Luận văn nghiên cứu biên soạn tập bài giảng môn xác suất thống kê dùng cho trường đại học dân lập hải phòng

  • 101 trang
  • file .pdf
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG
--------------------------------------
ISO 9001 : 2008
ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN TẬP BÀI GIẢNG
MÔN XÁC SUẤT THỐNG KÊ DÙNG CHO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG
Chủ nhiệm đề tài : VŨ VĂN ÁNH
Thành viên : HOÀNG HẢI VÂN
HẢI PHÒNG, 2012
1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HÀI PHÒNG
--------------------------------------
ISO 9001 : 2008
NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN TẬP BÀI GIẢNG
MÔN XÁC SUẤT THỐNG KÊ DÙNG CHO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG
Chủ nhiệm đề tài : VŨ VĂN ÁNH
Thành viên : HOÀNG HẢI VÂN
HẢI PHÒNG, 2012
2
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .........................................................................................................................6
PHẦN I: XÁC SUẤT.....................................................................................................8
CHƢƠNG I: GIẢI TÍCH TỔ HỢP .............................................................................8
1.1. Quy tắc cộng. ............................................................................................................8
1.4.Chỉnh hợp ( chỉnh hợp không lặp). ............................................................................9
1.5.Tổ hợp. .....................................................................................................................10
Bài tập chương 1 ............................................................................................................10
CHƢƠNG 2: BIẾN CỐ NGẪU NHIÊN VÀ XÁC SUẤT CỦA NÓ .......................11
2.1. Phép thử, biến cố và mối quan hệ giữa các biến cố. ..............................................12
2.1. 1.Phép thử và biến cố .............................................................................................12
2.1.2. Các loại biến cố ...................................................................................................12
2.1.3. Quan hệ giữa các biến cố .....................................................................................12
2.2. Xác suất ..................................................................................................................16
2.2.1.Định nghĩa xác suất cổ điển..................................................................................16
2.2.2.Định nghĩa xác suất theo tần xuất.........................................................................17
2.2.3.Định nghĩa xác suất theo hình học .......................................................................18
2.3. Các định lí cơ bản của xác suất ..............................................................................18
2.3.1. Định lí nhân xác suất. ..........................................................................................18
2.3.2. Công thức cộng ....................................................................................................21
2.2.3.Công thức xác suất đầy đủ....................................................................................23
2.2.4.Công thức Bayes ...................................................................................................24
2.3.5. Công thức Bernoulli. ...........................................................................................24
Bài tập chương 2 ............................................................................................................26
CHƢƠNG 3: ĐẠI LƢỢNG NGẪU NHIÊN ............................................................30
3.1.Định nghĩa và phân loại đại lượng ngẫu nhiên. .......................................................30
3.1.1. Định nghĩa: ..........................................................................................................30
3.1.2. Ví dụ: ...................................................................................................................30
3.1.3. Phân loại ĐLNN ..................................................................................................30
3.2. Quy luật phân phối xác suất của ĐLNN. ................................................................31
3.2.1. Định nghĩay. ........................................................................................................31
3
3.2.2. Bảng phân phối xác suất: .....................................................................................31
3.2.3. Hàm phân phối xác suất ......................................................................................33
3.2.4. Hàm mật độ xác suất ...........................................................................................35
3.3.Các tham số đặc trưng của ĐLNN ..........................................................................37
3.3.1. Kỳ Vọng ..............................................................................................................37
3.3.2. Phương sai ...........................................................................................................41
3.3.3. Độ lệch chuẩn ......................................................................................................43
3.3.4.Mode (giá trị tin cậy nhất) của X..........................................................................43
3.3.5. Median (Trung vị) của X .....................................................................................44
3.4. Một số quy luật phân phối thường gặp ...................................................................44
3.4.1. Quy luật phân phối siêu bội .................................................................................44
3.4.2. Quy luật phân phối nhị thức ................................................................................45
3.4.3. Quy luật phân phối Poisson .................................................................................47
3.4.4. Quy luật phân phối mũ ........................................................................................48
3.4.4. Quy luật phân phối chuẩn ....................................................................................49
Bài tập chương 3 ............................................................................................................52
PHẦN II: THỐNG KÊ ................................................................................................57
CHƢƠNG 4: LÝ THUYẾT MẪU .............................................................................57
4.1. Tổng thể, mẫu và phương pháp lấy mẫu ................................................................57
4.1.1. Khái niệm. ...........................................................................................................57
4.1.2. Các lý do không thể nghiên cứu toàn bộ tổng thể. ..............................................57
4.1.3. Nguyên tắc chọn mẫu ..........................................................................................58
4.1.4. Mẫu ngẫu nhiên và mẫu cụ thể. ...........................................................................59
4.2.Các tham số đặc trưng. ............................................................................................60
4.2.1.Các tham số đặc trưng của tổng thể......................................................................60
4.2.2. Các tham số đặc trưng của mẫu ngẫu nhiên. .......................................................61
4.2.3. Các tham số đặc trưng của mẫu cụ thể. ...............................................................61
Bài tập chương 4:...........................................................................................................65
CHƢƠNG 5: ƢỚC LƢỢNG THAM SỐ ..................................................................67
5.1. Đặt vấn đề ...............................................................................................................67
5.2. Ước lượng điểm ......................................................................................................67
5.2.1. Định nghĩa: ..........................................................................................................67
4
5.2.2. Một số tính chất: ..................................................................................................67
5.3.Ước lượng khoảng ...................................................................................................68
5.3.1. Định nghĩa: ..........................................................................................................68
Bài tập chương 5 ............................................................................................................72
Chƣơng 6: KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT ...................................................................78
6.1.Khái niệm mở đầu: ..................................................................................................78
6.2. Môt số bài toán kiểm định giả thuyết .....................................................................79
2
6.2.1. Bài toán KĐGT về GTTB của đlnn X~N( ; ) .................................................79
6.2.2. KĐGT về sự bằng nhau của 2 GTTB. .................................................................84
6.2.3. Bài toán KĐGT về tỷ lệ (xác suất) ......................................................................86
6.2.4. Bài toán KĐGT về sự bằng nhau của hai tỷ lệ (xác suất) ...................................88
Bài tập chương 6 ............................................................................................................90
CHƢƠNG 7: TƢƠNG QUAN HỒI QUY .................................................................93
7.1.Khái niệm ................................................................................................................93
7.2. Mạng tương quan, bảng tương quan, đường hồi quy thực nghiệm. .......................94
7.2.1. Mạng tương quan .................................................................................................94
7.2.2. Bảng tương quan..................................................................................................95
7.2.3. Cách xác định đường hồi quy tuyến tính.............................................................96
Bài tập chương 7:...........................................................................................................99
KẾT LUẬN ................................................................................................................100
TÀI LIỆU THAM KHẢO.........................................................................................101
5
MỞ ĐẦU
1.Lý do chọn đề tài.
Ra đời từ nửa cuối thế kỷ 17 ở nước Pháp, xác suất là một bộ phận của toán học
nghiên cứu các hiện tượng ngẫu nhiên. Nói một cách đại khái thì hiện tượng ngẫu
nhiên là hiên tượng ta không thể nói trước nó xảy ra hay không xảy ra khi thực hiện
một lần quan sát. Tuy nhiên nếu tiến hành quan sát khá nhiều lần một hiện tượng ngẫu
nhiên trong những hoàn cảnh như nhau, thì trong nhiều trường hợp ta có thể rút ra
được những kết luận khoa học về hiện tượng này. Dựa vào các thành tựu của lý thuyết
xác suất, thống kê toán xây dựng các phương pháp ra quyết định trong điều kiện thông
tin không đầy đủ. Hơn 300 năm phát triển, đến nay nội dung và các phương pháp xác
suất thống kê rất phong phú, được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực tự nhiên và
xã hội khác nhau, từ âm nhạc tới vật lý, từ cơ học tới thị trường chứng khoán, từ dự
báo thời tiết tới kinh tế, từ nông học tới y học…
Môn học Xác suất thống kê là một môn học quan trọng ở bậc đại học.Ở nước ta,
số sách về xác suất thống kê đã được xuất bản khá nhiều. Tuy nhiên đề tài này chỉ
trình bày những vấn đề tương ứng với nội dung giảng dạy môn học Xác suất thống kê
cho sinh viên trường Đại học Dân lập Hải Phòng. Vì vậy, đề tài này được viết hoàn
toàn theo quan điểm thực hành, chỉ chú trọng việc áp dụng các phương pháp của xác
suất và thống kê toán trong quản lý kinh tế và quản trị kinh doanh mà bỏ qua cơ sở
toán học của các kết quả đó. Mỗi khái niệm, vấn đề hay phương pháp đều được minh
họa bằng các ví dụ trong lĩnh vực thực tế, giúp giói thiệu cho sinh viên khả năng ứng
dụng rộng rãi của các phương pháp đó trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Vì vậy, nhóm tác giả đã lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu biên soạn tập bài giảng
môn xác suất thống kê dùng cho Trường Đại học Dân lập Hải Phòng”.
Cho đến nay, có thể khẳng định đây là 1 đề tài hoàn toàn mới.
2.Mục tiêu đề tài.
Đề tài tập trung xây dựng một bài giảng vừa đáp ứng yêu cầu chuẩn mực của
sách giáo khoa, vừa có giá trị thực tiễn và phù hợp với phương thức tự học, tự nghiên
cứu của sinh viên.
3.Các phƣơng pháp nghiên cứu.
Đề tài sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp như: tổng hợp, thống kê, phân tích,

6
4.Bố cục của đề tài
Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm 2 phần có 7 chương:
Phần I: XÁC SUẤT
Chương 1: Giải tích tổ hợp
Chương 2: Biến cố và xác suất của biến cố
Chương 3: Đại lượng ngẫu nhiên và quy luật phân phối xác suất
Phần II: THỐNG KÊ
Chương 4: Lý thuyết mẫu
Chương 5: Ước lượng tham số
Chương 6: Kiểm định giả thuyết thống kê
Chương 7: Lý thuyết tương quan và hồi quy
7
PHẦN I: XÁC SUẤT
CHƢƠNG I: GIẢI TÍCH TỔ HỢP
1.1. Quy tắc cộng.
Định nghĩa: Nếu có m1 cách chọn đối tượng x1, m2 cách chọn đối tượng x2, …,
mk cách chọn đối tượng xk, và cách chọn xi không trùng với cách chọn xj (i j) thì có:
m1 + m2 + … + mk cách chọn một trong các đối tượng x1, x2 , …, xk
Ví dụ: Trong hộp bút của sinh viên Tuấn có 5 bút màu xanh, 3 bút màu đen, 6
bút màu đỏ. Hỏi Tuấn có bao nhiêu cách chọn một bút để viết.
Giải: Tuấn có: - 5 cách chọn 1 bút màu xanh
- 3 cách chọn 1 bút màu đen
- 6 cách chọn 1 bút màu đỏ
Nếu Tuấn chọn bút màu xanh thì không chọn bút các màu khác và ngược lại.
Do vậy Tuấn có: 5 + 3 + 6 = 14 cách chọn 1 bút để viết.
1.2. Quy tắc nhân.
Định nghĩa: Nếu có m1 cách chọn đối tượng x1, sau đó với mỗi cách chọn x1 có
m2 cách chọn đối tượng x2, sau đó với mỗi cách chọn x1 và x2 như thế có m3 cách chọn
đối tượng x3, …, cuối cùng với mỗi cách chọn x1 x2… xk-1 có mk cách chọn đối tượng
xk. Khi đó có tất cả: m1.m2 … mk cách chọn dãy: x1 x2 … xk
Ví dụ: Sinh viên Tuấn có 5 bút màu xanh, 3 bút màu đen, 6 bút màu đỏ. Hỏi
Tuấn có bao nhiêu cách chọn mỗi loại một bút để mang tới lớp.
Giải:Tuấn có 5 cách chọn 1 bút màu xanh.
Sau khi chọn được bút màu xanh, Tuấn có 3 cách chọn 1 bút màu đen.
Sau khi chọn được bút màu xanh, bút màu đen, Tuấn có 6 cách chọn 1 bút màu đỏ
Do vậy Tuấn có: 5.3.6 = 90 cách chọn mỗi loại 1 bút để tới lớp.
1.3. Hoán vị.
Định nghĩa: Cho một tập X có n phần tử. Hoán vị của n phần tử là một nhóm có
thứ tự gồm đủ mặt n phần tử đã cho.
Kí hiệu: Số các hoán vị của tập hợp n phần tử là: Pn
Công thức tính: Pn = n!
Ví dụ : Có 3 bộ sách: bộ 1 có 5 tập, bộ 2 có 3 tập, bộ 3 có 6 tập. Tất cả được đặt lên
một giá sách, có bao nhiêu cách xếp nếu:
8
a. Sắp tùy ý
b. Các tập được đặt theo từng bộ
c. 3 tập được chỉ định phải sắp cùng nhau
d. 2 tập được chỉ định phải sắp cuối cùng.
Giải: a) Sắp tùy ý
Mỗi cách sắp là một hoán vị của 14 phần tử => Số cách sắp tùy ý là P14 = 14!
b) Sắp theo bộ:
- Mỗi bộ sách là một phần tử lớn => Có P3 = 3! Cách xếp 3 phần tử này.
- Các tập sách trong mỗi có thể hoán vị với nhau => có P5.P3.P6 = 5!3!6! cách
xếp
- Vây có tất cả: 3! 5!3!6! cách xếp.
c) 3 tập được chỉ định phải xếp cùng nhau
- 3 tập được chỉ định xếp cùng nhau coi như một phần tử cùng xếp với 11 tập
còn lại => có P12 = 12! Cách xếp
- Cách xếp của 3 tập chỉ định với nhau có: P3 = 3! Cách xếp
- Vậy có tất cả: P12P3 = 12!3! cách xếp.
d) 2 tập được chỉ định phải xếp cuối cùng.
- 2 tập được chỉ định xếp cuối cùng có P2 = 2! Cách xếp
- Xếp 12 tập còn lại có P12 = 12! cách xếp.
- Vậy có tất cả: P2P12 = 2!12! cách xếp.
1.4.Chỉnh hợp ( chỉnh hợp không lặp).
Định nghĩa: Cho một tập X có n phần tử. Chỉnh hợp chập k từ n phần tử ( k
n) là một nhóm có thứ tự gồm k phần tử khác nhau được chọn ra từ n phần tử đã cho.
Kí hiệu: Số các chỉnh hợp chập k từ tập hợp n phần tử là: Ank
n!
Công thức tính: Ank
(n k )!
Ví dụ1 : Có bao nhiêu số tự nhiên có 3 chữ số khác nhau được tạo ra từ các chữ
số {1,2,3,4,5}.
Giải: Mỗi số tự nhiên thỏa mãn yêu cầu bài toán là một bộ 3 chữ số khác nhau (
có kể thứ tự) chọn ra từ 5 chữ số {1,2,3,4,5}, nên mỗi số này là một chỉnh hợp chập 3
của 5 phần tử. Vậy số các số tự nhiên thỏa mãn là:
5!
A53 5.4.3 60
(5 3)!
9
Ví dụ2 : Một lớp học có 30 sinh viên, có bao nhiêu cách chọn ra 3 sinh viên để
làm Lớp trưởng, Lớp phó và Bí thư. Biết rằng khả năng được chọn của mỗi sinh viên
là như nhau và mỗi sinh viên chỉ nhận một chức.
Giải: Mỗi cách chọn ra 3 sinh viên từ 30 sinh viên thỏa mãn yêu cầu bài toán là
một chỉnh hợp chập 3 của 30 phần tử. Vậy số cách chọn là:
3 30!
A30 30.29.28 24360
(30 3)!
1.5.Tổ hợp.
Định nghĩa: Cho một tập X có n phần tử. Tổ hợp chập k từ n phần tử ( k n) là
một nhóm không phân biệt thứ tự gồm k phần tử khác nhau được chọn ra từ n phần tử
đã cho.
Kí hiệu: Số các tổ hợp chập k từ tập hợp n phần tử là: Cnk
n!
Công thức tính: Cnk
(n k )!k !
Ví dụ : Một lớp học có 30 sinh viên, có bao nhiêu cách chọn ra 3 sinh viên để
tham gia vào đội sinh viên tình nguyện của, biết rằng khả năng được chọn của mỗi
sinh viên là như nhau.
Giải: Mỗi cách chọn ra 3 sinh viên từ 30 sinh viên thỏa mãn yêu cầu bài toán là
một tổ hợp chập 3 của 30 phần tử. Vậy số cách chọn là:
3 30!
C30 4060
(30 3)!3!
Tính chất thường gặp về tổ hợp
Cnk Cnn k
Cnk Cnk 1 Cnk 11
Bài tập chƣơng 1
10
Bài 1: Một lớp học gồm 30 sinh viên nam và 20 sinh viên nữ. Hỏi có bao nhiêu cách
chọn từ lớp đó :
a. 4 sinh viên vào đội sinh viên tình nguyện của trường.
b. 4 sinh viên vào ban cán sự lớp, trong đó có 1 lớp trưởng, 1 lớp phó phụ trách
học tập, 1 lớp phó phụ trách đời sồng và 1 bí thư đoàn.
c. 4 sinh viên trong đó có 2 sinh viên nam và 2 sinh viên nữ đi tập văn nghệ.
d. 4 sinh viên đi dự Đại hội, trong đó có ít nhất 1 sinh viên nam.
e. 4 sinh viên đi tập erobic, trong đó có sinh viên Tuấn ( Tuấn là một trong 30 sinh
viên nam)
Bài 2: Có bao nhiêu cách chọn 7 quân bài từ 1 bộ bài tú lơ khơ gồm 52 quân bài trong
các trường hợp sau:
a. Bất kỳ
b. Có 2 quân K, 3 quân Q
c. Có không quá 1 quân A
d. Có ít nhất 1 J
e. Có quân J cơ
Bài 3: Trong một buổi liên hoan có 10 cặp nam nữ, trong đó có 7 cặp là vợ chồng. Hỏi
có bao nhiêu cách chọn ra 3 người trong các trường hợp sau:
a. 3 người bất kỳ.
b. 3 người, trong đó có ít nhất 1 nữ.
c. 3 người trong đó có 1 cặp là vợ chồng.
d. 3 người, trong đó không có cặp vợ chồng nào.
CHƢƠNG 2: BIẾN CỐ NGẪU NHIÊN VÀ XÁC SUẤT CỦA NÓ
11
2.1. Phép thử, biến cố và mối quan hệ giữa các biến cố.
2.1. 1.Phép thử và biến cố
Định nghĩa: Việc thực một nhóm các điều kiện cơ bản để quan sát một hiện
tượng nào đó được gọi là một phép thử. Các kết quả có thể xảy ra của phép thử được
gọi là biến cố ( sự kiện).
Một phép thử được thực hiện nhiều lần trong cùng điều kiện, nếu phép thử cho
ra cùng kết quả thì ta nói phép thử đó là phép thử tất nhiên. Ngược lại nếu phép thử
cho ta các kết quả khác nhau gọi là phép thử ngẫu nhiên, các kết quả của phép thử
ngẫu nhiên gọi là các biến cố ngẫu nhiên. Chú ý trong xác suất ta chỉ quan tâm tới
phép thử ngẫu nhiên.
Ví dụ:
i)Tung một đồng xu lên một mặt bàn cứng là một phép thử. Các kết quả có thể
có là xuất hiện mặt sấp hoặc ngửa là các biến cố.
ii) Bắn một viên đạn vào một cái bia là một phép thử. Các kết quả có thể có là
viên đạn trúng hoặc trượt bia các biến cố.
2.1.2. Các loại biến cố
Biến cố chắc chắn: Là biến cố nhất định sẽ xảy ra khi thực hiện phép thử, kí
hiệu là:U hoặc .
Biến cố không thể có: Là biến cố không bao giờ xảy ra khi thực hiện phép thử,
kí hiệu là:V hoặc .
Biến cố ngẫu nhiên: Là biến cố có thể xảy ra cũng có thể không xảy ra khi thực
hiện phép thử, kí hiệu là:A, B, C, … hoặc là: A1, A2, A3,…
Ví dụ: Tung một con xúc xắc.
- Gọi V là biến cố xuất hiên mặt 7 chấm, V là biến cố không thể có.
- Gọi Ai là biến cố xuất hiện mặt i chấm, i = {1, 2,…,6}, Ai là biến cố ngẫu
nhiên.
- Gọi U là biến cố xuất hiện mặt có số chấm nhỏ hơn 7, U là biến cố chắc chắn.
2.1.3. Quan hệ giữa các biến cố
2.1.3.1. Quan hệ kéo theo: Biến cố A được gọi là kéo theo biến cố B, kí hiệu A B
hoặc A=> B, nếu A xảy ra thì B xảy ra.
B
Biểu đồ Ven A
12
Ví dụ:
i) Một người mua một tờ vé số
- Gọi A là biến cố người đó trúng số độc đắc
- Gọi B là biến cố người đó trúng số
Khi đó A B
ii) Gieo một con xúc xắc
- Gọi A là biến cố xuất hiện mặt 2 chấm
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
Khi đó A B
2.1.3.2. Quan hệ tương đương: Hai biến cố A và B được gọi là tương đương nhau nếu
A B và B A, kí hiệu là A= B
Ví dụ:
i) Gieo một con xúc xắc
- Gọi A là biến cố xuất hiện mặt 2, 4, 6 chấm
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
Khi đó A= B
i) Một hộp có 10 bi, trong đó có 7 bi trắng, 3 bi xanh. Lấy ngẫu nhiên ra 2 bi.
- Gọi A là biến cố lấy được 1 bi trắng
- Gọi B là biến cố lấy được 1 bi xanh
Khi đó A= B
2.1.3.3. Biến cố tổng (hợp).
Định nghĩa: Biến cố C được gọi là tổng của 2 biến cố A và B, kí hiệu: C =A + B hoặc
C = A U B, nếu C xảy ra khi và chỉ khi có ít nhất 1 trong 2 biến cố A hoặc B xảy ra
khi thực hiện phép thử.
Biểu đồ Ven
A B
Ví dụ:
i) Gieo một con xúc xắc
- Gọi A là biến cố xuất hiện mặt 2, 4 chấm C =A + B
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt 4, 6 chấm
- Gọi C là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
Khi đó C = A + B
ii) Hai người cùng bắn vào một mục tiêu
13
- Gọi A là biến cố người thứ nhất bắn trúng
- Gọi B là biến cố người thứ hai bắn trúng
- Gọi C là biến cố mục tiêu trúng đạn
Khi đó C = A + B
Mở rộng: Biến cố A gọi là tổng của n biến cốA1, A2,…, An , nếu A xảy ra khi
có ít nhất một trong n biến cố đó xảy ra khi thực hiện phép thử.
kí hiệu là: A = A1+ A2+… +An ,
2.1.3.4. Biến cố tích (giao)
Định nghĩa: Biến cố C được gọi là tích của 2 biến cố A và B, Kí hiệu: C = AB
hoặc C = A ∩ B, nếu C xảy ra khi và chỉ khi cả 2 biến cố A và B cùng xảy ra, khi thực
hiện phép thử.
A A B
Biểu đồ Ven
Ví dụ:
C =AB
i) Gieo một con xúc xắc
- Gọi A là biến cố xuất hiện mặt 2, 4 chấm
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt 4, 6 chấm
- Gọi C là biến cố xuất hiện mặt 4 chấm
Khi đó C = AB
ii) Hai người cùng bắn vào một mục tiêu
- Gọi A là biến cố người thứ nhất bắn trượt
- Gọi B là biến cố người thứ hai bắn trượt
- Gọi C là biến cố mục tiêu không trúng đạn
Khi đó C = AB
Mở rộng: Biến cố A gọi là tổng của n biến cốA1, A2,…, An , nếu A xảy ra khi
và chỉ khi đồng thời n biến cố đó cùng xảy ra khi thực hiện phép thử.
kí hiệu là: A = A1+ A2+… +An
2.1.3.5. Biến cố sơ cấp
Định nghĩa: Biến cố sơ cấp là biến cố không thể phân tích được nữa.
Ví dụ: Gieo một con xúc xắc
- Gọi Ai là biến cố xuất hiện mặt i chấm. i = {1,2,…,6}
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
Khi đó: Ai là biến cố sơ cấp
14
B không là biến cố
2.1.3.6. Biến cố xung khắc
Định nghĩa: Hai biến cố A và B được gọi là xung khắc với nhau khi và chỉ khi
chúng không đồng thời xảy ra khi thực hiện phép thử. Trong trường hợp ngược lại, nếu
hai biến cố đó có thể xảy ra trong cùng một phép thử thì được gọi là không xung khắc.
Ví dụ:Gieo một con xúc xắc
- Gọi A là biến cố xuất hiện mặt 2 chấm
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt 1, 3 chấm
- Gọi C là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
- Gọi D là biến cố xuất hiện mặt có số chấm lẻ
Khi đó: A và B xung khắc nhau
A và D xung khắc nhau
C và D xung khắc nhau
A và C không xung khắc nhau
B và D không xung khắc nhau
Mở rộng: Nhóm n biến cố A1, A2,…, An được gọi là xung khắc từng đôi nếu bất
kỳ hai biến cố nào trong nhóm này cũng xung khắc nhau.
2.1.3.7. Nhóm biến cố đầy đủ
Định nghĩa: Nhóm các biến cố A1, A2,…..,An được gọi là 1 nhóm biến cố đầy
đủ nếu trong kết quả của phép thử chỉ xảy ra 1 và chỉ 1 trong các biến cố ấy.
Nói cách khác, các biến cố này được gọi là 1 nhóm biến cố đầy đủ nếu chúng xung
khắc từng đôi với nhau và tổng của chúng là 1 biến cố chắc chắn.
Ví dụ: Gieo một con xúc xắc
- Gọi Ai là biến cố xuất hiện mặt i chấm. i = {1,2,…,6}
- Gọi B là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
- Gọi C là biến cố xuất hiện mặt có số chấm < 3
Khi đó: {A1,A2,A3, A4, A5, A6} là nhóm biến cố đầy đủ
{B, A1,A3, A5} là nhóm biến cố đầy đủ không là biến cố
{C,A3, A4, A5, A6} là nhóm biến cố đầy đủ
{A1,A2,A3, A4, A5, A6, B, C} không là nhóm biến cố đầy đủ
2.1.3.8. Biến cố đối lập
15
Định nghĩa: Hai biến cố A và B được gọi là 2 biến cố đối lập nếu A và B không
đồng thời xảy ra, và 1 trong 2 biến cố A hoặc B phải xảy ra, khi thực hiện phép thử.
Nói cách khác, 2 biến cố được gọi là đối lập với nhau nếu chúng tạo thành 1 nhóm
biến cố đầy đủ.
Biến cố đối lập của A được kí hiệu là hoặc A*
Ví dụ: Gieo một con xúc xắc
Nếu gọi A là biến cố xuất hiện mặt có số chấm chẵn
Khi đó biến cố xuất hiện mặt có số chấm lẻ
Nếu gọi B là biến cố xuất hiện mặt có số chấm < 3
Khi đó biến cố xuất hiện mặt có số chấm 3
2.1.3.9. Biến cố độc lập.
Định nghĩa: Biến cố A được gọi là độc lập với biến cố B nếu sự xảy ra hay
không xảy ra của B không ảnh hưởng gì đến sự xảy ra hay không xảy ra của A, và
ngược lại.
2.2. Xác suất
- Qua việc quan sát các sự kiện ngẫu nhiên ta thấy rằng khả năng xuất hiện của
các biến cố ngẫu nhiên nói chung không đồng đều, một số thường hay xảy ra, một số
khác thường ít xảy ra.Từ đó nảy sinh vấn đề tìm cách đo lường “độ chắc” của một biến
cố. Muốn vậy người ta tìm cách gán cho mỗi biến cố một số p không âm, số này được
gọi là xác suất của biến cố đó.Ký hiệu xác suất của biến cố A là: P(A)
- Để phù hợp với nội dung thước đo “độ chắc” của biến cố trong phép thử, xác
suất phải được xây dựng sao cho thỏa mãn các đòi hỏi sau:
+ Xác suất của biến cố chắc chắn U bằng 1: P(U) = 1
+ Xác suất của biến cố không thể có V bằng 0: P(V) = 0
+ Xác suất của biến cố ngẫu nhiên A nằm giữa 0 và 1: 0≤P(A)≤ 1
2.2.1.Định nghĩa xác suất cổ điển
Định nghĩa: Giả sử trong một phép thử có tất cả n kết cục đồng khả năng, trong
đó có m kết cục thuận lợi cho biến cố A. Khi đó xác suất của biến cố A là:
m
P(A)
n
16
Ví dụ1: Trong 1 bình kín có 5 cầu trắng, 3 cầu đen. Lấy ngẫu nhiên 2 quả. Tìm xác
suất để:
a. Lấy được 2 cầu trắng
b. Lấy được 2 cầu đen
c. Lấy được một cầu trắng và một cầu đen
Giải: Do lấy ngẫu nhiên 2 cầu từ bình 8 cầu nên số kết cục đồng khả năng là: n C82
Gọi A là biến cố “Lấy được 2 cầu trắng”
Số kết cục thuận lợi cho A là: mA C52
mA C52
=> P(A)
n C82
b. Gọi B là biến cố “Lấy được 2 cầu đen”
Số kết cục thuận lợi cho B là: mB C32
mB C32
=> P(B)
n C82
c. Gọi C là biến cố “Lấy được 1 cầu đen, 1 cầu trắng”
Số kết cục thuận lợi cho C là: mC C31C51
mC C31C51
=> P(C)
n C82
2.2.2.Định nghĩa xác suất theo tần xuất
Định nghĩa: Nếu ta làm đi làm lại một phép thử nào đó n lần mà có m lần biến cố A
xuất hiện thì tỷ số: m/n gọi là tần suất xuất hiện của biến cố A , ký hiệu: f(A) = m/n.
Khi n thay đổi, tần suất m/n cũng thay đổi nhưng nó luôn dao động quanh một
số cố định nào đó, nếu n càng lớn thì m/n càng gần số cố định đó. Số cố định ấy được
gọi là xác suất của biến cố A theo nghĩa thống kê. Ký hiệu: P(A)
Trên thực tế thì : f(A) n
P(A)
Ví dụ: Để nghiên cứu khả năng xuất hiện mặt sấp khi tung một đồng xu, người ta tiến
hành tung 1 đồng xu nhiều lần và thu được kết quả sau:
17
Người làm thí Số lần Số lần được Tần suất
nghiệm tung:n mặt sấp: m f(A) =m/n
Buffon 4040 2048 0.5069
Pearson 12000 6019 0.5016
Pearson 24000 12012 0.5005
Nhận xét: Qua ví dụ trên ta thấy, khi số phép thử tăng lên thì tần suất xuất hiện mặt
sấp sẽ dao động càng ít hơn xung quanh giá trị không đổi là 0.5. Điều đó hy vọng rằng
khi số phép thử tăng lên vô hạn, tần suất sẽ hội tụ về xác suất, tức là P(A) = f(A) = 0.5
2.2.3.Định nghĩa xác suất theo hình học
Định nghĩa: Xét một phép thử có vô hạn kết cục đồng khả năng. Giả sử ta có thể biểu
diễn tập hợp mọi kết cục này bởi một miền hình học G nào đó( 1 đoạn thẳng, 1 miền
phẳng, một khối không gian,…) và những kết cục thích hợp cho biến cố A bởi các
điểm thuộc miền con g của G. Với các giả thiết trên, xác suất của biến cố A được tính
như sau.
mes(g) kích thuoc mien g
P( A)
mes(G) kích thuoc mien G
Ví dụ: Đường dây điện thoại ngầm nối hai trạm A và B bỗng nhiên bị đứt. Dây dài
800m chôn trong lòng đất đồng chất. Hãy tính xác suất của biến cố: chỗ đứt cách A
không quá 100m.
Giải: Ta thấy dây có thể đứt tại bất kỳ 1 điểm nào trên đoạn AB, do đó có thể biểu
diễn tập hợp mọi kết cục đồng khả năng của phép thử bởi đoạn AB.
Gọi H là biến cố “ chỗ đứt cách A không quá 100 m”
Các kết cục thích hợp cho biến cố H biểu thị bởi đoạn AC
Do đó: do dai AC 100 1
P( H )
do dai AB 800 8 A C B
2.3. Các định lí cơ bản của xác suất
2.3.1. Định lí nhân xác suất.
2.3.1.1.Xác suất có điều kiện: Xác suất của biến cố A được tính trong điều kiện biết
rằng biến cố B đã xảy ra được gọi là xác suất của A với điều kiện B.
Kí hiệu: P(A/B).
18
Biến cố B được gọi là biến cố điều kiện
Ví dụ: Trong một bình có 5 cầu trắng, 3 cầu đen. Lấy ngẫu nhiên lần lượt hai cầu theo
phương thức không hoàn lại. Tìm xác suất để lần hai lấy được cầu trắng. Biết rằng lần
thứ nhất đã lấy được cầu trắng.
Giải: Gọi A là biến cố “lần 1 lấy được cầu trắng”
Gọi B là biến cố “lần 2 lấy được cầu trắng”
=> P(A) = 5/8;
P(B/A) = 4/7
2.3.1.2. Định lý: Xác suất của tích 2 biến cố được xác định là tích xác suất của 1 trong
2 biến cố ấy với xác suất có điều kiện của biến cố còn lại.
P(AB) = P(A) P(B/A) = P(B) P(A/B)
Ví dụ: Trong 1 hộp kín có 10 sản phẩm tốt, 3 sản phẩm xấu. Lấy ngẫu nhiên lần lượt ra
2 sản phẩm. Tìm xác suất để 2 sản phẩm lấy ra đều là tốt.(theo phương thức không
hoàn lại)
Giải: Gọi A là biến cố “sản phẩm lấy ra lần 1 là tốt”
B là biến cố “sản phẩm lấy ra lần 2 là tốt”
C là biến cố “cả 2 sản phẩm lấy ra đều tốt”
=> C = AB
10 9 15
=> P(C) = P(AB) = P(A).P(B/A) = .
13 12 26
2.3.1.3. Hệ quả:
* Nếu P(A) ≠ 0, P(B) ≠ 0 thì
P(A/B) = P(AB)/P(B)
P(B/A) = P(AB)/P(A)
* Nếu A, B là 2 biến cố độc lập thì
P(AB) = P(A) P(B)
2.3.1.4. Tổng quát:
* Nếu A1 , A2 ,…..,An không độc lập từng đôi với nhau thì
P(A1 A2…..An ) = P(A1)P(A2/A1)P(A3/A1A2)…P(An/A1A2….An-1 )
* Nếu A1 , A2 ,…..,An độc lập từng đôi với nhau thì
P(A1 A2…..An ) = P(A1)P(A2)P(A3)…..P(An)
* Nếu A B thì P(AB) = P(A)
19
Ví dụ1: Trong 1 hộp kín có 5 bi trắng, 3 bi đen. Lấy ngẫy nhiên từ hộp này lần lượt
từng viên bi cho đến khi lấy được bi màu đen thì dừng lại. Tìm xác suất để lấy ra ngoài
đúng 4 viên, biết cách thức lấy là không hoàn lại.
Giải: Gọi Ai là biến cố “ lấy được bi trắng ở lần lấy thứ i”
Āi là biến cố “ lấy được bi đen ở lần lấy thứ i”
B là biến cố “ lấy được đúng 4 viên bi”
=>B = A1A2A3Ā4
=>P(B) = P(A1A2A3Ā4)
= P(A1).P(A2/A1).P(A3/A1A2).P(Ā4/A1A2A3)
5 4 3 3 3
. . .
8 7 6 5 28
Ví dụ2: Hai xạ thủ cùng bắn vào một mục tiêu một cách độc lập, mỗi người bắn 1
phát, xác suất trúng đích 2 người lần lượt là 0,7 và 0,8. Tìm xác suất để cả 2 người
cùng bắn trúng mục tiêu.
Giải: Gọi Ai là biến cố “người thứ i bắn trúng mục tiêu i”, i=1,2
B là biến cố “ cả hai người cùng bắn trúng mục tiêu”
=>B = A1A2
=>P(B) = P(A1A2)
= P(A1).P(A2) = 0,7.0,8 = 0,56
(do A1 và A2 độc lập)
Ví dụ3: Một nhóm sinh viên có 7 nam và 3 nữ, chọn ngẫu nhiên ra 3 người.
a. Tìm xác suất để có 3 nam được chọn.
b. Tìm xác suất để có 3 nam được chọn, biết rằng có ít nhất 1 nam đã được
chọn.
c. Giả sử Tuấn là 1 trong 7 nam. Tìm xác suất để Tuấn được chọn nếu biết rằng
có ít nhất 1 nam đã được chọn.
Giải: Gọi A là biến cố “3 nam được chọn”
B là biến cố “có ít nhất 1 nam được chọn”
C là biến cố “ Tuấn được chọn”
Số kết cục duy nhất đồng khả năng là: n = C10
3
a. Số kết cục thuận lợi cho A là : mA C73
mA C73
P( A)
n C103
20