc hiện tại”. Nhiều nhà kinh tế học đã chứng minh
rằng, NL nội sinh của DN càng lớn thì khả năng đổi mới, NL cạnh tranh của DN càng mạnh, NL
của DN là khác nhau, NL này thể hiện ở chỗ nắm bắt và khai thác các kết quả, thành tựu
KH&CN như thế nào. Hiện nay, có rất nhiều vấn đề liên quan đến NL của DN, tuy nhiên để có
thể có được khả năng sẵn có, DN cần phải tích tụ rất nhiều NL như: mang tri thức, nối mạng,
thích ứng nhanh (hay phản ứng nhanh), tương tác và cạnh tranh, học hỏi-hiểu biết, lãnh đạo và
quản lý, đổi mới, sản xuất. NL vận hành, tiếp thu công nghệ, hỗ trợ cho tiếp thu công nghệ…
trong giới hạn của nghiên cứu này, đề tài tập trung vào các dạng NL sau:
NL công nghệ: là NL tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng, bí quyết, công cụ,
phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm. NLCN của DN đòi hỏi phải có một
lực lượng lao động có trình độ nhất định và phương tiện lao động tương đối tốt. “NLCN của một
công ty hàm chứa một phần trong lực lượng lao động của công ty. Các nhân viên có trình độ là
tài sản quan trọng thực hiện đổi mới. Không có các nhân viên với trình độ cao, một công ty
không thể làm chủ được các công nghệ mới chứ chưa nói đến thực hiện đổi mới. Ngoài các nhà
nghiên cứu, công ty còn cần đến các kỹ sư có thể điều khiển các thao tác sản xuất, những người
bán hàng có thể hiểu được công nghệ họ bán, và những tổng giám đốc có thể nhận thức được
các vấn đề về công nghệ” (Oslo, 2004). Như vậy, để có được NL công nghệ, các DN phải có
nguồn nhân lực có trình độ, một trong những yếu tố đầu vào rất quan trọng quyết định đến
NLCN của DN. “Một DN hay một tổ chức có được một NLCN nội sinh khi họ có khả năng tiến
hành các công việc chuẩn bị đầu tư, lựa chọn công nghệ đàm phán, mua, lắp đặt, bảo dưỡng, cải
tiến và thậm chí phổ biến những công nghệ mà mình đã có. Để thực hiện những điều này, những
người đặc trắc của DN cần phải có một mức độ hiểu biết nhất định thông qua giáo dục, đào tạo
và kinh nghiệm” (Fransman và King 1984).
NL chuyển giao tri thức: Phổ biến tri thức trong nội bộ, để tiến hành một hoạt động đổi
mới SP&QTCN, DN cần phải tiến hành chuyển giao tri thức mới trong nội bộ. Những kiến thức
cơ bản được phổ biến một các rộng rãi trong nội bộ DN, những hoạt động này tạo ra sự tương
tác giữa các thiết chế trong nội bộ.
Chuyển giao bí quyết, khác với cách phổ biến tri thức một cách tự nhiên và thông thường,
việc chuyển giao tri thức mới với những bí quyết mới ‘nhân tố quan trọng đối với sự cạnh tranh’
của DN, thì không thể ‘tràn ra’ trong tất các bộ phận của DN. Việc chuyển giao này cần ít người
và những người đặc biệt giỏi. Ở đây xuất hiện vai trò của những cá nhân chủ chốt của các công
ty rất quan trọng đến quá trình đổi mới, những người này được đánh giá như ‘người gác cổng’
công nghệ chuyên môn, họ thường xuyên cập nhật thông tin, kiến thức KH&CN mới, được giáo
dục và đào tạo bài bản để chuyển giao và nhận chuyển giao tri thức mới một cách tốt nhất.
Robert Boyer và Michel Didier (2000) đã chứng minh rằng, phần lớn thành tựu đổi mới đạt
được đều bắt nguồn từ công tác nghiên cứu do DN tự tiến hành, tức là nguồn từ bên trong DN.
Các mối quan hệ bên ngoài rất cần thiết để tiến hành quá trình đổi mới thành công, việc
duy trì và thiết lập quan hệ giữa người cung ứng và người sử dụng sau những hợp đồng chuyển
giao công nghệ hoặc sau những hợp đồng mua bán các kết quả NC&PT (phát minh, sáng chế,
giải pháp cải tiến kỹ thuật), mua sắm công nghệ, trang thiết bị máy móc kỹ thuật công nghiệp,
thiết kế công nghiệp và khởi động sản xuất, chi phí cho đào tạo các sản phẩm mới hoặc cải tiến
về công nghệ. Hợp tác chặt chẽ giữa các yếu tố bên ngoài DN trong NIS hay quốc tế sẽ giảm tối
đa sự ngăn cách giữa các tổ chức đẩy mạnh hợp tác chính thức và phi chính thức, liên kết ngang
và dọc.
Các sáng kiến, cải tiến đem lại những kiến thức mới và đến lượt chúng, các kiến thức này
sẽ tạo điều kiện cho việc tìm ra những cách thức sản xuất mới, những sản phẩm mới. Sự tăng
trưởng bắt nguồn từ những yếu tố ngoại sinh được tạo ra trong mối quan hệ tác động qua lại lẫn
nhau giữa các quá trình cải tiến, đổi mới của các đơn vị sản xuất. Hợp tác và quan hệ chặt chẽ
trong bộ phận DN, giảm tối đa sự ngăn cách giữa các bộ phận. Liên kết và nối mạng các bộ phận
trong nội bộ nhằm kích thích quay vòng công việc giữa các bộ phận. Hợp tác theo mô hình
nhóm, dự án cụ thể không có sự ràng buộc cấp bật, thâm niên hay chức vụ. Những nhóm này
được tự do giao tiếp trực tiếp với các đơn vị khác ở trong và ngoài DN mà không cần phải qua
các nấc thứ bậc khác nhau. Hình thức tổ chức mạng lưới này trở nên ngày càng hấp dẫn, đặc biệt
là trong lĩnh vực thường xuyên đổi mới sản phẩm (Sako và Freeman).
Ngoài nhân tố con người, các nhân tố văn hóa-xã hội đóng một vai trò rất quan trọng ảnh
hưởng lớn đến NL học hỏi của DN, nhiều quan điểm cho rằng đây là nhân tố nền tảng và rất
quan trọng đối với hoạt động đổi mới hiệu quả ở DN. Tài liệu hướng dẫn đo lường đổi mới của
Oslo đã chỉ rõ sự dễ dàng trong giao tiếp, các kênh thông tin hiệu quả, sự chuyển giao tay nghề
và tích lũy tri thức-xảy ra trong nội bộ các tổ chức và giữa các tổ chức với nhau-có tầm quan
trọng lớn. Đặc biệt sự quản lý tốt và tầm nhìn chiến lược thích hợp là những nhân tố chủ chốt.
NL đổi mới “NL đổi mới bao gồm một tập hợp các nhân tố mà công ty có hoặc không
có, và các cách tổ hợp các nhân tố đó một cách có hiệu quả” (Oslo, 2004). Để có thể tiến hành
đổi mới DN cần phải thực hiện rất nhiều bước về khoa học, công nghệ, tổ chức, tài chính và
thương mại, các hoạt động liên quan chủ yếu là NC&PT, khai thác và sử dụng kết quả NC&PT,
tiếp thị, chiến lược đổi mới, và khả năng chi tiêu của DN vào các hoạt động đổi mới. Cùng với
những NL nêu trên có thể cho thấy NL của DN đến đâu ở thể hiện ở kết quả của hoạt động đó là
thành công, bị bỏ dở hoặc đang tiến hành. DN thành công được hiểu là «những người tìm ra,
đánh giá, và khai thác thời cơ để sáng tạo ra hàng hóa và phục vụ mới» (Shane và
Venkatamaran, 2000), không chỉ dừng lại ở đó, NL đổi mới của DN, công việc đổi mới của các
DN chứng minh ở việc giành được vị trí và lợi thế cạnh tranh của mình trên thị trường trên cơ sở
độc quyền từ đổi mới sản phẩm hoặc do có bằng sáng chế để ra giá sản phẩm cao kiếm được lợi
nhuận cao.
4. Trách nhiệm của DN trong việc đầu tư vào KH&CN
Tạo dựng môi trường học hỏi, như trên đã phân tích, để có khả năng tiếp thu tri thức
KH&CN mới cho hoạt động đổi mới SP&QTCN, các DN luôn tiến hành quá trình học hỏi trong
nội bộ DN và các liên kết, cộng tác để đào tạo, chuyển giao công nghệ với bên ngoài. Điều này,
tạo ra một xã hội học hỏi và tăng vốn hiểu biết, tri thức cho xã hội ngày một nhiều hơn (cả tri
thức phổ thông và tri thức chuyên môn). Trách nhiệm này trước hết thuộc về DN, bởi vì nó
mang lại lợi ích kinh tế trước tiên cho DN, điều này liên quan đến chính sách sử dụng nhân lực
của DN. Chính sách trả lương cao cho những người có nhiều tri thức mang đến sự công bằng về
mặt xã hội.
Phát triển đầu vào cho NC&PT: Trước hết, đó là việc sử dụng các cán bộ KH&KT,
việc sử dụng nhân lực NC&PT trong nội bộ và ngoài DN đều có tác động quan trọng về mặt xã
hội, việc học hỏi và chuyển giao tri thức, kinh nghiệm (phổ thông và bí quyết) trong nội bộ DN
đòi hỏi phải sử dụng đến những chuyên gia có trình độ “người gác cổng” điều này làm cho hiệu
ứng lan tỏa tri thức trong hệ thống DN, khu vực, quốc gia cũng như quốc tế được phát triển
mạnh mẽ. Đi cùng với việc sử dụng nhân lực là việc ứng dụng các kết quả NC&PT vào hoạt
động đổi mới, các kết quả NC&PT được xác định là đầu vào cho đổi mới ở DN. “Mức độ lưu
chuyển của các chuyên gia khoa học hoặc công nghệ sẽ ảnh hưởng đến tốc độ lan truyền của các
phát triển mới” (Oslo, 2004).
Thứ hai, các DN có thể thực hiện nghiên cứu cơ bản để mở rộng tri thức về quá trình cơ
bản liên quan đến hoạt động sản xuất, hoặc có thể tham gia nghiên cứu chiến lược nhằm mở
rộng phạm vi các dự án ứng dụng và nghiên cứu ứng dụng nhằm cho ra những sáng chế cụ thể
hoặc những cải tiến kỹ thuật hiện có hoặc phát triển các khái niệm sản phẩm để nhận định các
khái niệm đó có khả thi và tồn tại được không.
Thứ ba, mở rộng tri thức cho NC&PT, thực tiễn sinh động của hoạt động SXKD là mảnh
đất của nhiều ý tưởng mới cho hoạt động NC&PT, khi đã xác định được vấn đề phải tiến hành
hoạt động đổi mới. Cách tiếp cận vào mô hình liên kết cho thấy rằng nghiên cứu có vai trò đặc
biệt quan trọng để giải quyết những vấn đề được đặt ra trong bất kỳ bối cảnh, trường hợp nào,
với cơ sở tri thức và kinh nghiệm sẵn có, DN không thể giải quyết, trong trường hợp này DN
phải mở rộng cơ sở tri thức của mình. Mặc dù nghiên cứu có thể liên quan đến nhiều giai đoạn
của đổi mới, “NC là một bổ trợ cho đổi mới chứ không phải là điều kiện tiên quyết cho đổi mới.
Nhiều hoạt động nghiên cứu sẽ được hình thành từ quá trình đổi mới. Nhiều vấn đề cần giải
quyết sẽ bắt nguồn từ các ý tưởng đổi mới được tạo ra ở những nơi khác. Do đó, đối với mô hình
chuỗi liên kết, nghiên cứu không thể được xem chỉ như là công việc khám phá diễn ra trước đổi
mới” (Oslo, 2004).
Trách nhiệm của DN trong việc đầu tư là cách tự nhiên để đi đến tạo lợi thế và vị trí cạnh
tranh của DN. Trong nền kinh tế tri thức, những DN nào có nhiều tri thức hơn sẽ giành được
nhiều ưu thế trong cạnh tranh “Vai trò chiến lược này của tri thức tạo cơ sở cho các nhà đầu tư
ngày càng tăng cường đầu tư vào NC&PT, giáo dục và đào tạo, cũng như các đầu tư vô hình
khác đang tăng trưởng tốc độ nhanh hơn so với các đầu tư vật chất tại hầu hết các nước và trong
hầu hết thời gian của những thập kỷ gần đây. Tiến bộ công nghệ tạo nên từ các hoạt động đổi
mới, bao gồm các đầu tư phi vật chất như NC&PT bản thân nó tạo nên cơ hội cho việc đầu tư
tiếp vào NL sản xuất. Đó là lý do vì sao tiến bộ công nghệ, trong dài hạn, sẽ tạo thêm công ăn
việc làm và tăng thêm thu nhập”(Oslo, 2004).
Phát triển dịch vụ KH&CN, hoạt động đổi mới của DN là một tập hợp các nhân tố,
ngoài việc thu thập, sử dụng thông tin đầu vào cho đổi mới để hình thành chiến lược cạnh tranh
(biên dịch và biên tập các tài liệu KH&CN, điều tra thăm dò, thu thập dữ liệu về các hiện tượng
KT-XH, thử nghiệm, tiêu chuẩn hóa và quản lý chất lượng, dịch vụ tư vấn khách hàng, đăng ký
giấy phép và bằng sáng chế), DN còn tiến hành công tác tiếp thị, phổ biến các SP&QTCN mới
qua nhiều kênh thị trường và phi thị trường, quá trình đòi hỏi các DN phải giới thiệu được tính
năng mới của công nghệ mới, tính hữu ích và lợi ích KT-XH-MT đến công chúng.
Chi phí của DN cho đầu tư cho NC&PT và hoạt động đổi mới: bao gồm chi phí lao
động (tiền công và tiền lương hàng năm và toàn bộ chi phí liên quan đến phúc lợi), chi phí
thường xuyên (mua vật liệu, cung ứng, dịch vụ, thiết bị trợ giúp các hoạt động đổi mới). Chi phí
lắp đặt máy và thiết bị với tính năng cải tiến về công nghệ và chi phí cơ bản cho NC&PT được
đánh giá là chi phí cho thực hiện đổi mới. Dựa trên đặc điểm của DN, NL và trách nhiệm của
họ, có thể nhận thấy DN đóng một vai trò rất quan trọng trong việc đầu tư vào KH&CN, bởi họ
là những người có sẵn tiềm năng lớn lao để đi đến sự đổi mới, mạo hiểm góp phần to lớn vào sự
tăng trưởng kinh tế trên cơ sở khả năng tập hợp các nhân tố quan trọng thúc đẩy quá trình đổi
mới diễn ra nhanh chóng «DN là nguồn then chốt của việc thúc đẩy, đổi mới và năng động đối
với sự tăng trưởng kinh tế» (OECD, 2005).
III. Kinh nghiệm của Mỹ, Đức, Đài Loan, Trung Quốc, Thái Lan trong việc xây
dựng cơ chế, chính sách công khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN
1. Trường hợp của Mỹ: Từ nhu cầu phát triển KH&CN phục vụ cho các mục tiêu KT-
XH đặt ra, hệ thống luật pháp về KH&CN của Mỹ phát triển như Luật Bayh-Dole 1980;
Stevenson–Wydler đổi mới công nghệ 1980; Đổi mới phát triển kinh doanh nhỏ 1982; Hợp tác
nghiên cứu 1984; Chứng nhận nhãn hiệu hàng hóa 1984; Chuyển giao công nghệ Liên bang
1986; Pháp lệnh của Chính phủ 1987; Cạnh tranh công nghệ chuyển giao trong quốc gia 1989;
Chương trình thương mại chuyển giao công nghệ (STTR) 1992; Chuyển giao công nghệ tiến
tiến quốc gia 1995; Thương mại hóa công nghệ chuyển giao 2000. Những luật này tạo khung
pháp lý an toàn trong việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN, đồng thời là cơ sở để Chính
phủ ban hành các chính sách thúc đẩy đầu tư vào KH&CN. Các cơ chế, chính sách tập trung
trong hệ thống luật công (Public Law), đặc biệt là Luật chuyển giao công nghệ Liên bang Mỹ
năm 1986. Mọi cơ chế, chính sách được qui định rất rõ trong Hiệp định hợp tác NC&PT
(CRADA) được áp dụng trong tất các lĩnh vực quân sự, dân sự, công nghiệp, nông nghiệp, dịch
vụ. CRADA có nhiều cơ chế, liên quan đến việc khuyến khích DN đầu tư vào KH&CN như:
-Việc giữ độc quyền về thông tin bao gồm: (i) Thiết bị hoặc kỹ thuật của một hãng; (ii)
Thông tin về thương mại, hoặc tài chính phải được bí mật, hoặc sự bí mật phải được dựa trên
Luật tự do thông tin "Bảo mật thông tin trong CRADA”, nghĩa là độc quyền thông tin rõ ràng