Luận văn nghiên cứu chính sách đổi mới và phương thức tác động của chính sách đổi mới đối với sự phát triển kh&cn ngành công nghiệp (trường hợp ngành công nghiệp dệt may việt nam)

  • 86 trang
  • file .pdf
BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH, KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
========================================
Báo cáo Tổng hợp
Đề tài cơ sở 2007
Tên đề tài: Nghiên cứu chính sách đổi mới và phương thức tác động của
chính sách đổi mới đối với sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp
(trường hợp ngành công nghiệp dệt may Việt Nam)
Thực hiện đề tài
Cộng tác viên: TSKH.Nguyễn Thành Bang
Ths.Hoàng Văn Tuyên
Chủ nhiệm đề tài: Ths.Nguyễn Việt Hòa
7094
13/02/2009
Hà nội-3/2008
1
Mục lục
Lời nói đầu 1
Dẫn nhập 2
Chương I. Lý luận chính sách đổi mới và nội hàm của chính sách đổi mới 6
I. Khái niệm về chính sách đổi mới 6
II. Cơ sở, đối tượng và phạm vi tác động của chính sách đổi mới 8
III. Các điều kiện và thể chế chung của chính sách đổi mới 16
Kết luận 20
Chương II. Vai trò và phương thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả phát 21
triển KH&CN ngành công nghiệp
I. Khả năng tác động và điều tiết của chính sách đổi mới đến sự phát triển KH&CN ngành 21
công nghiệp (trường hợp Mỹ, Đức và Hàn Quốc)
II. Phân loại phương thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả phát triển KH&CN 29
ngành công nghiệp (trường hợp của Mỹ, Đức và Hàn Quốc)
III. Bài học rút ra đối với Việt Nam từ chính sách đổi mới của Mỹ, Đức, Hàn Quốc 35
Chương III. Nhận dạng chính sách đổi mới và phương thức tác động đến sự phát triển 38
KH&CN ngành công nghiệp dệt may Việt Nam
I. Cấu trúc chính sách đổi mới trong sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp dệt may (Đối 44
tượng của Chính sách đổi mới và Mục tiêu của Chính sách đổi mới)
II. Các phương thức tác động chính sách đổi mới đến hiệu quả sự phát triển KH&CN ngành 56
công nghiệp dệt may (nghiên cứu 03 trường hợp)
III. Khuyến nghị xây dựng chính sách đổi mới và phương thức tác động có hiệu quả đến sự 73
phát KH&CN ngành công nghiệp dệt may Việt Nam
Kết luận 80
Tài liệu tham khảo 82
2
DANH NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ĐƯỢC SỬ DỤNG
CSĐM Chính sách đổi mới
NCNDM Ngành công nghiệp dệt may
KH&CN Khoa học và công nghệ
NCKH&ĐMCN Nghiên cứu khoa học và đổi mới công nghệ
CRADA Thoả thuận hợp tác NC&PT (Co-operative Research and
Development Agreement ‘CRADA’)
KT-XH Kinh tế-Xã hội
OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế
WTO Tổ chức thương mại thế giới
SHTT Sơ hữu trí tuệ
SHCN Sở hữu công nghiệp
CNH Công nghiệp hoá
HĐH Hiện đại hoá
DN Doanh nghiệp
NC&PT Nghiên cứu và phát triển
SMEs Doanh nghiệp vừa và nhỏ
EU Cộng đồng Châu Âu
DNNN Doanh nghiệp nhà nước
DNCN Doanh nghiệp công nghiệp
SP&QTCN Sản phẩm và qui trình công nghệ
NCKH&PTCN Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ
NCUD Nghiên cứu ứng dụng
CCCS Cơ chế chính sách
NL Năng lực
NLCN Năng lực công nghệ
NLCT Năng lực cạnh tranh
LĐ Lao động
3
Lời nói đầu
Đề tài “Nghiên cứu chính sách đổi mới và phương thức tác động của chính
sách đổi mới đối với sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp-trường hợp ngành
công nghiệp dệt may Việt Nam” được thực hiện trên cơ sở đề xuất của chủ nhiệm đề
tài, sự đóng góp ý kiến của Lãnh đạo Viện và sự đồng ý phê duyệt của Hội đồng xét
duyệt thuyết minh đề tài nghiên cứu.
Trong quá trình nghiên cứu tôi luôn nhận được sự động viên, giúp đỡ của Lãnh
đạo Viện, Lãnh đạo Ban và các Bạn đồng nghiệp. Đặc biệt, tôi vô cùng cảm ơn Ba
tôi, TSKH.Nguyễn Thành Bang đã có nhiều ý kiến quí báu về những vấn đề chính
sách đổi mới ở Việt Nam. Đây là đề tài cuối cùng tôi được chia xẻ và hợp tác với Ba
tôi. Ba đã đi xa trước khi tôi hoàn thành đề tài này, nhưng những trăn trở, suy nghĩ
của Ba vẫn tồn tại trong nghiên cứu này và tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu trong tương lai.
Đề tài bắt đầu xét duyệt tháng 05 năm 2007, chính thức được ký hợp đồng vào
tháng 7 năm 2007 và kết thúc vào tháng 03 năm 2008. Vấn đề nghiên cứu được đặt ra
trong bối cảnh Việt Nam là thành viên thứ 150 của Tổ chức thương mại Quốc tế
(WTO), Việt Nam cần tiến hành đổi mới ở các cấp vĩ mô và vi mô để phù hợp với
quá trình hội nhập quốc, nhiều chính sách mới được hình thành và có nhiều chính
sách đổi mới cần thay đổi, do đó cần tiến hành nghiên cứu nhận dạng. Với phạm vi
đề tài cấp Viện, trong nghiên cứu này tập trung một số vấn đề sau:
• Làm rõ nội hàm và cấu trúc của chính sách đổi mới
• Xác định vai trò của chính sách đổi mới đối với sự phát triển KH&CN ngành
công nghiệp
• So sánh các phương thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả sự
phát triển KH&CN ngành công nghiệp
Trong quá trình nghiên cứu, đề tài không thể tránh được những sai sót, rất
mong các nhà quản lý và các bạn đồng nghiệp đóng góp ý kiến và chia xẻ các vấn đề
nghiên cứu cùng tập thể tác giả.
Trân trọng cảm ơn
Tập thể đề tài
4
Dẫn nhập
1. Lý do lựa chọn
Thứ nhất, Việt Nam đã tiến hành công cuộc đổi mới hơn 20 năm qua (từ 1986),
đến nay nhiều chính sách đổi mới được hình thành và phát triển, những chính sách
này tác động không nhỏ đến sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp.
Thứ hai, Việt Nam đang trong quá trình hội nhập quốc tế, đã chính thức là
thành viên của WTO, nhiều thể chế mới được hình thành tạo điều kiện khung cho
chính sách đổi mới tác động đến sự phát triển kinh tế-xã hội và hệ thống chính sách
đổi mới về KH&CN trong thời gian tới.
Thứ ba, Việt Nam đã xây dựng đề án “Đổi mới cơ chế quản lý KH&CN” năm
2004, cho đến nay ít nhiều có tác động đến hoạt động KH&CN, chính sách KH&CN
và sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp.
Từ những lý do trên, việc nghiên cứu chính sách đổi mới và phương thức tác
động của chính sách đổi mới đối với sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp ở Việt
Nam sẽ có ý nghĩa khoa học nhất định trong việc hoạch định chính sách đổi mới cho
sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập.
2. Mục tiêu nghiên cứu
• Làm rõ nội hàm và cấu trúc của chính sách đổi mới
• Xác định vai trò của chính sách đổi mới đối với sự phát triển KH&CN ngành
công nghiệp
• So sánh các phương thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả sự
phát triển KH&CN ngành công nghiệp
3. Câu hỏi nghiên cứu của đề tài
• Cơ sở hình thành chính sách đổi mới là gì? nội hàm và cấu trúc của chính
sách đổi mới bao gồm những nhân tố nào?
• Chính sách đổi mới có vai trò như thế nào đối với sự phát triển KH&CN
ngành công nghiệp?
• Các phương thức tác động khác nhau của chính sách đổi mới có mang hiệu
quả khác nhau đối với sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp?
4. Giới hạn vấn đề nghiên cứu
• Chính sách đổi mới: chính sách đổi mới công
• Phương thức tác động: cách thức tác động và hiệu quả của chúng với sự phát
triển KH&CN
• Nghiên cứu trường hợp: ngành công nghiệp dệt may
5. Phương pháp nghiên cứu: Căn cứ vào hợp đồng thực hiện đề tài nghiên
cứu thuộc phạm vi khoa học xã hội và khoa học quản lý cấp Viện được ký ngày 25
5
tháng 5 năm 2007, đề tài đã thực hiện đầy đủ các yêu cầu đề ra.
Nghiên cứu lý thuyết: Sử dụng các lý thuyết về đổi mới, chính sách đổi mới
của OECD, EU và các công trình khoa học khác đã được công bố và xuất bản, ngoài
ra đề tài còn sử dụng lý thuyết về thể chế, kinh tế vĩ mô, tiếp cận thể chế đã có hoặc
đang hình thành, tạo điều kiện khung cho chính sách đổi mới như: Lý thuyết đổi mới
và chính sách đổi mới (Lynn K.Mytelka và Keith Smith, 2001); Chính sách đổi mới
trong nền kinh tế học hỏi (Lundvall&Barras, 1997); Hệ thống đổi mới công nghệ
(Charles Edquist, 1997); Tiêu chuẩn của chính sách quốc gia-đầu tư NC&PT của
công và tư (Báo cáo tài chính của EU, 2002); Tài liệu hướng dẫn Frascati 2002 và
Oslo 2004 của OECD; SMEs và DN (OECD, 2005); Chính sách công và DN
(Joshuna C.Hall và Russell S.Sobel, 2006); Nghiên cứu đổi mới (Akio Kondo, 2007).
Ngoài ra trong nghiên cứu này sử dụng tài liệu về Hệ thống văn bản qui phạm pháp
luật về KH&CN, nghiên cứu kinh nghiệm của các nước.
Các phương pháp đã áp dụng
• Phương pháp thu thập thông tin: Tra cứu và quét tư liệu thứ cấp (sách, báo,
tạp chí, mạng, các văn bản, nghị định…). Sử dụng phương pháp chuyên gia để tăng
lượng thông tin trên cơ sở trao đổi, thảo luận nhóm, hội thảo khoa học.
• Phương pháp định tính và các yếu tố định tính: Phân tích các quan điểm về
chính sách đổi mới, cơ sở hình thành, đối tượng và phạm vi tác động của chính sách
đổi mới, các điều kiện và thể chế chung của chính sách đổi mới; Vai trò và phương
thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả phát triển KH&CN ngành công
nghiệp; Nhận dạng chính sách đổi mới và phương thức tác động đến sự phát triển
KH&CN ngành công nghiệp dệt may Việt Nam.
• Xây dựng giả thuyết: Chính sách đổi mới đã hình thành và phát triển ở Việt
Nam nhưng không tác động đến sự phát triển KH&CN ngành công nghiệp.
• Đối tượng nghiên cứu: các DN có hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo ra
hàng hóa bán trên thị trường ở ngành công nghiệp dệt may có hoạt động NC&PT, đổi
mới và sử dụng dịch KH&CN một cách thường xuyên và không thường xuyên.
6. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài:
Nghiên cứu nước ngoài
Lý thuyết chính sách đổi mới nhiều ý kiến cho rằng được phát triển trên cơ sở
của lý thuyết đổi mới và chính sách công từ những năm 70-80, lý thuyết chính sách
đổi mới được phát triển từ cuối những năm 90 cho đến nay, chủ yếu ở các nước đã
phát triển và lan tỏa sang các nước đang phát triển với nhiều trường phái khác nhau
như đổi mới (Fagerberg, Movery, Nelson, Kline, Rosenberg, Lundvall, Edquist...) và
kinh tế (Freeman, Joseph, Robert Boyer, Guellec và Pottelsberghe, Röeger, Beutel....)
Cách tiếp cận chính sách đổi mới: Có nhiều cách tiếp cận trong nghiên cứu
chính sách đổi mới, về cơ bản có ba cách tiếp cận (i) tập hợp xem chính sách đổi mới
là sự tập hợp đa chính sách tác động đến sự phát triển KH&CN (ii) cách tiếp cận lịch
6
sử, xem chính sách đổi mới phát triển từ lý thuyết đổi mới và chính sách công (iii)
theo cách tự nhiên-xem chính sách đổi mới như bộ phận sẵn có của chính sách
KH&CN, có tính độc lập riêng với những chính sách khác.
Phương thức tác động: có nhiều ý kiến khác nhau về phương thức tác động
của chính sách đổi mới, cho đến nay có một số ý kiến cơ bản: (i) tác động gián tiếp,
cách thức này Nhà nước đóng vai trò xây dựng khung thể chế chung cho chính sách
đổi mới và điều tiết chính sách đổi mới vĩ mô, Henri Capron, Michele Cincera và
Jaime Rojo đã cho rằng phương pháp gián tiếp bằng các yếu tố ngoại sinh tác động
không nhỏ đến năng lực nội sinh cho KH&CN. Robert Boyer đã cho chứng minh
«các yếu tố ngoại sinh» (ii) tác động trực tiếp, Nhà nước có vai trò xây dựng, hoạch
định và quyết định chính sách đổi mới, đầu tư thúc ép sự chuyển đổi của các DN và
tổ chức KH&CN (iii) tác động trung gian khi đã tác động trực tiếp và gián tiếp, Nhà
nước thường có những cơ chế, chính sách điều chỉnh hoạt động đổi mới cho phù hợp.
Đối tượng chịu sự tác động: Russell S.Soble trong công trình“Public Policy
and Entrepreneurship” xác định, DN là một trong những đối tượng quan trọng để
nhận thấy (kiểm tra) phương thức tác động nào có hiệu quả và không. Cho đến nay
phần lớn DN được xác định là nhóm đối tượng chính của chính sách đổi mới tác động
đến sự phát triển KH&CN, đặc biệt là DN ngành công nghiệp «Tiến bộ công nghệ
được tạo nên từ các hoạt động đổi mới bao gồm các đầu tư phi vật chất như NC&PT,
bản thân nó tạo nên cơ hội cho việc đầu tư trực tiếp vào năng lực SX. Nhiệm vụ chủ
yếu của các Chính phủ là tạo các điều kiện thuận lợi để khuyến khích các công ty
tham gia vào đầu tư và các hoạt động đổi mới nhằm đẩy mạnh tiến bộ kỹ thuật»
(Oslo, 2004).
Nghiên cứu trong nước
Những năm 80 Việt Nam có nhiều chuyển biến về tư duy, có hai hướng cơ bản
đó là «cải cách» và «đổi mới», cả hai hướng này điều chịu ảnh hưởng của nhiều lý
thuyết đổi mới như lý thuyết Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS), lý thuyết kinh tế vĩ
mô, lý thuyết về chính sách công «puplic pocily», cải cách công «puplic refom». Vào
giữa năm 80, tư duy đổi mới phát triển mạnh mẽ, chính sách đổi mới chính thực hiện
từ Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), đổi mới về kinh tế được thực hiện trước tiên trong
suốt những năm 80 và cho đến nay.
Trong nước có một số hướng nghiên cứu về chính sách đổi mới cơ bản: (i)
Tiếp cận lý thuyết hệ thống đổi mới quốc gia (NIS) đặt ra những vấn đề thể chế cấp
quốc gia, chùm đổi mới tác động đến sự phát triển KH&CN vùng, địa phương và vai
trò của KH&CN đối với phát triển kinh tế vùng (TSKH.Nguyễn Thành Bang). NIS
liên quan đến vấn đề tổ chức, tương tác của các nhân tố trong NIS (TS.Bạch Tân
Sinh). Nghiên cứu lý thuyết NIS và đưa ra cách tiếp cận đổi mới quan niệm về tiềm
lực KH&CN, cách tiếp cận đổi mới đặt ra những ứng dụng trong quản lý KH&CN và
làm rõ nội hàm và khái niệm «đổi mới» trong phạm vi hoạt động KH&CN
(Ths.Nguyễn Mạnh Quân) nghiên cứu. Gần đây có cách tiếp cận lịch sử «Nghiên cứu
quá trình phát triển của chính sách đổi mới (Ths.Hoàng Văn Tuyên). Bên cạnh đó có
7
ý kiến góp bàn về Chính sách đổi mới của TS.Nguyễn Văn Học, xem xét chính sách
đổi mới không chỉ duy nhất từ cách tiếp cận NIS.
(ii) Chính sách đổi mới tiếp cận từ vấn đề thể chế kinh tế-chính trị, văn hóa-xã
hội, KH&CN trong các kỳ Đại hội Đảng và Nghị quyết Đại hội IV-X của Đảng,
chính sách đổi mới mang tính toàn diện theo cách tiếp cận đổi mới quốc gia.
(iii) Chính sách đổi mới được đặt ra trong tác động của cơ chế, chính sách công
đến hoạt động đầu tư vào KH&CN của các DN ngành công nghiệp (Nguyễn Việt
Hòa)
Nghiên cứu chính sách đổi mới ở Việt Nam có nhiều hướng và cách tiếp cận
khác nhau, chủ yếu là cách tiếp cận NIS và chính sách công, tuy nhiên, các công trình
đã có chưa làm rõ nội hàm của chính sách đổi mới, tác động của chính sách đổi mới
đến sự phát triển KH&CN.
7. Nội dung nghiên cứu chính
• Lý luận chính sách đổi mới và nội hàm của chính sách đổi mới
• Vai trò và phương thức tác động của chính sách đổi mới đến hiệu quả phát
triển KH&CN ngành công nghiệp
• Nhận dạng chính sách đổi mới và phương thức tác động đến sự phát triển
KH&CN ngành công nghiệp dệt may Việt Nam
8
CHƯƠNG I. LÝ LUẬN CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI VÀ NỘI HÀM
CỦA CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI
Lý thuyết chính sách đổi mới hình thành từ những năm 80-90, nhưng chính
thức phát triển sau những năm 90, cội nguồn của chính sách đổi mới có nhiều ý kiến
khác nhau, có ý kiến cho rằng chính sách đổi mới được bắt nguồn từ lý thuyết đổi
mới những năm 70-80 (Lynn K.Mytelka và Keith Smith, 2001), có ý kiến cho rằng
chính sách đổi mới bắt nguồn từ chính sách công «Sau những năm 90 đổi mới đã là
từ khóa của chính sách công ở các nước đã phát triển với xu hướng nghiên cứu đổi
mới, xu hướng nghiên cứu đổi mới này hình thành chính sách đổi mới mang tính tổng
hợp các chính sách» (Kondo, 2007).
Tính tác động và thực thi của chính sách công lớn hơn những vấn đề từ nghiên
cứu lý thuyết, do đó có ảnh hưởng lớn đến chính sách đổi mới “Về cơ bản, nghiên
cứu chính sách công sẽ trọng tâm đưa ra vấn đề hoặc điều chỉnh lớn các nhân tố xã
hội đến một khu vực lớn hơn là nghiên cứu lý thuyết” (Gordon Marshall, 1998), một
số ý kiến khác cho rằng «Chính sách đổi mới là phần mềm của hệ thống đổi mới, là
hệ thống các biện pháp kinh tế-tổ chức, pháp chế nhằm tạo ra tri thức, công nghệ có
lợi ích kinh tế và áp dụng vào sản xuất, tiêu thụ sản phẩm đổi mới và là hệ thống
pháp luật hỗ trợ hoạt động đổi mới» (Nguyễn Văn Học, 2007). Mặc dù còn nhiều ý
kiến tranh luận khác nhau, xu hướng hiện nay cho thấy chính sách đổi mới phát triển
rất đa dạng do đối tượng, phạm vi của chính sách đổi mới rộng, vì vậy khái niệm
chính sách đổi mới trong bối cảnh hiện nay chỉ mang tính chất tương đối, trong
nghiên cứu đề tài tập trung vào một số khái niệm sau:
I. Khái niệm về chính sách đổi mới
Thứ nhất, là tổ hợp của các chính sách: “Chính sách đổi mới chỉ nổi lên gần
đây như một tổ hợp của chính sách KH&CN và chính sách công nghiệp”(OECD,
1997). Với sự đa dạng của KH&CN, trong lĩnh vực KH&CN đã có nhiều chính sách
như tài chính, nhân lực, tổ chức, nhưng từng chính sách riêng lẻ không thúc đẩy
KH&CN phát triển cũng như đóng góp vào sự phát triển KT-XH, chính vì vậy chính
sách đổi mới hình thành nhằm ‘tổ hợp’ các chính sách KH&CN với chính sách ở các
lĩnh vực khác nhau có liên quan như công nghiệp nhằm đáp ứng các mục tiêu KT-
XH.
Quan điểm chính sách đổi mới như ‘tổ hợp’ của OECD gần với nhiều quan
điểm của các chuyên gia về chính sách đổi mới «Chính sách đổi mới liên quan
(refers) đến các yếu tố khoa học, công nghệ và chính sách công nghiệp, mục đích rõ
ràng đó là thúc đẩy sự phát triển, truyền bá hiệu quả việc sử dụng sản phẩm, dịch vụ
và qui trình mới trong thị trường hoặc bên trong các tổ chức công và tư. Trọng tâm
chính là dựa trên sự tác động thành tựu kinh tế và sự gắn kết xã hội. Chính sách đổi
9
mới có mục tiêu rộng hơn chính sách khoa học, chính sách công nghệ, bao gồm cả
các chính sách thay đổi tổ chức và thị trường cho sản phẩm mới»(Bengt-Åke
Lundvall, Susana Borrás, December-1997). Chính sách đổi mới không chỉ liên quan
đến KT-XH của ngành nào đó «Chính sách đổi mới không chỉ có quan hệ duy nhất
với chính sách công nghiệp (chính sách cạnh tranh, chính sách sở hữu trí tuệ...) mà
còn với cả chính sách KH&CN (Kondo, 2007).
Thứ hai, phạm vi của chính sách đổi mới rất rộng, Lundvall đã chỉ ra rằng
chính sách đổi mới còn được xác định ở ba phạm vi chính sách khác: (i) Các chính
sách thúc ép chuyển đổi; (ii) Các chính sách thúc đẩy khả năng thu hút sự thay đổi;
(iii) Các chính sách giúp đỡ những người ra ngoài (losers) trong quá trình tham gia
vào sự thay đổi. Ba loại chính sách thúc ép, thu hút và giúp đỡ có thể cùng kết hợp
trong các cách thức khác nhau, các chính sách có ba cấp có tính chất tạo hiệu ứng cho
sự thay đổi khả năng và các kết quả:
Hình 1: Các cấp chính sách có tính chất hiệu ứng
Thúc ép chuyển đổi
Các chính sách kinh tế vĩ mô
Các chính sách cạnh tranh
Các chính sách thương mại
Khả năng đổi mới và thích ứng sự thay đổi
Cách chính sách phát triển nguồn nhân lực
Các chính sách thị trường lao động
Phân bổ các chi phí và lợi ích của sự thay đổi
Các chính sách thay đổi thuế và thu nhập
Chính sách xã hội
Chính sách vùng
Chính sách đổi mới được mô tả như một quá trình của chính sách học hỏi, một
quá trình được thể chế cơ cấu dần dần "Nguồn lực căn bản lớn nhất trong nền kinh tế
hiện đại là sự hiểu biết và, do đó quá trình quan trọng nhất là học hỏi, sự học hỏi là
tác động nổi trội; cho nên, quá trình hiện thân về mặt xã hội không thể nào hiểu được
mà không xem xét khung cảnh thể chế và văn hoá". Nhiều nhà nghiên cứu đã lưu ý
rằng chính sách đổi mới không phải là một ‘dạng đột biến’ «Điều này được hướng
dẫn từ khả năng phán đoán, từ nền kinh tế và chiều dài của mô hình đổi mới tập trung
nhiều sự sáng tạo hơn dựa trên sự phổ biến và sử dụng tri thức mới» Johnson, 1996).
Chính sách đổi mới có tác động và ảnh hưởng rộng lớn, do đó chứa đựng nhiều
rủi ro. Thông qua các chi phí và lợi ích từ việc gia tăng sự thúc đẩy, sự thay đổi sẽ
phản ánh khả năng đổi mới và thích ứng. Lundvall cho rằng quá trình đổi mới là một
sự nguy hiểm khi bắt đầu thúc ép chuyển đổi, chi phí sẽ thay đổi cao và kết quả có
thể phân hóa xã hội và kéo theo những vấn đề môi trường, do đó chính sách đổi mới
10
cần được thiết kế cùng với những chính sách khác để tránh những rủi ro do quá trình
thay đổi, đổi mới mang lại.
Thứ ba, chính sách đổi mới có hình thái riêng: OECD đưa ra cách nhận dạng
“Hình thái” của chính sách đổi mới bao gồm các nhân tố quốc gia về: thể chế và cấu
trúc như luật pháp, kinh tế, tài chính, giáo dục...hình thành nên các qui tắc và cơ hội
cho đổi mới. Các điều kiện khung, các nhân tố chuyển giao, động lực đổi mới và cơ
sở KH&KT được xem là các nhân tố tạo thành khung chính sách đổi mới tác động
đến sự phát triển KH&CN. Với sự gia tăng nhiều sản phẩm thị trường và sự đổi mới
nhanh chóng, việc khuyến khích tăng cường hiệu quả cạnh tranh trong sản xuất có lợi
như việc đổi mới, nhưng sẽ không có hiệu quả trên việc phân bổ thu nhập và cơ hội
việc làm. Điều đó có nghĩa rằng chính sách đổi mới không thể tách khỏi mục tiêu lớn
của xã hội. Tối thiểu có sự cần bằng với các chính sách khác đó là tác động đến kinh
tế-xã hội, động lực của nền kinh tế học hỏi.
II. Cơ sở, đối tượng và phạm vi tác động của chính sách đổi mới
1. Cơ sở của chính sách đổi mới
a. KH&CN phát triển nhưng không gắn kết với quá trình phát triển KT-
XH: Với sự gia tăng không ngừng các ý tưởng mới từ các kết quả NC&PT, các công
cụ, phương tiện để áp dụng các ý tưởng mới vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong
những năm 60-70 ở các nước phát triển nhưng do thiếu môi trường thúc đẩy sự gắn
kết, mặc dù có nhiều chính sách công hình thành và phát triển như chính sách tài
chính, chính sách cạnh tranh, chính sách thương mại, hợp tác, cộng tác...giữa các khu
vực công và khu vực sản xuất (nhiều nhất là khu vực doanh nghiệp công nghiệp), tuy
nhiên những chính sách này không mang lại hiệu quả cho quá trình phát triển KT-
XH.
Trường hợp này nhận thấy ở Mỹ những năm 50-60, để thay thay đổi tình trạng
này, Chính phủ đã tiến hành cải cách nền kinh tế vĩ, xã hội hóa thành phần kinh tế,
thay đổi chính sách thương mại, thuế, thu nhập, chính sách vùng, chính sách xã
hội…Những nước đi sau như EU và nhiều nước thuộc OECD, do không kịp cải cách,
đổi mới mặc dù đầu tư vào KH&CN không nhỏ nhưng các kết quả NC&PT không
gắn kết với hoạt động sản xuất kinh doanh, do đó đã tụt hậu kinh tế xa so với Mỹ.
Học tập kinh nghiệm đổi mới của Mỹ, EU và OECD đã phát triển nhiều lý thuyết đổi
mới kinh tế vĩ mô vào những năm 90 như: Chính sách KH&CN, NC&PT và tăng
trưởng kinh tế (Guellec and van Pottelsberghe); Đánh giá kinh tế vĩ mô đến hiệu quả
cấu trúc của quỹ cộng đồng (Macro-Economic Evaluation of the Effects of
Community Structural Funds-CSF, Röeger, 1996); Mô hình động lực của đầu vào-
đầu ra đến việc đánh giá tác động kinh tế của CSF (Beutel, 1996); Mô hình kinh
nghiệm cho công nghệ nội sinh ở Hà Lan (Butter và Wollmer 1996, Netherlands);
Mô hình MESEMET “Quá trình nội sinh công nghệ” (Bergeijk, Hagen năm 1997,
Netherlands); Mô hình kinh tế Hainaut (DULBEA-CERT 1998 và 2001, Bỉ), những
lý thuyết đổi mới này nhằm xác định và lượng hóa đóng góp của KH&CN vào trong
11
tăng trưởng kinh tế từ đó phân tích phương thức tác động của chính sách đổi mới
công, trên cơ sở đó điều chỉnh hoặc phát triển tiếp chính sách công trong tương lai.
b. Khiếm khuyết thị trường và khiếm khuyết hệ thống
Khiếm khuyết thị trường: Từ những nghiên cứu về đổi mới và chính sách đổi
mới, một số nguyên nhân mà thị trường khiếm khuyết trong việc sản xuất và sử dụng
tri thức đó là: (i) tính không chắc chắn và rủi ro trong các hoạt động NC&PT; (ii) sự
thất bại trong thực hiện đổi mới và tri thức mới; (iii) những sai lệch thông tin trong
nền kinh tế; (iv) sự thất bại trong việc hiện thực hoá giá trị của tri thức đối với tăng
trưởng kinh tế; (v) sự đánh giá không đúng mức về hàng hoá công nghệ trong chiến
lược kinh doanh của các doanh nghiệp.
Để giải quyết vấn đề khiếm khuyết trong thị trường, chính phủ các nước có thể
đưa ra nhiều biện pháp chính sách, cơ chế khuyến khích khác nhau cho việc sản xuất
và sử dụng tri thức, tăng cường lợi ích kinh tế và phúc lợi xã hội như: hình thành hệ
thống sở hữu trí tuệ thích hợp để công nhận những người sản xuất tri thức về những
chi phí cho việc khám phá và cùng thời gian là phổ biến tri thức cũng như tăng cường
kho tàng tri thức của nhân loại; hỗ trợ đầu tư vào NC&PT thông qua các công cụ tài
chính hoặc hỗ trợ trực tiếp; hình thành các loại “tổ chức NC&PT đặc biệt” để tăng
cường khả năng tiếp cận đến tri thức mới cho các doanh nghiệp; hỗ trợ các trường đại
học và các viện NC&PT khám phá tri thức khoa học mới.
Khiếm khuyết hệ thống: Hệ thống đổi mới là một tập hợp các tổ chức tương tác
với nhau với các chức năng sản xuất, thông tin và lưu trữ tất cả các nhân tố tri thức
đặc biệt đòi hỏi trong quá trình đổi mới (Nelson, 1993; Freeman, 1987; Edquist,
1997; Carlsson, 1995; Lundvall, 1992). Một sự khiếm khuyết hệ thống phát sinh bất
kỳ lúc nào khi việc tiếp cận đến tri thức cần thiết bị ngăn cản hoặc là do tổ chức sản
xuất ra tri thức hay tiếp cận đến tri thức đó bị thất bại hoặc là những liên kết thông tin
ý tưởng giữa các tổ chức tương ứng thất lạc hay hoạt động không hiệu quả
(Gustafsson, 2006).
Trong bất kỳ nền kinh tế dựa trên tri thức nào cũng tồn tại một mạng lưới các
tổ chức đóng góp cho quá trình đổi mới. Từ những minh chứng kinh tế trên đây cho
thấy việc hình thành một chính sách đổi mới toàn diện, điều hành và thực hiện một
cách hiệu quả sẽ: (i) Tăng cường khả năng truyền bá tri thức và công nghệ trong nền
kinh tế; (ii) Đảm bảo tiến trình chuyển tri thức và công nghệ thành những lợi ích kinh
tế và xã hội lớn nhất; (iii) Tăng cường năng lực đổi mới, duy trì một nền tảng tri thức
mạnh mẽ; (iv) Khuyến khích đầu tư vào đổi mới, tối ưu hoá chi tiêu khu vực công
cho NC&PT; (v) Giảm thiểu những rào cản trong việc hình thành và phát triển doanh
nghiệp dựa trên công nghệ mới, doanh nghiệp đổi mới, doanh nghiệp KH&CN.
c. Gia tăng mô hình đổi mới: Suốt những năm 80-90 OECD, EC và Mỹ đã
tạo ra sự gia tăng mô hình đổi mới nhằm tăng tốc độ phát triển kinh tế và tăng cường
cạnh tranh, do đó trọng tâm của đổi mới được thiết kế trên cơ sở "Tăng cường phần
lớn hệ thống R&D chính thức và đào tạo kỹ thuật” (Freeman, 1997), nhiều quan điểm
12
về đổi mới cho rằng, việc đổi mới là cần thiết và quan trọng, miễn là họ kế thừa và
học hỏi kinh nghiệm của những nước đi trước thành công trong việc thiết kế khoa
học, công nghệ và chính sách đổi mới (Design of its Science, Technology and
Innovation Policy-STIP).
Mô hình đổi mới được xây dựng dựa trên việc đầu tư vào NC&PT và việc ứng
dụng các kết quả NC&PT trong hoạt động sản xuất kinh doanh, cấu trúc của mô hình
nghiên đánh giá tác động của chính sách KH&CN thường dựa vào mức độ và sự can
thiệp của chính sách công đến hiệu quả phát triển KT-XH. Những năm 1999,
Bayoumi, Coe và nhiều chuyên gia kinh tế khác đã tập hợp cấu trúc mô hình tăng
trưởng nội sinh đến tái tạo (simulate) hiệu quả việc phổ biến tri thức dựa trên năng
suất và sự tiêu dùng. Các mô hình đổi mới không chỉ cứng nhắc trong khuôn khổ ‘đổi
mới’ chỉ để phát triển KH&CN, mà còn linh hoạt trong hoạt động thực tiễn. Thật vậy,
mặc dù vào những năm 90 thời điểm cuộc cuộc cách mạng công nghệ thông tin ở EU
đang theo chiều hướng phát triển, nhưng thị trường lại có chiều hướng đi xuống,
RTD được thiết kế nhiều cho cạnh tranh hơn là đổi mới như «Chương trình chiến
lược EU cho NC&PT dựa trên công nghệ thông tin (ESPRIT)» đã thúc đẩy các ngành
hoạt động công nghiệp EU phát triển thông qua cạnh tranh NC&PT, bằng cách đó EU
cung cấp các công nghệ cơ bản cần thiết đến việc ủng hộ cạnh tranh trong những năm
1990.
d. Phát triển nền kinh tế mới: kinh tế dựa trên tri thức trong nhiều thập niên
qua đã chứng minh vai trò của KH&CN trong sự tăng trưởng kinh tế, thể hiện cụ thể
ở sự đóng góp đầu vào từ các kết quả NC&PT cho hoạt động kinh tế “Ngày nay, tri
thức dưới mọi hình thức đóng vai trò quan trọng trong các quá trình kinh tế. Các quốc
gia nào tạo ra và quản lý hiệu quả các tài sản tri thức của mình sẽ phát triển tốt hơn.
Các công ty với nhiều tri thức hơn sẽ vượt lên một cách có hệ thống hơn các công ty
với ít tri thức hơn”(OECD, 1997).
Đổi mới là một tất yếu, "Đổi mới để xác định thể chế nào có thể hoạt động và
những thể chế nào không. Đôi khi điều này đòi hỏi phải có những thử nghiệm»
(James D.Wolfensohn, 2002). Sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, chúng có tác động tới
tất cả các khía cạnh nghiên cứu KH&CN, phạm vi thương mại và cuộc sống hàng
ngày của con người, trong tất cả các ngành hoạt động của nền kinh tế.
Xu thế phát triển nền kinh tế mới “nền kinh tế dựa trên tri thức”, cho thấy sự
tác động của chính sách đổi mới đến sự phát triển KH&CN, hiệu quả của sự tác động
thể hiện ở khả năng tạo môi trường và điều chỉnh khung điều kiện cho sự đổi mới
hoạt động “...Sự tích lũy nhanh chóng của nghiên cứu về đổi mới, gồm cả lý thuyết
tăng trưởng mới vừa xuất hiện, có tác động mạnh mẽ đến sự phát triển KH&CN cũng
như chính sách khác có ảnh hưởng đến năng lực đổi mới quốc gia”(OECD, 1997).
Chính sách đổi mới mang lại sự tăng trưởng về tri thức và kinh tế, do đó Guellec và
Pottelsberghe đánh giá sự tăng trưởng kinh tế dựa trên sự đóng góp các nguồn tri thức
khác nhau (cổ đông thực hiện NC&PT từ thành phần kinh doanh, từ các công ty nước
ngoài và từ thể chế công) đến tăng trưởng năng suất cũng như các yếu tố quyết định
13
khác như: NC&PT công và khả năng sản xuất, tài chính công đầu tư cho DN
NC&PT; chính phủ tài trợ cho NC&PT; chính sách khuyến khích tài chính và đầu tư
NC&PT công; nghiên cứu công và DN đầu tư NC&PT.
2. Đối tượng và phạm vi tác động của chính sách đổi mới
2.1. Hoạt động kinh tế-xã hội: Đây là hoạt động diễn ra nhiều đổi mới nhất,
các hoạt động tài chính và tiền tệ, thương mại, cạnh tranh, thị trường, thuế... gắn với
vấn đề phát triển nguồn nhân lực, thị trường lao động, thu nhập và chính sách xã hội
có tác động ảnh hưởng rất lớn đến chính sách công nghiệp và chính sách KH&CN.
Các hoạt động này không phải lúc nào cũng diễn ra trong một trật tự sẵn có, ví
dụ một sự thay đổi từ chính sách thuế đối với các DN có hay thiếu lao động hoặc
đình công của người lao động đều ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất. Một số giải
pháp cho những vấn đề này theo cách truyền thống đó là điều chỉnh chính sách kinh
tế (giảm thuế), chính sách xã hội (di chuyển lao động từ các vùng khác), theo cách
hiện đại nghiên cứu đổi mới công nghệ sản xuất, thay đổi trang thiết bị, thay đổi qui
trình sản xuất...những kết quả NC&PT mới, dịch vụ KH&CN mới sẽ giúp thay thế
tình trạng thiếu lao động, đồng thời nâng cao năng suất sản xuất. Tuy nhiên, giải pháp
phát triển KH&CN sẽ đưa đến vấn đề thất nghiệp, do đó chính sách đổi mới tập hợp
các chính sách KH&CN và chính sách công nghiệp cùng với các chính sách KT-XH
nhằm cho hoạt động đổi mới được diễn ra thuận lợi và mang lại hiệu quả KT-XH cao
hơn.
Vấn đề gắn kết các hoạt động NC&PT với hoạt động sản xuất kinh doanh là
khong đơn giản, như trên đã trình bày vấn đề ở mục 1 về cở sở của chính sách đổi
mới đó là do có sự khiếm khuyết thị trường và khiếm khuyết hệ thống do đó các nhà
kinh tế học đã lưu ý về việc cần nhận thức và có cách thức gắn kết các hoạt động hoạt
động NC&PT với hoạt động sản xuất kinh doanh một cách có thận trọng, hai mô hình
tiêu biểu dưới đây cho thấy cần thận trọng trong việc gắn kết:
Mô hình tuyến tính: dựa trên nền kinh tế chỉ huy, với mô hình này, KH&CN
không thể phát triển, để tiến hành đổi mới hoạt động sản xuất DN phải dựa vào kết
quả của hoạt động NC&PT (phát minh, sáng chế) từ đó tiến hành cải tiến hoặc đổi
mới sản phẩm hoặc kỹ thuật sản xuất mới, theo Robert Boyer trong mô hình này DN
muốn tăng cường hoạt động đổi mới thì nhất thiết phải thông qua việc tăng cường
hoạt động nghiên cứu. Nhưng điều này đã không đạt kết quả “Trên cơ sở mô hình
tuyến tính này, chính sách công nghiệp trước đây thường đánh đồng giữa hoạt động
NCCB với hoạt động đổi mới, trong khi đó là hai khái niệm khác nhau. NCCB là
công việc của các nhà khoa học, còn đổi mới là công việc của các nhà DN” (Robert
Boyer, 2000). Theo Robert Boyer, hoạt động đổi mới còn đi xa hơn hoạt động
NCCB, có qui luật riêng, đặc thù riêng gắn bó với thị trường và với cả phòng thí
nghiệm.
Mô hình quan hệ tương hỗ: được xây dựng dựa trên nền kinh tế thị trường,
khắc phục hạn chế của mô hình trên. Mô hình quan hệ tương hỗ do Kline và
14
Rosenberg đề xuất, đã chỉ ra rằng, quá trình đổi mới không phải là một chuỗi các
công đoạn biệt lập với nhau, mà là một sự tác động qua lại thường xuyên giữa các
khả năng (do công nghệ hoặc thị trường mang lại) phương tiện và chiến lược. “Đổi
mới là một quá trình diễn ra trong mối quan hệ tương hỗ giữa những tiềm năng, cơ
hội do thị trường mang lại với trình độ, NLCN và các phương tiện hiện có của DN”.
Những tiềm năng mới có thể xuất hiện từ sự thay đổi về nhu cầu trên thị trường, về
chu trình lưu chuyển của sản phẩm, những tiến bộ mới về KH&CN. Quá trình cải tiến
phụ thuộc vào cách DN nhận thức về sự tồn tại của những tiềm năng đó, để đưa ra
một chiến lược SXKD phù hợp.
Môi trường khách quan tác động rất lớn đến quan hệ của DN với hoạt động
KH&CN, như trên đã nêu thị trường đóng vai trò rất quan trọng đưa đến sự thay đổi
hành vi đầu tư vào KH&CN của DN để thay đổi hoặc cải tiến hoạt động chi tiêu đổi
mới sản phẩm và qui trình công nghệ (SP&QTCN). Song trong quan hệ này, gặp phải
những hạn chế nhất định, đặc biệt là sự phụ thuộc của DN rất lớn vào môi trường
khách quan, trong trường hợp nhất định DN có thể bị động khi không có NL nội sinh
nhất định.
2.2. Hoạt động KH&CN: OECD phân làm ba hoạt động chính là: NC&PT,
công tác giáo dục và đào tạo KH&KT và dịch vụ KH&CN, phần lớn hoạt động
NC&PT và phát triển công nghệ (PTCN) là nhân tố chính, vì đó là hoạt động cơ bản
nhất, đóng góp quan trọng nhất đối với sự tăng trưởng kinh tế:
-NC&PT là hoạt động sáng tạo được thực hiện một cách hệ thống để tăng
cường vốn tri thức, bao gồm tri thức về con người, văn hoá, xã hội và sử dụng vốn tri
thức này để tìm ra các ứng dụng mới (OECD, 2005), NC&PT bao hàm 3 loại hoạt
động: Nghiên cứu cơ bản; Nghiên cứu ứng dụng; Phát triển thực nghiệm.
-PTCN là hoạt động nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ mới, sản phẩm mới,
bao gồm triển khai thực nghiệm và sản xuất thử nghiệm. Phát triển công nghệ gắn với
hoạt động đổi mới SP&QTCN bao gồm các sản phẩm và các qui trình mới về công
nghệ được thực hiện và các cải tiến công nghệ đáng kể trong các sản phẩm và qui
trình. Một đổi mới SP&QTCN được thực hiện nếu nó được đưa ra thị trường (đổi
mới sản phẩm) hoặc được sử dụng trong qui trình sản xuất (đổi mới qui trình), hoạt
động sản xuất, kinh doanh của bất kỳ DN nào đều phải tiến hành đổi mới SP&QTCN
để phát triển, tồn tại và cạnh tranh.
Trong mô hình kinh tế tri thức, nhân tố quan trọng là đổi mới “Ở tầm vĩ mô có
khá nhiều bằng chứng, cho thấy đổi mới là nhân tố chủ đạo trong tăng trưởng kinh tế
quốc dân cũng như trong tạo ra các qui luật thương mại quốc tế, ở tầm vi mô (công
ty), NC&PT được xem là đã nâng cao năng lực của DN trong việc tiếp thu và sử
dụng hiệu quả tri thức mới dưới mọi hình thức, không chỉ là tri thức công nghệ”
(Oslo, 2004). Để tiến hành được điều này, phần lớn DN phải đầu tư nhiều vào
NC&PT, đào tạo và sử dụng dịch vụ KH&CN.
15
Vai trò của chính sách đổi mới đó là tập hợp được các chính sách đào tạo, phổ
biến tri thức và chính sách tài chính để nâng cao nhận thức của DN thông qua đào
tạo, tập huấn và thay đổi hành vi của họ trên cơ sở hỗ trợ tài chính cho họ thực hiện
đổi mới.«Tiến bộ công nghệ được tạo nên từ các hoạt động đổi mới bao gồm các đầu
tư phi vật chất như NC&PT, bản thân nó tạo nên cơ hội cho việc đầu tư trực tiếp vào
năng lực SX. Nhiệm vụ chủ yếu của các chính phủ là tạo các điều kiện thuận lợi để
khuyến khích các công ty tham gia vào đầu tư và các hoạt động đổi mới nhằm đẩy
mạnh tiến bộ kỹ thuật» (Oslo, 2004).
2.3. Các nhân tố chính
2.3.1. Cơ quan hoạch định và tư vấn chính sách của chính phủ
-Vai trò của các cơ quan: Hiện nay phần lớn các bộ, ủy ban, hội đồng
KH&CN, ở các nước chịu trách nhiệm hoạch định và điều phối chính sách đổi mới.
-Quá trình và qui trình hoạch định chính sách đổi mới của các cơ quan, phụ
thuộc vào tư duy đổi mới và cách tiếp cận, ví dụ:
(i) Tiếp cận chức năng, hiện đại: xem xét đổi mới như một yếu tố cấu thành
của chính sách công và như vậy việc điều phối chính sách do một cơ quan cấp bộ
chịu trách nhiệm. Điển hình cho cách tiếp cận này là các nước Bắc Âu (Thuỵ Điển,
Đan Mạch, Phần Lan) và Ai-rơ-len;
(ii) Tiếp cận truyền thống: xem xét đổi mới như là giai đoạn cuối cùng của quá
trình NC&PT và do đó bộ kinh tế/công nghiệp sẽ chịu trách nhiệm về chính sách đổi
mới. Điển hình cho cách tiếp cận này là Hà Lan, CHLB Đức, Italy và Tây Ban Nha.
(iii) Một số trường hợp riêng không thuộc 2 cách tiếp cận trên. Điển hình là
Anh, Pháp, Hy Lạp, Bỉ, Thuỵ Sỹ…và một số quốc gia nhỏ khác.
Một điểm đáng quan tâm trong quá trình điều phối là việc phân định trách
nhiệm quản lý tương đương cấp bộ. Một số quốc gia thành lập các đơn vị riêng, một
số quốc gia thay đổi lại cơ cấu bộ nhằm vào việc điều phối chính sách đổi mới, ba
nhóm tiếp cận cho thấy: (i) Không có sự phân tách giữa cơ quan xây dựng khung
chính sách và cơ quan tổ chức thực hiện các biện pháp chính sách; (ii) Bộ kinh
tế/công nghiệp chịu trách nhiệm trong việc thiết kế chính sách và một cơ quan của
chính phủ tổ chức thực hiện; (iii) Với cấu trúc liên bang thì chính sách đổi mới là kết
quả của sự phối hợp qua lại giữa cơ quan chịu trách nhiệm của liên bang và bang.
2.3.2. Các doanh nghiệp (DN), được xác định là nhóm đối tượng chính của
chính sách đổi mới tác động đến sự phát triển KH&CN.
OECD đã định nghĩa “DN là những người điển hình (typically) có liên quan
đến một hành động, một quá trình, hoặc phạm vi hoạt động của những người sáng
tạo, đóng một vai trò rất quan trọng trong phạm vi hoạt động mạo hiểm và đổi mới”
(OECD, 2005). Định nghĩa này cho chúng ta thấy, không chỉ riêng các nhà khoa học
là người sáng tạo, mạo hiểm và đổi mới trong hoạt động KH&CN, cách tiếp cận mới
cho thấy trong phạm vi hoạt động KH&CN, DN có vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên,
16
vai trò của DN không phải là họ sẽ tham gia vào tất cả các hoạt động KH&CN, mà
chỉ có thể tham gia vào một số hoạt động có liên quan đặc biệt đến sự sáng tạo, mạo
hiểm và đổi mới, điều này phụ thuộc NL nội sinh nhất định. DN có nhiều NL, tuy
nhiên một số NL cơ bản có tính chất quyết định khả năng đổi mới của DN:
Năng Lực đổi mới “NL đổi mới bao gồm một tập hợp các nhân tố mà công ty
có hoặc không có, và các cách tổ hợp các nhân tố đó một cách có hiệu quả” (Oslo,
2004).
Năng Lực công nghệ: “NLCN của một công ty hàm chứa một phần trong lực
lượng lao động của công ty. Các nhân viên có trình độ là tài sản quan trọng thực hiện
đổi mới. Không có các nhân viên với trình độ cao, một công ty không thể làm chủ
được các công nghệ mới chứ chưa nói đến thực hiện đổi mới. Ngoài các nhà nghiên
cứu, công ty còn cần đến các kỹ sư có thể điều khiển các thao tác sản xuất, những
người bán hàng có thể hiểu được công nghệ họ bán, và những tổng giám đốc có thể
nhận thức được các vấn đề về công nghệ”(Oslo, 2004). Để thực hiện những điều này,
những người đặc trắc của DN cần phải có một mức độ hiểu biết nhất định thông qua
giáo dục, đào tạo và kinh nghiệm” (Fransman và King 1984).
Năng Lực chuyển giao tri thức: để tiến hành một hoạt động đổi mới
SP&QTCN, DN cần phải tiến hành chuyển giao tri thức mới trong nội bộ. Việc
chuyển giao này cần ít người và những người đặc biệt giỏi, vai trò của những cá nhân
chủ chốt của các công ty rất quan trọng đến quá trình đổi mới, những người này được
đánh giá như ‘người gác cổng’ công nghệ chuyên môn, họ thường xuyên cập nhật
thông tin, kiến thức KH&CN mới, được giáo dục và đào tạo bài bản để chuyển giao
và nhận chuyển giao tri thức mới một cách tốt nhất.
Chính sách đổi mới hướng mục tiêu phát triển DN trên cơ sở đào tạo đội ngũ
chủ chốt của DN (lãnh đạo, chuyên gia, kỹ sư....) sau khi đào tạo họ có thể phổ biến
tri thức mới một cách có trình tự trong DN đồng thời bảo mật được những tri thức
mới trong suốt quá trình sản xuất những sản phẩm mới. Sự tăng trưởng bắt nguồn từ
những yếu tố ngoại sinh được tạo ra trong mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa
các quá trình cải tiến, đổi mới của các đơn vị sản xuất. Hợp tác và quan hệ chặt chẽ
trong bộ phận DN, giảm tối đa sự ngăn cách giữa các bộ phận. Những nhóm này
được tự do giao tiếp trực tiếp với các đơn vị khác ở trong và ngoài DN mà không cần
phải qua các nấc thứ bậc khác nhau. Hình thức tổ chức mạng lưới này trở nên ngày
càng hấp dẫn, đặc biệt là trong lĩnh vực thường xuyên đổi mới sản phẩm (Sako và
Freeman).
Trong nền kinh tế tri thức, những DN nào có nhiều tri thức hơn sẽ giành được
nhiều ưu thế trong cạnh tranh, chính sách đổi mới không phụ thuộc vào chính sách
DN có muốn hay không, để cạnh tranh phải có chính xã hội hóa hoạt động đầu giúp
DN đầu tư vào việc tạo ra tri thức “Vai trò chiến lược này của tri thức tạo cơ sở cho
các nhà đầu tư ngày càng tăng cường đầu tư vào NC&PT, giáo dục và đào tạo, cũng
như các đầu tư vô hình khác đang tăng trưởng tốc độ nhanh hơn so với các đầu tư vật
chất tại hầu hết các nước và trong hầu hết thời gian của những thập kỷ gần đây. Tiến
17
bộ công nghệ tạo nên từ các hoạt động đổi mới, bao gồm các đầu tư phi vật chất như
NC&PT bản thân nó tạo nên cơ hội cho việc đầu tư tiếp vào NL sản xuất. Đó là lý do
vì sao tiến bộ công nghệ, trong dài hạn, sẽ tạo thêm công ăn việc làm và tăng thêm
thu nhập”(Oslo, 2004).
2.3.3. Các tổ chức KH&CN: Ngày nay, hoạt động NC&PT là hoạt động rất
quan trọng đối với hoạt động đổi mới ở cấp quốc gia, doanh nghiệp, vì vậy vai trò
của chính sách đổi mới là phát triển đầu vào cho NC&PT đối với các tổ chức
KH&CN. Trước hết, là việc sử dụng nhân lực NC&PT trong hoạt động sản xuất ở các
doanh nghiệp. Đi cùng với việc sử dụng nhân lực là việc ứng dụng các kết quả
NC&PT vào hoạt động đổi mới, các kết quả NC&PT được xác định là đầu vào cho
đổi mới ở DN. “Mức độ lưu chuyển của các chuyên gia khoa học hoặc công nghệ sẽ
ảnh hưởng đến tốc độ lan truyền của các phát triển mới” (Oslo, 2004).
Các trường đại học, viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm, trung tâm đóng một
vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình chịu sự tác động của chính sách đổi mới, là
nơi tạo ra nguồn tri thức mới, liên kết, chuyển giao tri thức mới đến các doanh
nghiệp. Một trong mục tiêu quan trọng của chính sách đổi mới là phát triển tri thức từ
các tổ chức KH&CN để chuyển giao và thúc đẩy DN tiến hành hoạt động đổi mới
được tốt hơn và hiệu quả hơn. Các tổ chức KH&CN có thể nằm trong các doanh
nghiệp, có thể thuộc Chính phủ, phi Chính phủ có thể khu vực tư nhân... tất cả đều là
những nhân tố quan trọng trong quá trình đổi mới của quốc gia, vùng, khu vực.
Cách tiếp cận vào mô hình liên kết cho thấy rằng, các DN dù muốn hay không
đều phải tiến hành công việc nghiên cứu tại doanh nghiệp, nghiên cứu có vai trò đặc
biệt quan trọng để giải quyết những vấn đề được đặt ra trong bất kỳ bối cảnh, trường
hợp nào, trong trường hợp này DN phải mở rộng cơ sở tri thức của mình, liên kết với
các tổ chức KH&CN để tiến hành đổi mới, đổi mới trở nên phổ biến ở nhiều nước đã
phát triển, mặc dù nghiên cứu chỉ là một khâu của quá trình đổi mới, nhưng không
thể thiếu trong quá trình đổi mới “NC là một bổ trợ cho đổi mới chứ không phải là
điều kiện tiên quyết cho đổi mới. Nhiều hoạt động nghiên cứu sẽ được hình thành từ
quá trình đổi mới. Nhiều vấn đề cần giải quyết sẽ bắt nguồn từ các ý tưởng đổi mới
được tạo ra ở những nơi khác”(Oslo, 2004).
18
III. Các điều kiện và thể chế chung của chính sách đổi mới
Hình 2: Hình thái chính sách đổi mới-sơ đồ các vấn đề liên quan
CÁC ĐIỀU KIỆN KHUNG
Các điều kiện và thể chế chung tạo nên
các cơ hội khác nhau cho đổi mới
CÁC NHÂN TỐ CHUYỂN GIAO
Các nhân tố về con người, xã hội và
văn hóa ảnh hưởng đến sự truyền đạt thông
tin đến công ty và sự học hỏi của công ty
ĐỘNG LỰC
ĐỔI MỚI
Các nhân tố động
hình thái đổi mới
trong công ty
CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT
Các tổ chức KH&CN làm nền cho động lực đổi mới
Nguồn: Tài liệu hướng dẫn Oslo-OECD, 2004.
1. Các bộ phận cấu thành (OECD, 2004):
Hệ thống giáo dục cơ sở cho quảng đại quần chúng, hệ thống này xác lập tiêu
chuẩn giáo dục tối thiểu cho lực lượng lao động và thị trường tiêu thụ nội địa.
Cơ sở hạ tầng liên lạc, bao gồm đường xá, điện thoại, liên lạc điện tử.
Thể chế tài chính, cho phép xác lập chẳng hạn sự tiếp cận dễ dàng đến các
nguồn vốn đầu tư mạo hiểm.
Khung cảnh, luật pháp và kinh tế vĩ mô, chẳng hạn như luật sáng chế, thuế, các
qui định về quản lý doanh nghiệp và các chính sách liên quan đến lãi suất tiết kiệm,
tỷ giá ngoại tệ, thuế xuất khẩu và cạnh tranh.
Sự tiếp cận thị trường, kể cả khả năng thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với khách
hàng cũng như các vấn đề như qui mô thị trường và sự dễ dàng tiếp cận thị trường.
Cấu trúc các ngành và môi trường cạnh tranh, kể cả sự tồn tại của các công ty
cung ứng trong các ngành sản xuất hỗ trợ.
Về nguyên tắc, chính sách đổi mới để thực thi được vào thực tiễn, cần có môi
trường thể chế vì "Thể chế còn là cách tổ chức thực hiện các qui tắc và quy phạm đạo
đức nhằm đạt được các kết quả mong muốn. Các chính sách ảnh hưởng tới việc thể
19
chế nào sẽ thay đổi, còn thể chế ảnh hưởng tới việc chính sách nào sẽ được áp dụng"
(Douglass C.North).
Hiện nay một số luật, chính sách liên quan đến chính sách đổi mới: Luật
KH&CN; Luật tài chính; Luật SHTT; Luật cạnh tranh; Các nguyên tắc hướng dẫn
việc quản lý các vấn đề SHTT; Mẫu cấp giấy phép hợp đồng; Thuế DN; Thuế cá
nhân (thuế thu nhập từ việc khai thác đối tượng sở hữu trí tuệ). Không phải quốc gia
nào cũng có đầy đủ các hệ thống pháp luật liên quan đến hoạt động KH&CN, đổi mới
công nghệ, tuy nhiên việc xây dựng hệ thống pháp luật là rất cần thiết nhằm tạo môi
trường pháp lý thuận lợi hơn cho chính sách đổi mới được thực thi có hiệu quả.
2. Các nhân tố chuyển giao: Nhân tố con người được đánh giá là nhân tố đặc
biệt quan trọng, OECD cho rằng các nhân tố chuyển giao có ảnh hưởng lớn đến tính
hiệu quả của các mối liên kết, các luồng trao đổi thông tin và kỹ năng, sự tiếp thu học
hỏi bao gồm: các quan hệ chính thức và không chính thức giữa các công ty; sự hiện
diện của những “người gác cổng” công nghệ chuyên môn, hay những người cảm
nhận công nghệ, yếu tố người gác cổng chuyên môn đóng vai trò quan trọng đối với
đổi mới trong nội bộ công ty; các mối liên hệ quốc tế là một bộ phận quan trọng của
mạng lưới qua đó thông tin được truyền dẫn, đặc biệt vai trò của các chuyên gia sẽ
ảnh hưởng đến tốc độ lan truyền của các phát triển mới; sự hình thành các công ty
spin-off, thường kéo theo sự chuyển giao các cá nhân có trình độ; các nguyên tắc xử
thế, hệ thống giá trị cộng đồng, sự tin cậy và cởi mở có ảnh hưởng đến mức độ hiệu
quả của các mạng lưới, các mối liên hệ và các kênh liên lạc khác; tri thức được mã
hóa trong các bằng sáng chế, tài liệu chuyên môn và tạp chí khoa học.
3. Động lực của đổi mới: Trong bối cảnh phát triển và cạnh tranh quốc tế hiện
nay, khái niệm đổi mới rất rộng, Robert Boyer đã nêu đổi mới không chỉ bao hàm
những khía cạnh thuần túy mang tính kỹ thuật, mà còn bao hàm cả đổi mới về tổ
chức, phương thức sản xuất, kinh doanh, quản lý tài chính. Một hệ thống phức tạp
các nhân tố định hình đổi mới ở cấp công ty được gọi là “động lực đổi mới” (OECD,
2004), tuy nhiên để đổi mới các DN phải có năng lực đổi mới, trình độ chiến lược và
trình độ tổ chức, có thể trực tiếp NC&PT hoặc không nhưng phải tham gia vào các
hoạt động như có thể nhận dạng khái niệm sản phẩm mới và công nghệ mới sản xuất,
có thể phát triển các dự án dẫn đường và sau đó phát triển phương tiện sản xuất ở
mức tổng thể. Có thể mua thông tin kỹ thuật, trả lệ phí tiền hoặc bản quyền cho các
sáng chế đã được cấp bằng, hoặc mua bí quyết kỹ năng thông qua tư vấn kỹ thuật và
thiết kế các loại khác nhau, đào tạo nội bộ nhân lực hoặc thuê mướn, phát triển học
hỏi trong nội bộ công ty, đầu tư vào trang thiết bị qui trình hoặc các đầu vào trung
gian, tổ chức lại hệ thống quản lý, toàn bộ hệ thống SX và các phương pháp
SX…“Ngày nay, tri thức dưới mọi hình thức đóng vai trò quan trọng trong các quá
trình kinh tế. Do vậy khung chính sách cần trọng tâm vào năng lực đổi mới, tạo ra tri
thức và sử dụng tri thức của các nền kinh tế OECD. Trong một nền kinh tế dựa trên
tri thức, đổi mới được xem là có vai trò trung tâm’(Oslo, 2004).
20