Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường ở việt nam

  • 296 trang
  • file .doc
1
Më ®Çu
1. TÝnh cÊp thiÕt cña viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi
NÒn kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa
(XHCN) cña ViÖt Nam ®· lµm cho c¸c quan hÖ kinh tÕ trë
nªn s«i ®éng, ®a d¹ng vµ phøc t¹p. Còng v× vËy mµ tranh
chÊp kinh tÕ (TCKT) ph¸t sinh ngµy mét nhiÒu h¬n, ®a d¹ng
vÒ chñng lo¹i vµ phøc t¹p vÒ néi dung. C¸c TCKT ph¸t sinh
®ßi hái ph¶i ®îc gi¶i quyÕt tháa ®¸ng b»ng mét ph¬ng thøc
thÝch hîp nh»m b¶o vÖ quyÒn vµ lîi Ých hîp ph¸p cña c¸c
bªn, gãp phÇn t¹o dùng m«i trêng kinh doanh thuËn lîi, lµnh
m¹nh. XuÊt ph¸t tõ tÇm quan träng cña viÖc gi¶i quyÕt TCKT
mµ ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT lu«n ®îc coi lµ mét bé
phËn cÊu thµnh quan träng cña ph¸p luËt kinh tÕ. Qu¸ tr×nh
®æi míi toµn diÖn ®Êt níc víi träng t©m lµ c¶i c¸ch kinh tÕ,
chuyÓn tõ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa, tËp trung sang nÒn
kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa ®· t¸c ®éng
s©u s¾c ®Õn hÖ thèng ph¸p luËt kinh tÕ nãi chung vµ ph¸p
luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT nãi riªng. Trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ
thÞ trêng, viÖc gi¶i quyÕt TCKT ph¶i chÝnh x¸c, nhanh
chãng, d©n chñ, c«ng b»ng vµ hiÖu qu¶. Yªu cÇu ®æi míi
ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT ngµy cµng trë nªn cÊp thiÕt,
nhÊt lµ khi c«ng cuéc c¶i c¸ch kinh tÕ ë níc ta ®ang ®i vµo
c¶ chiÒu réng lÉn chiÒu s©u.
Phóc ®¸p c¸c yªu cÇu thùc tiÔn ®Æt ra cho c«ng t¸c
gi¶i quyÕt TCKT, c¬ chÕ gi¶i quyÕt TCKT míi ®· ®îc thiÕt
lËp víi sù ®a d¹ng vÒ ph¬ng thøc gi¶i quyÕt, ®¬n gi¶n, linh
ho¹t vÒ thñ tôc ¸p dông. Bªn c¹nh c¸c ph¬ng thøc gi¶i quyÕt
2
tranh chÊp theo sù tháa thuËn tù nguyÖn cña c¸c bªn lµ th-
¬ng lîng vµ trung gian hßa gi¶i th× c¸c tranh chÊp kinh tÕ
cßn cã thÓ ®îc gi¶i quyÕt theo thñ tôc t ph¸p hoÆc träng tµi
(phi ChÝnh phñ). §Ó t¹o c¬ së ph¸p lý cho ho¹t ®éng gi¶i
quyÕt TCKT, hµng lo¹t v¨n b¶n ph¸p luËt ®· ®îc ban hµnh
nh: LuËt Söa ®æi, bæ sung mét sè ®iÒu cña LuËt Tæ chøc
Tßa ¸n nh©n d©n (LTCTAND) n¨m 1993, Ph¸p lÖnh Thñ tôc
gi¶i quyÕt c¸c vô ¸n kinh tÕ n¨m 1994, NghÞ ®Þnh sè
116/CP vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña Träng tµi kinh tÕ n¨m
1994, QuyÕt ®Þnh sè 240/TTg cña Thñ tíng ChÝnh phñ vÒ
tæ chøc Trung t©m träng tµi quèc tÕ ViÖt Nam n¨m 1993...
Trong gÇn 10 n¨m qua, ho¹t ®éng gi¶i quyÕt TCKT ®· thu
®îc kÕt qu¶ bíc ®Çu ®¸ng khÝch lÖ, t¹o sù tin tëng, yªn
t©m ®Çu t cña c¸c chñ thÓ kinh doanh, thóc ®Èy sù ph¸t
triÓn c¸c quan hÖ kinh tÕ cña c¬ chÕ thÞ trêng, b¶o ®¶m
trËt tù, kû c¬ng trong ho¹t ®éng kinh tÕ.
Tuy nhiªn, trong bèi c¶nh nÒn kinh tÕ níc ta ®ang cã
nh÷ng chuyÓn biÕn s©u s¾c víi "chñ tr¬ng thùc hiÖn nhÊt
qu¸n vµ l©u dµi chÝnh s¸ch ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ trêng
®Þnh híng x· héi chñ nghÜa" [21, tr. 86] vµ tõng bíc chñ
®éng héi nhËp kinh tÕ khu vùc vµ thÕ giíi th× ho¹t ®éng
gi¶i quyÕt TCKT ngµy cµng béc lé nhiÒu bÊt cËp: Quan niÖm
vÒ TCKT kh«ng râ rµng vµ thiÕu nhÊt qu¸n; thñ tôc gi¶i
quyÕt tranh chÊp kinh tÕ cßn phøc t¹p vµ thêng bÞ kÐo dµi,
ph¸n quyÕt nhiÒu khi kh«ng chÝnh x¸c; kh¶ n¨ng thi hµnh
kÕt qu¶ gi¶i quyÕt tranh chÊp trong thùc tÕ rÊt h¹n chÕ.
HËu qu¶ lµ quyÒn vµ lîi Ých hîp ph¸p cña c¸c bªn tranh chÊp
kh«ng ®îc b¶o vÖ triÖt ®Ó, ý thøc t«n träng ph¸p luËt cña
c¸c chñ thÓ kinh doanh kh«ng ®îc ®Ò cao, nhiÒu lùc c¶n
3
®èi víi viÖc hoµn thiÖn m«i trêng kinh doanh trong xu thÕ
héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ ®· xuÊt hiÖn.
§¹i héi §¶ng lÇn thø IX ®· ®Æt ra yªu cÇu "®Èy m¹nh
viÖc x©y dùng
vµ hoµn thiÖn hÖ thèng ph¸p luËt phï hîp víi kinh tÕ thÞ tr-
êng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa. Nghiªn cøu söa ®æi, bæ
sung ph¸p luËt hiÖn hµnh phï hîp víi yªu cÇu thùc hiÖn chiÕn
lîc kinh tÕ - x· héi vµ yªu cÇu héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ" [21,
tr. 329]. NghÞ quyÕt 08-NQ/TW ngµy 2/12/2002 cña Bé
ChÝnh trÞ vÒ mét sè nhiÖm vô träng t©m cña c«ng t¸c t
ph¸p trong thêi gian tíi còng ®Ò ra yªu cÇu cÊp b¸ch lµ "x©y
dùng c¬ chÕ ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ cña c¸c h×nh thøc gi¶i
quyÕt tranh chÊp nh hßa gi¶i, träng tµi, nh»m gãp phÇn xö lý
®óng vµ nhanh chãng nh÷ng m©u thuÉn, khiÕu kiÖn trong
néi bé nh©n d©n vµ gi¶m nhÑ c«ng viÖc cho tßa ¸n vµ c¬
quan nhµ níc kh¸c" [1]. Thùc tÕ ®ã ®Æt ra nhu cÇu ph¶i
nghiªn cøu lµm râ c¸c khÝa c¹nh ph¸p lý cña TCKT vµ gi¶i
quyÕt TCKT; ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ¸p dông c¸c ph¬ng thøc
gi¶i quyÕt TCKT trong thêi gian qua ®Ó t×m ra nguyªn
nh©n cña c¸c khã kh¨n, víng m¾c trong thùc tiÔn gi¶i quyÕt
TCKT tõ ®ã ®a ra híng kh¾c phôc. §©y chÝnh lµ lý do ®Ó
nghiªn cøu sinh lùa chän ®Ò tµi "Gi¶i quyÕt tranh chÊp
kinh tÕ trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ thÞ trêng ë ViÖt Nam"
lµm luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc cña m×nh.
2. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi
C¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT
lu«n thu hót ®îc sù quan t©m kh«ng chØ cña giíi kinh doanh
mµ cßn cña giíi nghiªn cøu. Bëi vËy ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh
4
nghiªn cøu ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau vÒ c¸c khÝa c¹nh ph¸p
lý cña TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT. Tõ nh÷ng n¨m 90, ®Ó
chuÈn bÞ cho thµnh lËp TKT nhiÒu ®Ò tµi nghiªn cøu vÒ m«
h×nh tæ chøc TKT vµ tè tông kinh tÕ ®· ®îc thùc hiÖn nh
chuyªn ®Ò "Tßa ¸n kinh tÕ" cña Bé T ph¸p, ®Ò tµi "M«
h×nh tæ chøc gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh tÕ ë ViÖt Nam
trong giai ®o¹n hiÖn nay" cña Träng tµi kinh tÕ Nhµ níc, Dù
¸n VIE/94/003 "T¨ng cêng n¨ng lùc ph¸p luËt t¹i ViÖt Nam"
cña Bé T ph¸p cã phÇn nghiªn cøu ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt
TCKT; §Ò tµi khoa häc cÊp bé cña Bé T ph¸p "C¸c ph¬ng
thøc gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh tÕ ë ViÖt Nam hiÖn nay"
(1999), §Ò tµi khoa häc cÊp bé do Tßa ¸n nh©n d©n tèi cao
(TANDTC) chñ tr× n¨m 2001 "TÝnh ®Æc thï trong thñ tôc
gi¶i quyÕt c¸c vô ¸n kinh tÕ, lao ®éng - Nh÷ng vÊn ®Ò lý
luËn vµ thùc tiÔn". Bªn c¹nh ®ã cßn mét sè luËn v¨n th¹c sÜ
vµ luËn ¸n tiÕn sÜ còng ®Ò cËp ®Õn c¸c néi dung nhÊt
®Þnh cña viÖc gi¶i quyÕt TCKT nh luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc
cña NguyÔn Trung TÝn "C«ng nhËn vµ cho thi hµnh t¹i ViÖt
Nam c¸c quyÕt ®Þnh cña träng tµi kinh tÕ", cña Phan ThÞ H-
¬ng Thñy "X©y dùng vµ hoµn thiÖn c¬ chÕ gi¶i quyÕt tranh
chÊp kinh tÕ cña c¸c doanh nghiÖp cã vèn ®Çu t níc ngoµi".
Ngoµi ra, cßn cã nhiÒu bµi viÕt ®Ò cËp ®Õn c¸c vÊn ®Ò cña
TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT nh c¸c bµi "Hoµn thiÖn hÖ thèng
ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh tÕ b»ng Tßa ¸n vµ
Träng tµi" cña GS.TSKH §µo TrÝ óc, "Kinh tÕ thÞ trêng vµ sù
cÇn thiÕt ph¶i hoµn thiÖn ph¸p luËt kinh tÕ" cña PGS.TS Lª
Hång H¹nh, "Tßa Kinh tÕ thuéc hÖ thèng Tßa ¸n nh©n d©n
-
Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn" cña TS. NguyÔn V¨n
5
Dòng, "VÒ mèi quan hÖ gi÷a tè tông d©n sù vµ tè tông kinh
tÕ" cña TS. Ph¹m Duy NghÜa, "Träng tµi kinh tÕ, c¬ quan tµi
ph¸n míi trong kinh doanh ë níc ta" cña TS. D¬ng §¨ng HuÖ,
"VÒ m« h×nh tæ chøc Tßa ¸n kinh tÕ ë ViÖt Nam" cña
PGS.TS. Hoµng ThÕ Liªn, "VÒ c¬ chÕ gi¶i quyÕt tranh chÊp
kinh tÕ ë níc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay" cña PGS.TS Ph¹m
H÷u NghÞ, "Ph¸p luËt tè tông vµ c¸c h×nh thøc tè tông kinh
tÕ" cña PGS.TS NguyÔn Nh Ph¸t, "Hßa gi¶i, th¬ng lîng trong
viÖc gi¶i quyÕt tranh chÊp hîp ®ång kinh tÕ" cña TS. TrÇn
§×nh H¶o, "Tæ chøc gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh tÕ ë mét sè
níc ASEAN vµ mét sè bµi häc kinh nghiÖm" cña TS. NguyÔn
Am HiÓu, "ViÖc tiÕp nhËn LuËt MÉu cña UNCITRAL vÒ träng
tµi th¬ng m¹i quèc tÕ ë mét sè níc vµ viÖc x©y dùng Dù
th¶o ph¸p lÖnh träng tµi cña ViÖt Nam" cña TS. D¬ng Thanh
Mai, "T¨ng cêng vai trß cña Tßa ¸n trong viÖc gi¶i quyÕt tranh
chÊp kinh tÕ" cña TS. Phan ChÝ HiÕu...
Trong nh÷ng møc ®é nhÊt ®Þnh, c¸c c«ng tr×nh nãi
trªn míi ®Ò cËp mét c¸ch riªng biÖt vÒ tõng ph¬ng thøc gi¶i
quyÕt tranh chÊp kinh tÕ chø cha ®Æt vÊn ®Ò nghiªn cøu
mét c¸ch hÖ thèng vµ toµn diÖn vÒ TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT
díi sù t¸c ®éng cña kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng XHCN ë níc
ta víi xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ còng nh mèi liªn hÖ
gi÷a c¸c ph¬ng thøc gi¶i quyÕt TCKT víi nhau. LuËn ¸n lµ
c«ng tr×nh khoa häc ®Çu tiªn ë cÊp ®é luËn ¸n tiÕn sÜ
nghiªn cøu mét c¸ch tæng thÓ vµ toµn diÖn vÒ gi¶i quyÕt
TCKT trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ thÞ trêng ë ViÖt Nam, ®¸nh
gi¸ sù chi phèi cña c¬ chÕ kinh tÕ thÞ trêng ®Õn quan niÖm
vÒ TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT, chØ ra c¸c ®Æc thï cña tõng
6
ph¬ng thøc gi¶i quyÕt tranh chÊp vµ mèi liªn hÖ gi÷a chóng,
®¸nh gi¸ ho¹t ®éng gi¶i quyÕt TCKT trong thêi gian qua vµ
®a ra ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ gi¶i
quyÕt TCKT.
3. Môc ®Ých nghiªn cøu vµ nhiÖm vô cña luËn ¸n
LuËn ¸n cã môc ®Ých lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò lý
luËn vÒ TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT; ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ¸p
dông ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT ë níc ta trong thêi gian
qua; ®a ra nh÷ng ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn ph¸p
luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT.
Víi nh÷ng môc ®Ých nghiªn cøu nh vËy, luËn ¸n ph¶i
gi¶i quyÕt c¸c nhiÖm vô sau:
- Lµm râ b¶n chÊt ph¸p lý cña TCKT vµ gi¶i quyÕt
TCKT; ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng, ®Þnh
híng XHCN ë ViÖt Nam tíi quan niÖm vÒ TCKT vµ c¬ chÕ gi¶i
quyÕt TCKT; chØ ra c¸c u ®iÓm vµ nhîc ®iÓm cña tõng ph-
¬ng thøc gi¶i quyÕt tranh chÊp TCKT còng nh mèi liªn hÖ
gi÷a chóng víi nhau.
- §¸nh gi¸ thùc tr¹ng gi¶i quyÕt TCKT ë níc ta trong
thêi gian qua tõ ®ã chØ râ c¸c bÊt cËp trong c¸c quy ®Þnh
ph¸p luËt hiÖn hµnh vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña tõng ph-
¬ng thøc gi¶i quyÕt TCKT.
- Kh¼ng ®Þnh sù cÇn thiÕt ph¶i hoµn thiÖn ph¸p luËt
vÒ gi¶i quyÕt TCKT ®ång thêi ®a ra ph¬ng híng vµ c¸c gi¶i
ph¸p hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT ®Ó n©ng cao
hiÖu qu¶ cña tõng ph¬ng thøc gi¶i quyÕt TCKT víi träng t©m
lµ thiÕt lËp mèi liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c ph¬ng thøc nh»m
7
®¸p øng ®ßi hái ngµy cµng cao cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng
®Þnh híng XHCN ë ViÖt Nam ®èi víi viÖc gi¶i quyÕt TCKT.
4. Ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn ¸n
C¬ chÕ gi¶i quyÕt TCKT bao gåm rÊt nhiÒu néi dung
hîp thµnh. Nhng trong khu«n khæ luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc,
luËn ¸n chØ tËp trung nghiªn cøu lµm râ c¸c khÝa c¹nh ph¸p
lý vÒ TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT víi néi dung träng t©m lµ
®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ph¸p luËt hiÖn hµnh vÒ tæ chøc vµ ho¹t
®éng cña tõng ph¬ng thøc gi¶i quyÕt TCKT trªn c¬ së ®ã
®a ra c¸c kiÕn nghÞ nh»m x©y dùng vµ hoµn thiÖn ph¸p
luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT ë níc ta. NhËn thøc ®îc tÇm quan
träng cña tßa ¸n vµ träng tµi ®èi víi viÖc gi¶i quyÕt TCKT
trong ®iÒu kiÖn thùc tÕ ViÖt Nam, luËn ¸n tËp trung nghiªn
cøu s©u ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT theo thñ tôc t ph¸p vµ
thñ tôc träng tµi.
5. C¬ së lý luËn vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu
LuËn ¸n vËn dông ph¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa
M¸c-Lªnin, t tëng Hå ChÝ Minh ®Ó luËn gi¶i mèi quan hÖ
gi÷a thîng tÇng kiÕn tróc vµ h¹ tÇng c¬ së, mèi quan hÖ
gi÷a kinh tÕ vµ ph¸p luËt, vai trß cña ph¸p luËt trong viÖc
®iÒu chØnh quan hÖ ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng gi¶i quyÕt
tranh chÊp. Trªn c¬ së c¸c quan ®iÓm cña §¶ng vµ Nhµ níc
ta vÒ ®êng lèi ®æi míi ®Êt níc, x©y dùng Nhµ níc ph¸p
quyÒn XHCN ViÖt Nam, x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ trêng
®Þnh híng XHCN luËn ¸n ®· ®Ò xuÊt ph¬ng híng vµ gi¶i
ph¸p hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT.
§Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra, luËn ¸n sö dông
8
c¸c ph¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc cô thÓ, nh: ph©n tÝch,
tæng hîp, so s¸nh, hÖ thèng hãa, kh¶o s¸t thùc tiÔn. Ph¬ng
ph¸p so s¸nh luËt häc ®îc sö dông ®Ó tham kh¶o kinh
nghiÖm gi¶i quyÕt TCKT ë níc ngoµi. Ph¬ng ph¸p kh¶o s¸t
thùc tiÔn, th¨m dß ý kiÕn chuyªn gia ®îc sö dông ®Ó ®¸nh
gi¸ thùc tr¹ng gi¶i quyÕt TCKT ë níc ta thêi gian qua. LuËn ¸n
sö dông ph¬ng ph¸p ph©n tÝch, tæng hîp, kh¸i qu¸t hãa ®Ó
lµm râ c¸c quy ®Þnh cña ph¸p luËt hiÖn hµnh vÒ TCKT, chØ
ra c¸c bÊt cËp cña ph¸p luËt vµ ®Ò xuÊt gi¶i ph¸p kh¾c
phôc.
6. ý nghÜa khoa häc vµ thùc tiÔn cña luËn ¸n
LuËn ¸n lµ mét c«ng tr×nh khoa häc tr×nh bµy mét
c¸ch toµn diÖn vµ chuyªn s©u vÒ TCKT vµ gi¶i quyÕt TCKT
trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ë ViÖt Nam. Víi viÖc lµm râ b¶n
chÊt cña TCKT vµ c¸c ph¬ng thøc gi¶i quyÕt díi sù t¸c ®éng
cña c¬ chÕ kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh híng XHCN ë ViÖt Nam,
luËn ¸n ®· gãp phÇn ph¸t triÓn lý luËn vÒ TCKT vµ gi¶i
quyÕt TCKT.
Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu cña luËn ¸n gióp cho c¸c
nhµ kinh doanh lùa chän ¸p dông ph¬ng thøc gi¶i quyÕt
TCKT phï hîp víi m×nh; c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vµ
c¸c nhµ x©y dùng ph¸p luËt ý tëng liªn quan ®Õn viÖc hoµn
thiÖn c¬ chÕ gi¶i quyÕt TCKT. LuËn ¸n cßn chøa ®ùng
nhiÒu th«ng tin víi gi¸ trÞ tham kh¶o cao ®èi víi c¸c thÈm
ph¸n, träng tµi viªn, hßa gi¶i viªn vµ nh÷ng ngêi häc tËp,
gi¶ng d¹y, nghiªn cøu ph¸p luËt.
7. Nh÷ng ®ãng gãp míi cña luËn ¸n
9
LuËn ¸n cã nh÷ng ®ãng gãp míi sau ®©y:
- LuËn ¸n ®· lµm râ ®îc c¬ së lý luËn vÒ TCKT vµ gi¶i
quyÕt TCKT: X©y dùng ®îc kh¸i niÖm khoa häc vÒ TCKT,
®¸nh gi¸ ®îc t¸c ®éng cña c¬ chÕ kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh
híng XHCN ë ViÖt Nam ®Õn quan niÖm vÒ TCKT, vai trß cña
tõng ph¬ng thøc gi¶i quyÕt TCKT vµ quan hÖ néi t¹i gi÷a c¸c
ph¬ng thøc víi nhau.
- Th«ng qua c¸c vÝ dô thùc tiÔn, luËn ¸n ®· ®¸nh gi¸
mét c¸ch toµn diÖn thùc tr¹ng gi¶i quyÕt TCKT qua c¸c ph-
¬ng thøc th¬ng lîng, trung gian hßa gi¶i, tßa ¸n vµ träng tµi;
chØ ra c¸c bÊt cËp trong ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT vµ
ph©n tÝch nguyªn nh©n cña nh÷ng bÊt cËp ®ã.
- Trªn c¬ së c¸c quan ®iÓm, ph¬ng híng hoµn thiÖn c¬
chÕ gi¶i quyÕt TCKT, luËn ¸n ®· ®Ò xuÊt nhiÒu kiÕn nghÞ
míi mÎ nh»m hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt TCKT ë níc
ta.
8. KÕt cÊu cña luËn ¸n
Ngoµi phÇn Më ®Çu, KÕt luËn, Danh môc tµi liÖu tham
kh¶o vµ Phô lôc, luËn ¸n gåm 3 ch¬ng, 9 môc.
10
Ch¬ng 1
Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vÒ tranh chÊp kinh tÕ
vµ gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh tÕ
trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ë ViÖt Nam
1.1. tranh chÊp kinh tÕ trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®Þnh
híng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam
1.1.1. Kh¸i niÖm vµ ®Æc ®iÓm cña tranh chÊp
kinh tÕ
TCKT lµ mét hÖ qu¶ cña qu¸ tr×nh vËn ®éng c¸c
nguån lùc phôc vô cho ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c tæ
chøc, c¸ nh©n díi sù t¸c ®éng cña quy luËt gi¸ trÞ, quy luËt
cung - cÇu, quy luËt c¹nh tranh. Mét x· héi cã nÒn kinh tÕ
cµng ph¸t triÓn th× TCKT cµng x¶y ra nhiÒu, cµng phøc t¹p
vÒ tÝnh chÊt vµ ®a d¹ng vÒ néi dung. Môc ®Ých hµng ®Çu
cña c¸c chñ thÓ khi tham gia c¸c quan hÖ kinh tÕ lµ t×m
kiÕm lîi nhuËn tèi ®a vµ xuÊt ph¸t tõ lîi Ých c¸ biÖt cña mçi
chñ thÓ kinh tÕ mµ c¸c xung ®ét vÒ lîi Ých kinh tÕ gi÷a c¸c
chñ thÓ ®ã lµ ®iÒu khã tr¸nh khái. C¸c M¸c ®· tõng nãi: Lîi
Ých thóc ®Èy lÞch sö c¸c d©n téc. VÒ khÝa c¹nh kinh tÕ,
quy luËt gi¸ trÞ (lîi Ých) lµ ®éng lùc lín nhÊt chi phèi TCKT.
TCKT lµ mét kh¸i niÖm mang néi hµm kinh tÕ - ph¸p
lý. Trong mçi chÕ ®é x· héi, díi tõng thÓ chÕ kinh tÕ, thËm
chÝ trong tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cô thÓ,
kh¸i niÖm TCKT cã thÓ mang nh÷ng néi hµm riªng biÖt. Nãi
mét c¸ch kh¸c, kh¸i niÖm TCKT mang trong m×nh nh÷ng
dÊu Ên ®Æc trng cña c¬ chÕ kinh tÕ vµ ®iÒu kiÖn c¬ së vËt
11
chÊt cña mét x· héi, mét Nhµ níc nhÊt ®Þnh. ViÖc x©y dùng
kh¸i niÖm TCKT vµ lµm râ néi hµm cña nã sÏ gióp chóng ta
thÊy ®îc b¶n chÊt ph¸p lý cña TCKT, tõ ®ã t×m ra biÖn
ph¸p h÷u hiÖu ®Ó gi¶i quyÕt chóng mét c¸ch nhanh chãng,
chÝnh x¸c vµ ®óng ph¸p luËt ®Ó b¶o vÖ quyÒn vµ lîi Ých
hîp ph¸p cña c¸c bªn tranh chÊp, b¶o ®¶m trËt tù kinh
doanh vµ kû c¬ng x· héi.
Tranh chÊp, hiÓu theo nghÜa kh¸i qu¸t nhÊt lµ nh÷ng
xung ®ét, bÊt ®ång vÒ quyÒn vµ nghÜa vô gi÷a c¸c chñ
thÓ khi chóng tham gia vµo c¸c quan hÖ ph¸p luËt. C¸c
tranh chÊp trong x· héi rÊt phong phó vµ ®a d¹ng. Chóng
ph¸t sinh trong nhiÒu lÜnh vùc, gi÷a c¸c lo¹i chñ thÓ, tõ
nh÷ng lý do kh¸c nhau vµ v× nh÷ng môc ®Ých kh«ng gièng
nhau. §Ó ®¸p øng mét nhu cÇu nµo ®ã mµ ngêi ta cã thÓ
dùa trªn mét c¨n cø riªng ®Ó ph©n lo¹i tranh chÊp. C¨n cø
vµo néi dung cô thÓ cña tranh chÊp mµ chia thµnh tranh
chÊp hîp ®ång, tranh chÊp båi thêng thiÖt h¹i ngoµi hîp
®ång, tranh chÊp vÒ quyÒn së h÷u trÝ tuÖ, tranh chÊp
chøng kho¸n... C¨n cø vµo tÝnh chÊt cña c¸c quan hÖ ph¸p
luËt lµm ph¸t sinh tranh chÊp, ngêi ta cã thÓ chia thµnh
tranh chÊp d©n sù, TCKT (kinh doanh), tranh chÊp lao ®éng,
tranh chÊp hµnh chÝnh.
C¸c quèc gia trªn thÕ giíi cã nh÷ng quan niÖm rÊt kh¸c
nhau vÒ tranh chÊp nãi chung vµ tranh chÊp ph¸t sinh tõ c¸c
ho¹t ®éng kinh doanh nãi riªng. Kh«ng ph¶i quèc gia nµo
còng cã sù ph©n biÖt tranh chÊp kinh doanh (TCKT theo
c¸ch gäi cña ViÖt Nam) víi tranh chÊp d©n sù.
C¸c níc theo truyÒn thèng luËt Anh - Mü nh: Anh, Mü,
12
óc vµ c¸c níc chÞu ¶nh hëng cña truyÒn thèng luËt nµy
kh«ng ph©n biÖt lÜnh vùc kinh doanh (víi môc ®Ých t×m
kiÕm lîi nhuËn) vµ lÜnh vùc d©n sù (môc ®Ých tiªu dïng).
Trong ph¸p luËt cña c¸c níc nµy kh«ng tån t¹i c¸c kh¸i niÖm
th¬ng nh©n (th¬ng gia), hµnh vi th¬ng m¹i hay giao dÞch
th¬ng m¹i. §iÒu nµy dÉn ®Õn hÖ qu¶ lµ c¸c níc nµy kh«ng
ph©n biÖt tranh chÊp kinh doanh (nh÷ng tranh chÊp ph¸t
sinh tõ c¸c ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c c«ng ty hoÆc liªn
quan mËt thiÕt tíi chóng) víi c¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ c¸c
ho¹t ®éng d©n sù. Mäi tranh chÊp dï ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng
kinh doanh hay ho¹t ®éng d©n sù ®Òu ®îc gi¶i quyÕt b»ng
ph¬ng thøc gièng nhau.
Nãi nh vËy kh«ng cã nghÜa lµ c¸c quèc gia nµy kh«ng
tån t¹i nh÷ng thiÕt chÕ riªng ®Ó gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp
ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c tæ chøc, c¸
nh©n. VÝ dô: V¬ng quèc Anh cã tßa ¸n gi¶i quyÕt nh÷ng
khiÕu n¹i vÒ h¹n chÕ quyÒn tù do kinh doanh; Hîp chñng
quèc Hoa Kú cã
tßa ¸n gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ c¸c quan hÖ
th¬ng m¹i quèc
tÕ [70, tr. 583]. Trong tßa ¸n d©n sù thÈm quyÒn chung cña
NhËt B¶n cã nh÷ng Ban riªng ®Ó gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp
ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng kinh doanh hoÆc c¸c tranh chÊp ph¸t
sinh tõ ho¹t ®éng kinh doanh ®îc ph©n cho thÈm ph¸n nµo
cã nhiÒu kiÕn thøc kinh doanh vµ kinh nghiÖm trong viÖc
gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp lo¹i nµy.
C¸c níc theo truyÒn thèng luËt Ch©u ¢u lôc ®Þa nh
§øc, Ph¸p, T©y Ban Nha, BØ vµ c¸c níc chÞu ¶nh hëng cña
13
truyÒn thèng luËt nµy ph©n biÖt ho¹t ®éng kinh doanh víi
ho¹t ®éng d©n sù vµ thõa nhËn sù tån t¹i cña ph¸p luËt th-
¬ng m¹i bªn c¹nh ph¸p luËt d©n sù. Ph¸p luËt cña c¸c níc
nµy cã kh¸i niÖm th¬ng nh©n (th¬ng gia) vµ hµnh vi th¬ng
m¹i víi viÖc ®a ra c¸c tiªu chÝ kh¸ cô thÓ ®Ó ph©n biÖt th-
¬ng nh©n víi ngêi kh«ng ph¶i lµ th¬ng nh©n; hµnh vi th¬ng
m¹i víi hµnh vi d©n sù. Sù ph©n biÖt nµy dÉn ®Õn hÖ qu¶
lµ: (i) ®èi víi hµnh vi th¬ng m¹i sÏ u tiªn ¸p dông luËt th¬ng
m¹i; nh÷ng g× luËt th¬ng m¹i kh«ng quy ®Þnh th× ¸p dông
luËt d©n sù vµ (ii) nh÷ng tranh chÊp ph¸t sinh tõ hµnh vi th-
¬ng m¹i cã thÓ ®îc gi¶i quyÕt b»ng c¸c ph¬ng thøc riªng
nh träng tµi th¬ng m¹i vµ tßa ¸n th¬ng m¹i. Tuy nhiªn, trong
khoa häc ph¸p lý cña c¸c níc nµy kh«ng cã kh¸i niÖm tranh
chÊp th¬ng m¹i. Ngêi ta chØ c¨n cø vµo thÈm quyÒn tµi
ph¸n cña c¸c thiÕt chÕ gi¶i quyÕt tranh chÊp th¬ng m¹i mµ
nhËn diÖn mét sè tranh chÊp ®îc coi lµ tranh chÊp th¬ng m¹i
mµ th«i. Cã thÓ ®¬n cö mét vµi trêng hîp:
* Céng hßa Ph¸p:
C¨n cø vµo c¸c quy ®Þnh vÒ thÈm quyÒn cña Tßa ¸n
th¬ng m¹i cña Ph¸p th× c¸c tranh chÊp sau ®©y ®îc coi lµ
tranh chÊp th¬ng m¹i:
(i) Tranh chÊp liªn quan ®Õn nh÷ng hµnh vi th¬ng m¹i
cña bÊt kú c¸ nh©n hoÆc ph¸p nh©n nµo. C¸c hµnh vi th-
¬ng m¹i ®îc liÖt kª t¹i §iÒu 632 ®o¹n 2 Bé luËt Th¬ng m¹i
cña Céng hßa Ph¸p, bao gåm:
+ Mäi viÖc mua ®éng s¶n ®Ó b¸n l¹i kiÕm lêi;
+ Mäi viÖc mua bÊt ®éng s¶n ®Ó b¸n l¹i hoÆc mua
®Ó x©y dùng l¹i thµnh mét hay nhiÒu nhµ råi b¸n l¹i;
14
+ C¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt, chuyªn chë, nh÷ng h·ng
thÇu cung cÊp vËt liÖu, nh÷ng h·ng b¸n ®Êu gi¸ c«ng khai;
+ C¸c ho¹t ®éng hèi ®o¸i, ng©n hµng, giao dÞch chøng
kho¸n, b¶o hiÓm;
+ C¸c ho¹t ®éng trung gian, ®¹i diÖn, ®¹i lý th¬ng
m¹i;
+ Khai th¸c hÇm má vµ nguyªn liÖu;
+ Gi¶i trÝ c«ng céng: nhµ h¸t, r¹p chiÕu phim, r¹p
xiÕc...
(ii) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn nh÷ng cam kÕt vµ
giao dÞch gi÷a c¸c th¬ng nh©n. §©y cã thÓ lµ c¸c tranh
chÊp ph¸t sinh tõ c¸c hµnh vi th¬ng m¹i b¶n chÊt hoÆc hµnh
vi th¬ng m¹i phô thuéc trong hîp ®ång hoÆc lµ viÖc vi ph¹m
ph¸p luËt. ThËm chÝ, c¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ c¸c hîp
®ång mua hµng phôc vô cho sinh ho¹t c¸ nh©n cña th¬ng
nh©n còng ®îc coi lµ tranh chÊp th¬ng m¹i.
(iii) C¸c tranh chÊp gi÷a c¸c thµnh viªn cña mét c«ng
ty kinh doanh víi nhau hoÆc víi c«ng ty.
(iv) C¸c tranh chÊp cã liªn quan ®Õn hèi phiÕu hay
tranh chÊp liªn quan ®Õn lÖnh phiÕu trong ®ã cã ch÷ ký
cña Ýt nhÊt mét th¬ng nh©n.
(v) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn thanh to¸n t ph¸p
hoÆc thanh lý tµi s¶n x¶y ra sau khi ®×nh chØ thanh to¸n;
b¸n hoÆc thÕ chÊp c¬ së kinh doanh hoÆc c¸c tranh chÊp
liªn quan ®Õn viÖc ghi chÐp vµo sæ ®¨ng ký th¬ng m¹i.
(vi) Nh÷ng vô kiÖn ngêi gióp viÖc cho th¬ng nh©n vÒ
nh÷ng hµnh vi liªn quan ®Õn th¬ng m¹i.
15
Nh vËy, Ph¸p ®· dùa vµo c¸c hµnh vi th¬ng m¹i ®Ó
ph©n biÖt tranh chÊp th¬ng m¹i víi tranh chÊp d©n sù. Tuy
nhiªn, bªn c¹nh tiªu chÝ kh¸ch thÓ Ph¸p cßn sö dông tiªu chÝ
chñ thÓ ®Ó kh«ng bá sãt c¸c tranh chÊp mang tÝnh th¬ng
m¹i. Theo quy ®Þnh nµy th× tÊt c¶ c¸c tranh chÊp ph¸t sinh
trong ho¹t ®éng kinh doanh gi÷a c¸c th¬ng nh©n víi nhau
®Òu ®îc coi lµ tranh chÊp th¬ng m¹i [27].
* Céng hßa Liªn bang §øc:
Theo §iÒu 95 LuËt Tæ chøc tßa ¸n cña Céng hßa Liªn
bang §øc th× c¸c tranh chÊp th¬ng m¹i bao gåm:
(i) C¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ c¸c giao dÞch th¬ng
m¹i cña c¸c th¬ng nh©n.
(ii) C¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ hèi phiÕu theo LuËt vÒ
hèi phiÕu hoÆc tõ mét trong sè c¸c lo¹i chøng tõ quy ®Þnh
t¹i §iÒu 363 Bé luËt Th¬ng m¹i.
(iii) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn sÐc theo LuËt vÒ
sÐc.
(iv) C¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ quan hÖ thµnh viªn
cña c«ng ty th¬ng m¹i víi nhau hoÆc thµnh viªn víi c«ng ty
liªn quan ®Õn ho¹t ®éng cña c«ng ty, kÓ c¶ khi c«ng ty cßn
tån t¹i hay ®· gi¶i thÓ; tranh chÊp gi÷a ngêi qu¶n lý c«ng ty
víi c«ng ty hoÆc víi thµnh viªn c«ng ty.
(v) C¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ quan hÖ ph¸p luËt liªn
quan ®Õn viÖc sö dông tªn th¬ng m¹i; nh·n hiÖu hµng hãa,
kiÓu d¸ng c«ng nghiÖp;
(vi) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn viÖc sö dông mét c¬
së kinh doanh;
16
(vii) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn hµng h¶i, ®Æc biÖt
lµ c¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng kinh doanh vËn
chuyÓn, c¸c dÞch vô lai d¾t, cøu hé, tai n¹n hµng h¶i...
(viii) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn LuËt chèng c¹nh tranh
kh«ng lµnh m¹nh;
(ix) C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn chøng kho¸n...
* Liªn bang Nga:
Bé luËt tè tông tßa ¸n träng tµi cña Liªn bang Nga quan
niÖm TCKT ( ) theo nghÜa rÊt réng, gåm:
- C¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ quan hÖ d©n sù, hµnh
chÝnh vµ c¸c quan hÖ ph¸p luËt kh¸c cã liªn quan ®Õn ho¹t
®éng kinh doanh gi÷a c¸c ph¸p nh©n, c¸ nh©n thùc hiÖn
c¸c ho¹t ®éng kinh doanh mµ kh«ng thµnh lËp mét ph¸p
nh©n; gi÷a Liªn bang Nga vµ c¸c chñ thÓ liªn bang vµ gi÷a
c¸c chñ thÓ liªn bang víi nhau;
- C¸c tranh chÊp hîp ®ång trong kinh doanh gi÷a c¸c
chñ thÓ;
- C¸c tranh chÊp vÒ quyÒn së h÷u;
- C¸c tranh chÊp vÒ båi thêng thiÖt h¹i;
- C¸c tranh chÊp vÒ uy tÝn kinh doanh;
- C¸c tranh chÊp vÒ ®¨ng ký kinh doanh; vÒ thµnh
lËp, tæ chøc l¹i c¸c ph¸p nh©n kinh tÕ;
- C¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn c¸c quyÕt ®Þnh xö
ph¹t cña c¬ quan Nhµ níc cã thÈm quyÒn ®èi víi c¸c chñ thÓ
kinh doanh...
* Tæ chøc WTO vµ LuËt mÉu cña UNCITRAL vÒ Träng
17
tµi th¬ng m¹i quèc tÕ còng ®a ra kh¸i niÖm "th¬ng m¹i" víi
néi hµm rÊt réng liªn quan ®Õn tÊt c¶ c¸c quan hÖ mang
b¶n chÊt th¬ng m¹i, dï ph¸t sinh tõ hîp ®ång hoÆc kh«ng tõ
hîp ®ång nh: Mäi giao dÞch th¬ng m¹i vÒ viÖc cung cÊp hay
trao ®æi hµng hãa, dÞch vô; tháa thuËn vÒ ph©n phèi, ®¹i
diÖn th¬ng m¹i; hãa ®¬n chøng tõ; b¸n, cho thuª, x©y
dùng nhµ m¸y; c¸c dÞch vô t vÊn; ®Ò ¸n thiÕt kÕ tæng hîp,
giÊy phÐp, ®Çu t, cÊp chi phÝ, giao dÞch ng©n hµng, b¶o
hiÓm, c¸c tháa thuËn vÒ khai th¸c hay chuyÓn nhîng, hîp t¸c
gi÷a c¸c xÝ nghiÖp vµ c¸c h×nh thøc vÒ hîp t¸c c«ng nghiÖp
hay th¬ng m¹i, vËn chuyÓn hµng hãa hay hµnh kh¸ch b»ng
®êng kh«ng, ®êng biÓn, ®êng s¾t hay ®êng bé (§iÒu 1
LuËt MÉu cña UNCITRAL vÒ Träng tµi th¬ng m¹i quèc tÕ).
XuÊt ph¸t tõ ®iÒu nµy mµ tranh chÊp th¬ng m¹i còng ®îc
hiÓu theo nghÜa réng, gåm toµn bé c¸c tranh chÊp ph¸t sinh
tõ c¸c giao dÞch th¬ng m¹i. §ã cã thÓ lµ tranh chÊp hîp
®ång; tranh chÊp liªn quan ®Õn ph¸t hµnh, lu tr÷, kinh
doanh chøng kho¸n; c¸c tranh chÊp liªn quan ®Õn th¬ng
phiÕu; tranh chÊp liªn quan ®Õn mua, b¸n, cho thuª, kinh
doanh doanh nghiÖp; tranh chÊp liªn quan ®Õn së h÷u c«ng
nghiÖp (vi ph¹m nh·n hiÖu hµng hãa, s¸ng chÕ, gi¶i ph¸p
h÷u Ých, bÝ mËt th¬ng m¹i...); tranh chÊp hµng h¶i, giao
nhËn kho vËn, b¶o hiÓm hµng h¶i; tranh chÊp liªn quan ®Õn
mua, b¸n c«ng nî; tranh chÊp trong viÖc chèng ®éc quyÒn
vµ c¹nh tranh kh«ng lµnh m¹nh; tranh chÊp liªn quan ®Õn
b¸n ®Êu gi¸, ®Êu thÇu v.v...
Nh vËy, c¸c níc trªn thÕ giíi kh«ng cã quan niÖm thèng
nhÊt vÒ tranh chÊp kinh doanh. Cã rÊt nhiÒu níc kh«ng ph©n
18
biÖt tranh chÊp ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng kinh doanh víi c¸c
tranh chÊp ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng d©n sù. Bªn c¹nh ®ã,
mét sè quèc gia kh¸c ph©n biÖt tranh chÊp kinh doanh víi
tranh chÊp d©n sù b»ng c¸ch quy ®Þnh thÈm quyÒn gi¶i
quyÕt c¸c tranh chÊp lo¹i nµy cho c¸c c¬ quan tµi ph¸n lµ
Tßa ¸n Th¬ng m¹i hay Träng tµi Th¬ng m¹i. C¸c quèc gia
nµy ®Òu quan niÖm tranh chÊp kinh doanh theo nghÜa réng,
gåm toµn bé c¸c tranh chÊp ph¸t sinh tõ ho¹t ®éng kinh
doanh gi÷a c¸c chñ thÓ khi chóng tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng
t×m kiÕm lîi nhuËn.
ë níc ta, quan niÖm vÒ TCKT cã nh÷ng ®iÓm kh¸c
nhau qua mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. Trong c¬
chÕ kinh tÕ kÕ ho¹ch tËp trung, nÒn kinh tÕ ®îc qu¶n lý
b»ng mÖnh lÖnh hµnh chÝnh lµ chñ yÕu, víi hÖ thèng chØ
tiªu ph¸p lÖnh tõ trªn giao xuèng. Nhµ níc can thiÖp kh¸
s©u vµo ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ. S¶n
xuÊt c¸i g×, s¶n xuÊt nh thÕ nµo, s¶n xuÊt cho ai ®Òu do
Nhµ níc quyÕt ®Þnh. Nhµ níc võa ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh
s¸ch kinh tÕ vÜ m« võa trùc tiÕp chØ ®¹o c¸c ®¬n vÞ kinh
tÕ c¬ së thùc hiÖn c¸c kÕ ho¹ch kinh doanh cô thÓ. §Æc
®iÓm næi bËt cña c¬ chÕ kinh tÕ nµy lµ vai trß tuyÖt ®èi
cña Nhµ níc, trong ®ã cã c¸c Bé, Tæng côc, ñy ban nh©n
d©n, c¸c c¬ së chuyªn m«n… lµ chñ thÓ chi phèi c¸c quan
hÖ kinh tÕ. C¸c chñ thÓ kinh doanh kh¸ ®¬n ®iÖu vÒ h×nh
thøc tæ chøc ph¸p lý, hÇu hÕt lµ c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh
vµ c¸c hîp t¸c x·.
§Ó thùc hiÖn c¸c chØ tiªu, kÕ ho¹ch do Nhµ níc giao,
c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ së cÇn ph¶i ký kÕt vµ thùc hiÖn c¸c
19
hîp ®ång kinh tÕ. Tuy nhiªn, H§KT trong thêi kú nµy kh«ng
chØ lµ mét h×nh thøc ph¸p lý ®Ó triÓn khai c¸c ho¹t ®éng
s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ mµ cßn ®îc sö
dông nh mét c«ng cô qu¶n lý kinh tÕ cña Nhµ níc. Ký kÕt vµ
thùc hiÖn H§KT lµ mét kû luËt b¾t buéc chø kh«ng xuÊt ph¸t
tõ lîi Ých kinh tÕ cô thÓ cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ. Bëi vËy, c¸c
chñ thÓ tham gia ký kÕt H§KT kh«ng quan t©m nhiÒu ®Õn
viÖc hîp ®ång cã ®îc thùc hiÖn ®Çy ®ñ hay kh«ng, v× thùc
hiÖn hay kh«ng thùc hiÖn còng kh«ng ¶nh hëng ®Õn "tói
tiÒn cña hä, ®»ng nµo Nhµ níc còng bao cÊp" [57, tr. 17].
Tr¸ch nhiÖm thùc hiÖn hîp ®ång gi÷a c¸c bªn tham gia quan
hÖ víi nhau kh«ng ®îc coi träng b»ng tr¸ch nhiÖm cña c¸c
bªn ®èi víi c¬ quan chñ qu¶n cña m×nh. §iÒu ®ã cã nghÜa
lµ tr¸ch nhiÖm ph¸t sinh do vi ph¹m H§KT nhÑ vÒ yÕu tè tµi
s¶n (vËt chÊt) mµ nÆng vÒ tÝnh chÊt hµnh chÝnh [37, tr.
16].
Nghiªn cøu lÞch sö ph¸t triÓn cña ph¸p luËt vÒ H§KT
vµ ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt tranh chÊp H§KT, chóng ta thÊy:
Tríc khi ban hµnh B¶n ®iÒu lÖ t¹m thêi vÒ hîp ®ång kinh
doanh kÌm NghÞ ®Þnh sè 735/TTg ë níc ta kh«ng cã sù
ph©n biÖt H§KT víi hîp ®ång d©n sù; bëi vËy còng kh«ng cã
sù ph©n biÖt gi÷a TCKT víi c¸c lo¹i tranh chÊp mang tÝnh
chÊt tµi s¶n kh¸c. C¸c tranh chÊp mang yÕu tè tµi s¶n ®îc
gi¶i quyÕt theo mét thñ tôc chung t¹i tßa ¸n. Cïng víi sù ra
®êi cña B¶n ®iÒu lÖ t¹m thêi vÒ hîp ®ång kinh doanh ®·
xuÊt hiÖn kh¸i niÖm "hîp ®ång kinh doanh". LÏ ®¬ng nhiªn,
tranh chÊp ph¸t sinh tõ viÖc ký kÕt vµ thùc hiÖn lo¹i hîp
®ång nµy ®îc gäi lµ tranh chÊp kinh doanh. C¸c tranh chÊp
20
kinh doanh chñ yÕu ®îc gi¶i quyÕt bëi mét sè c¬ quan hµnh
ph¸p. Tßa ¸n chØ gi¶i quyÕt tranh chÊp kinh doanh theo sù
khëi tè cña c¸c c¬ quan ®¨ng ký kinh doanh trong mét sè tr-
êng hîp cÇn thiÕt.
Ngµy 4/1/1960, Nhµ níc ta ban hµnh B¶n ®iÒu lÖ t¹m
thêi vÒ H§KT kÌm NghÞ ®Þnh sè 04/TTg. ThuËt ng÷ "hîp
®ång kinh tÕ" ra ®êi vµ chÝnh thøc ®îc sö dông trong c¸c
v¨n b¶n ph¸p luËt sau ®ã nh: NghÞ ®Þnh sè 54/CP ngµy
10/3/1975 ban hµnh §iÒu lÖ vÒ chÕ ®é H§KT; Ph¸p lÖnh
hîp ®ång kinh tÕ ngµy 25/9/1989. Cïng víi kh¸i niÖm H§KT,
kh¸i niÖm tranh chÊp kinh doanh còng ®îc thay thÕ b»ng
kh¸i niÖm TCKT, mµ thùc chÊt lµ tranh chÊp H§KT. C¸c tranh
chÊp lo¹i nµy ®îc gi¶i quyÕt b»ng träng tµi kinh tÕ, víi t c¸ch
lµ mét c¬ quan qu¶n lý nhµ níc.
Nh vËy, trong c¬ chÕ kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung,
c¸c quan hÖ kinh tÕ vèn dÜ kh¸ ®¬n gi¶n vÒ néi dung vµ
thµnh phÇn chñ thÓ, l¹i ®îc ®iÒu hµnh thèng nhÊt bëi Nhµ
níc, nªn c¸c TCKT xuÊt hiÖn kh«ng nhiÒu vµ chñ yÕu lµ c¸c
tranh chÊp ph¸t sinh tõ H§KT ®îc ký kÕt gi÷a c¸c ®¬n vÞ
kinh tÕ XHCN víi nhau ®Ó triÓn khai c¸c kÕ ho¹ch kinh
doanh ®· ®îc Nhµ níc phª duyÖt tõ tríc.
Tõ n¨m 1986, níc ta khëi ®éng qu¸ tr×nh x©y dùng
nÒn kinh tÕ thÞ trêng, ®Þnh híng XHCN. NÒn kinh tÕ thÞ tr-
êng ®ßi hái ph¶i xãa bá chÕ ®é ®éc t«n cña mét h×nh thøc
së h÷u, t¹o ®iÒu kiÖn cho sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn c¸c thµnh
phÇn kinh tÕ. Trong nÒn kinh tÕ ®ang chuyÓn ®æi xuÊt
hiÖn ngµy cµng nhiÒu c¸c chñ thÓ kinh doanh. Bªn c¹nh c¸c
chñ thÓ kinh doanh truyÒn thèng lµ doanh nghiÖp nhµ níc vµ