Luận văn lễ nhạc trong cao đài ban chỉnh đạo ở huyện châu thành, tỉnh trà vinh

  • 11 trang
  • file .pdf
TÓM TẮT
Đại đạo – Tam kỳ - Phổ độ (Đạo Cao đài) là một tôn giáo bản địa được ra
đời vào năm 1926 tại Nam Bộ. Đạo Cao đài hình thành trên nền tảng những tiền đề
chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và tư tưởng. Đạo Cao đài ra đời trong bối cảnh
văn hóa Nam Bộ đã được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Từ đó, đạo Cao
đài đã kế thừa những yếu tố văn hóa Nam Bộ làm cái đặc trưng riêng mình, tạo nên
cái mới của một tôn giáo. Những giáo lý, luật lệ, nghi lễ, kinh, kệ,…rất thân quen
và gần gủi với truyền thống văn hóa của cư dân người Việt ở Nam Bộ. Cho nên, đạo
Cao đài đã nhanh chóng thu hút rất nhiều tín đồ ở Nam Bộ. Sau một thời gian hình
thành, một số chức sắc đã bất đồng dẫn đến sự phân chi phái, chia rẽ nội bộ. Cao
đài Ban Chỉnh đạo do hai ông Nguyễn Ngọc Tương và Lê Bá Trang sáng lập vào
năm 1934 tại Bến Tre.
Đến nay, đạo Cao đài có 90 năm hình thành và phát triển, luôn thể hiện là một
tôn giáo bản địa, có tính dung hợp các tôn giáo lớn tại Việt Nam, đặc biệt là Tam giáo.
Bên cạnh việc xây dựng nét đặc thù văn hóa riêng và bảo lưu nhiều giá trị văn hóa
truyền thống của dân tộc, đạo Cao đài luôn tôn trọng tín ngưỡng và phong tục truyền
thống của dân tộc, đặc biệt là thờ cúng Tổ tiên. Các nghi lễ trong buổi cúng đàn tại
Thánh thất được tất cả chức sắc, chức việc, đạo hữu chuẩn bị rất chu đáo và thực hiện
trọn vẹn những nghi thức để dâng lễ lên Thượng đế và các đấng thiêng liêng. Trong
buổi lễ có sự phối hợp chặt chẽ giữa lễ, nhạc và đồng nhi tạo nên không khí trang
nghiêm, thành kính. Các nghi lễ nhằm mục đích là cầu xin xá tội, mang lại hòa bình,
hạnh phúc cho nhân loại, cho dân tộc. Trong các nghi lễ và thờ Thượng đế của đạo Cao
đài hoàn toàn phù hợp với tín ngưỡng thờ Trời đã có từ lâu đời của người dân Việt. Hệ
thống giáo lý, kinh, kệ bằng chữ quốc ngữ với những vần thơ lục bát, song thất lục
bát,…Đạo phục của tín đồ nam, nữ là trang phục áo dài truyền thống của dân tộc được
thiết kế theo kiểu riêng của tôn giáo. Lễ nhạc trong nghi thức cúng tế của đạo Cao đài
bắt nguồn từ nhạc lễ truyền thống Nam Bộ; lễ sĩ đi dâng lễ theo chữ Tâm trong các
-iii-
buổi cúng đàn tại Tòa thánh hay Thánh thất địa phương. Cho nên, đạo Cao đài là một
tôn giáo bản địa mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam đã góp phần làm cho nền văn
hóa Việt Nam thêm phong phú, đa dạng và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc
thông qua lễ nhạc trong đạo Cao đài.
Lễ nhạc trong đạo Cao đài được người Việt ở Nam Bộ tiếp nhận, giữ gìn trong
suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển của đạo Cao đài. Đạo Cao đài dùng lễ
để giáo dục con người sống theo nhân nghĩa đạo đức, đối nhân xử thế; lễ giúp con
người biết kính trên nhường dưới, giúp cho con người giữ được thuần phong mỹ tục
truyền thống của dân tộc ta. Nhạc tạo nên sự hài hòa, thân thiện, tránh xa những tiêu
cực của xã hội.
Qua đó, di sản văn hóa trong tôn giáo đạo Cao đài nhất là đặc trưng, giá trị của
lễ nhạc, đạo Cao đài đã sáng tạo ra văn hoá tinh thần riêng của tôn giáo. Lễ nhạc trong
đạo Cao đài mang âm hưởng của văn hóa dân gian Nam Bộ với điệu nam Xuân, nam
Ai. Khi hành lễ luôn có ban lễ, nhạc với các dụng cụ âm nhạc truyền thống đã thể hiện
giai điệu của dân tộc và đồng nhi đọc kinh mang sắc thái dân tộc. Đạo Cao đài với tôn
chỉ Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất đã kế thừa, bảo tồn, phát huy những tinh
hoa, giá trị của các tôn giáo khác và truyền thống dân gian của dân tộc Việt Nam, đặc
biệt là lễ nhạc trong đạo Cao đài bắt nguồn từ nhạc lễ Nam Bộ.
-iv-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
MỤC LỤC ..................................................................................................................v
DANH SÁCH CÁC BẢNG ................................................................................... viii
DANH SÁCH CÁC HÌNH...................................................................................... ix
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu của đề tài ..............................................................................2
3. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đề tài .................................................................2
4. Phương pháp nghiên cứu đề tài ...........................................................................3
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn đề tài ...................................................................3
6. Phạm vi và giới hạn thực hiện đề tài ...................................................................4
7. Kết cấu của luận văn ............................................................................................4
PHẦN NỘI DUNG ....................................................................................................5
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ................................................5
1.1. Một số khái niệm liên quan đến luận văn .........................................................5
1.1.1. Tôn giáo ......................................................................................................5
1.1.2. Nghi lễ ........................................................................................................5
1.1.3. Lễ nhạc .......................................................................................................6
1.2. Đạo Cao đài và Cao đài Ban Chỉnh đạo ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh .......7
1.2.1. Vài nét về đạo Cao đài ...............................................................................7
1.2.2. Cao đài Ban Chỉnh đạo ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh ..................15
1.2.2.1. Sơ lược huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh ........................................15
-v-
1.2.2.2. Cao đài Ban Chỉnh đạo ......................................................................18
1.2.2.3. Đặc điểm của Cao đài Ban Chỉnh đạo ...............................................22
1.2.2.4. Những quan niệm của Cao đài Ban Chỉnh đạo ..................................24
1.2.2.5. Cơ cấu tổ chức ...................................................................................27
1.2.3. Đường lối hành đạo của ông Nguyễn Ngọc Tương .................................28
1.2.3.1. Sơ lược về ông Nguyễn Ngọc Tương (1881 – 1951) ........................28
1.2.3.2. Đường lối hành Đạo ...........................................................................29
CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM LỄ NHẠC CAO ĐÀI BAN CHỈNH ĐẠO Ở HUYỆN
CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH ......................................................................37
2.1. Thực hành lễ nhạc trong Thánh thất ...............................................................37
2.1.1. Nghi lễ đại đàn .........................................................................................37
2.1.2. Nghi lễ Trung đàn.....................................................................................46
2.1.3. Nghi lễ Tiểu đàn .......................................................................................47
2.2. Lễ nhạc ngoài Thánh thất ...............................................................................47
2.2.1. Nghi lễ tại tư gia của tín đồ ......................................................................47
2.2.2. Nghi lễ trong tang lễ của tín đồ ................................................................48
2.3. Sự phối hợp giữa lễ và nhạc ...........................................................................52
2.4. Đạo phục .........................................................................................................54
2.5. Nơi thờ tự ........................................................................................................58
2.5.1. Tại tư gia tín đồ ........................................................................................58
2.5.2. Tại Thánh thất ..........................................................................................59
Thiên nhãn.......................................................................................................60
2.6. Đặc điểm lễ nhạc đạo Cao đài ........................................................................63
2.6.1. Thờ tự .......................................................................................................63
2.6.2. Giờ hành lễ ...............................................................................................65
CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ CỦA LỄ NHẠC CAO ĐÀI BAN CHỈNH
ĐẠO Ở HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH ........................................69
3.1. Lễ nhạc đạo Cao đài trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ ...................................69
3.1.1. Tính dân tộc - truyền thống ......................................................................69
-vi-
3.1.2. Thể hiện văn hóa tôn giáo ........................................................................75
3.1.3. Lễ nhạc trong văn hóa người Việt Nam Bộ .............................................77
3.1.4. Mối quan hệ giữa Lễ nhạc đạo Cao đài với Đàn ca tài tử Nam Bộ .........78
3.2. Chức năng và vai trò của Lễ nhạc đạo Cao đài trong đời sống tôn giáo ........80
3.2.1. Đáp ứng nhu cầu tâm linh tôn giáo ..........................................................80
3.2.1.1. Thể hiện niềm tin và giáo lý tôn giáo ................................................80
3.2.1.2. Lối sống đạo đức của tín đồ ...............................................................84
3.2.1.3. Phản ánh đời sống trần tục .................................................................87
3.2.2. Gắn kết tôn giáo .......................................................................................90
3.2.2.1. Cố kết cộng đồng trong tôn giáo ........................................................90
3.2.2.2. Cố kết cộng đồng ngoài tôn giáo .......................................................91
3.2.3. Tính văn hóa trong thực hành nghi lễ.......................................................92
3.2.4. Tính thiêng của lễ nhạc ............................................................................94
3.3.5. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc...........................................96
3.3. Biến đổi trong lễ nhạc đạo Cao đài ...............................................................100
PHẦN KẾT LUẬN ................................................................................................104
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................106
PHỤ LỤC
-vii-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng Tên bảng Trang
Thống kê biến động cơ sở thờ tự các tôn giáo trong 10 năm
Bảng 1.1 17
ở huyện Châu Thành, Trà Vinh
Bảng Thống kê các tổ chức đạo Cao đài đã được Nhà nước
Bảng 1.2 19
công nhận và cấp đăng ký hoạt động hiện nay ở tỉnh Trà Vinh
Bảng 1.3 Bảng Thống kê tín đồ tôn giáo ở tỉnh Trà Vinh 20
Sự tương đồng Thập nhị thời quân Tòa thánh Tây Ninh và Tòa
Bảng 2.1 64
thánh Bến Tre.
So sánh giờ hành lễ giữa Cao đài Ban Chỉnh và Cao đài
Bảng 2.2 65
Tây Ninh
Bảng 3.1 So sánh cách xướng lễ trong đạo Cao đài và cúng đình Nam Bộ. 100
-viii-
DANH SÁCH CÁC HÌNH
Số hiệu hình Tên hình Trang
Hình 1.1 Đàn cầu cơ 10
Hình 1.2 Thiên nhãn 10
Hình 1.3 Bản đồ địa giới hành chính huyện Châu Thành 15
Hình 2.1 Hình minh họa tay bắt ấn tý 41
Hình 2.2 Sơ đồ thờ phụng và cúng kiếng tại tư gia. 58
Hình 2.3 Sơ đồ Thiên bàn ở Bát Quái đài 60
-ix-
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đại đạo Tam kỳ Phổ độ gọi tắt là đạo Cao đài chính thức ra đời vào năm 1926
ở Nam Bộ. Đạo Cao đài là một tôn giáo bản địa, được hình thành ở vùng đất Nam
Bộ, vùng đất đã hội tụ nhiều yếu tố văn hóa. Tín đồ đa số là người Nam Bộ, với nhiều
thành phần khác nhau trong xã hội cho nên trong giáo lý, lễ nghi, kinh, kệ,…đã sử
dụng nhiều từ ngữ địa phương ở Nam Bộ. Từ khi hình thành đến nay, đạo Cao đài
phát triển mạnh mẽ và có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa, xã hội của một bộ
phận không nhỏ người dân ở Nam Bộ nói chung, người dân huyện Châu Thành, tỉnh
Trà Vinh nói riêng.
Đạo Cao đài là tôn giáo kế thừa và giữ gìn những giá trị văn hóa của dân tộc.
Đạo Cao đài lấy tư tưởng Tam giáo cùng với văn hóa tín ngưỡng truyền thống dân tộc
xây dựng giáo lý, giáo luật, lễ nghi,...làm đặc trưng riêng. Sự ra đời của đạo Cao đài là
sản phẩm của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa phương Đông, phương Tây và tư
tưởng cởi mở, dung hòa các tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ. Cho nên, người dân Nam
Bộ đến với đạo Cao đài tìm thấy sự gần gửi trong lối sống, tư tưởng tiến bộ, cùng nhau
xây dựng cộng đồng tín ngưỡng có tổ chức, giáo lý, giáo luật, lễ nghi,… phù hợp với
văn hóa, đạo đức con người Việt Nam.
Văn hóa Cao đài cũng gắn liền với văn hóa dân tộc. Văn hóa Cao đài góp phần
phục hồi văn hóa truyền thống dân tộc thể hiện rõ nét trong lễ nhạc đạo Cao đài. Lễ
nhạc đạo Cao đài đã gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc
Việt Nam. Mặt khác, đạo Cao đài ra đời ở Nam Bộ đã tích hợp những tinh hoa văn
hóa từ nhạc lễ Nam Bộ, đây là một tài sản vô cùng quý giá của dân tộc mà đạo Cao
đài đã vận dụng và biến đổi thành bộ lễ nhạc của tôn giáo. Lễ nhạc trong đạo Cao đài
đã đưa tâm hồn cư dân Nam Bộ vào những giai điệu thân thiện, gần gủi, gắn bó giữa
con người với con người và con người với lễ hội truyền thống của dân tộc.
Vì thế, tôi chọn: “Lễ nhạc trong Cao đài Ban Chỉnh đạo ở huyện Châu
Thành, tỉnh Trà Vinh” để làm đề tài Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn hóa học.
-1-