Đề tài nckh cấp bộ nghiên cứu các biện pháp hỗ trợ sản xuất và xuất khẩu một số sản phẩm công nghiệp (ô tô, xe máy, máy nông nghiệp) khi việt nam là thành viên wto

  • 146 trang
  • file .pdf
bé c«ng th−¬ng
§Ò tµi nghiªn cøu khoa häc cÊp bé
nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p hç trî s¶n xuÊt vµ xuÊt
khÈu mét sè s¶n phÈm c«ng nghiÖp (« t«, xe m¸y,
m¸y n«ng nghiÖp) khi viÖt nam lµ thµnh viªn wto
m∙ sè: 2007 – 78 - 002
C¬ quan chñ qu¶n : Bé C«ng Th−¬ng
C¬ quan chñ tr× : Tr−êng §¹i häc Th−¬ng m¹i
Chñ nhiÖm ®Ò tµi : TS. NguyÔn V¨n Chung
7078
11/02/2009
Hµ néi - 2008
bé c«ng th−¬ng
§Ò tµi nghiªn cøu khoa häc cÊp bé
nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p hç trî s¶n xuÊt vµ xuÊt
khÈu mét sè s¶n phÈm c«ng nghiÖp (« t«, xe m¸y,
m¸y n«ng nghiÖp) khi viÖt nam lµ thµnh viªn wto
m∙ sè: 2007 – 78 - 002
Đề tài được nghiệm thu ngày 29 tháng 12 năm 2008 theo quyết
định số 6744 ngày 24/12/2008 của Bộ Công Thương
C¬ quan chñ qu¶n : Bé C«ng Th−¬ng
C¬ quan chñ tr× : Tr−êng §¹i häc Th−¬ng m¹i
Chñ nhiÖm ®Ò tµi : TS. NguyÔn V¨n Chung
Hµ néi – 2008
nhãm t¸c gi¶
TS. NguyÔn V¨n Chung - Chñ nhiÖm ®Ò tµi
PGS.TS Ph¹m C«ng §oµn - Phã Chñ nhiÖm ®Ò tµi
TS. Lª Qu©n - Phã Chñ nhiÖm ®Ò tµi
ThS. Mai Thanh Lan - Th− ký ®Ò tµi
Nguyễn Minh Thành - Vụ Tài chính, Bộ Công Thương
Cùng các cộng sự Trường Đại học Thương Mại
LỜI CẢM ƠN
Ban chủ nhiệm đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ xin
chân thành cảm ơn Vụ Khoa học Bộ Công Thương, Viện Chiến
lược và chính sách công nghiệp, Trường Đại học Thương Mại,
tập thể giáo viên Bộ môn Quản trị doanh nghiệp thương mại, các
Viện nghiên cứu, các Tổng công ty, các công ty liên doanh, các
chuyên gia và các đồng nghiệp đã giúp đỡ chúng tôi trong quá
trình thực hiện nghiên cứu đề tài này!
Xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu đó!
Thay mặt Ban chủ nhiệm đề tài
TS. Nguyễn Văn Chung
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC BIỆN PHÁP HỖ TRỢ CHO PHÉP 1
ĐỐI VỚI SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CỦA WTO VỚI NGÀNH SẢN
XUẤT LẮP RÁP VÀ XUẤT KHẨU CÁC SẢN PHẨM ÔTÔ, XE MÁY,
MÁY NÔNG NGHIỆP
1.1. Tổng quan về ngành sản xuất lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm ôtô, xe 1
máy, máy nông nghiệp trong bối cảnh gia nhập WTO
1.2. Một số biện pháp hỗ trợ theo quy định của WTO 5
1.3. Các chính sách hỗ trợ của 3 nước Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản đối với 7
một số sản phẩm công nghiệp (cả lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu)
1.4. Bµi häc kinh nghiÖm cho ViÖt Nam 13
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC BIỆN PHÁP HỖ TRỢ CỦA NHÀ 21
NƯỚC ĐỐI VỚI SẢN XUẤT, LẮP RÁP VÀ XUẤT KHẨU Ô TÔ, XE
MÁY, MÁY NÔNG NGHIỆP THỜI GIAN QUA
2.1. Thực trạng sản xuất, lắp ráp các sản phẩm ô tô, xe máy, máy nông nghiệp 21
Việt Nam thời gian qua
2.1.1. Thực trạng sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp tại Việt Nam 21
2.1.2. Công nghệ, thiết bị 48
2.1.3. Công nghiệp phụ trợ 49
2.1.4. Tình hình nhập khẩu linh kiện 55
2.1.5. Năng lực sản xuất hiện tại 56
2.2. Thực trạng xuất khẩu các sản phẩm ô tô, xe máy, máy nông nghiệp thời gian qua 57
2.2.1. Xuất khẩu ô tô 57
2.2.2. Xuất khẩu xe máy 58
2.2.3. Xuất khẩu máy nông nghiệp 61
2.3. Thực trạng các biện pháp hỗ trợ 66
2.3.1. Đối với sản xuất, lắp ráp ô tô 77
2.3.2. Đối với sản xuất, lắp ráp xe máy, máy móc phục vụ nông nghiệp (máy 79
bơm, máy kéo, máy thuỷ sản…)
CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT CÁC CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH VÀ LỘ TRÌNH ÁP 85
DỤNG CÁC BIỆN PHÁP HỖ TRỢ ĐỐI VỚI SẢN XUẤT VÀ XUẤT
KHẨU Ô TÔ, XE MÁY, MÁY NÔNG NGHIỆP TỪ NAY ĐẾN 2015 VÀ
TẦM NHÌN 2020
3.1. Quan điểm đổi mới chiến lược sản xuất và xuất khẩu một số sản phẩm 85
công nghiệp khi Việt Nam là thành viên chính thức của WTO
3.1.1. Chiến lược phát triển ngành công nghiệp Ô tô Việt Nam đến năm 2010, 85
tầm nhìn tới năm 2020
3.1.2. Chiến lược phát triển công nghiệp xe máy Việt Nam đến năm 2015 tầm 93
nhìn đến năm 2025
3.1.3. Định hướng và dự báo xu hướng phát triển ngành sản xuất máy móc phục 110
vụ nông nghiệp và cơ khí nhỏ.
3.2. Đề xuất nhóm giải pháp, biện pháp hỗ trợ của Nhà nước đối với một số sản 114
phẩm công nghiệp vừa đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước vừa xuất khẩu
3.2.1. §èi víi « t« 115
3.2.2. §èi víi xe m¸y 117
3.2.3. §èi víi c¸c s¶n phÈm c¬ khÝ vµ c¬ khÝ m¸y n«ng nghiÖp 120
3.3. Một số kiến nghị nhằm thực hiện các biện pháp hỗ trợ đối với sản xuất và 125
xuất khẩu một số sản phẩm công nghiệp (ô tô, xe máy, máy nông nghiệp)
3.3.1. Đối với ngành sản xuất và lắp ráp ô tô 126
3.3.2. §èi víi xe m¸y 128
3.3.3. §èi víi s¶n xuÊt, l¾p r¸p m¸y mãc phôc vô n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ ng− 129
nghiÖp
KẾT LUẬN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
DANH MỤC BẢNG BIỂU
Sơ đồ 1: Công nghệ sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp 2
Bảng 2.1: Động thái phát triển sản xuất - lắp ráp xe 32
Biểu 2.1: T¨ng tr−ëng c¸c ph−¬ng tiÖn « t« xe m¸y l−u hµnh hµng n¨m 33
Bảng 2.2: Tình hình sản xuất một số sản phẩm cơ khí nông nghiệp chủ yếu của 45
Việt Nam
Bảng 2.3: Năng lực và dự báo năng lực sản xuất ô tô Việt Nam 56
Bảng 2.4: Cân đối năng lực, nhu cầu và bổ sung sản lượng ô tô đến 2010 57
Bảng 2.5: XK sản phẩm cơ khí phục vụ nông, lâm, ngư nghiệp của Việt Nam 62
2002 – 2007
Bảng 2.6: So sánh vị trí của sản phẩm máy kéo phục vụ nông, lâm, ngư nghiệp 63
của Việt Nam với Trung Quốc và Thái Lan trên thị trường thế giới
Bảng 3.1: Dự báo về cơ cấu và số lượng xe trong tương lai 89
B¶ng 3.2: Dù b¸o nhu cÇu « t« cÇn bæ sung thay thÕ cho xe ®· hÕt h¹n sö dông 89
B¶ng 3.3: Dù b¸o n¨ng lùc s¶n xuÊt xe m¸y ®Õn 2015 96
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNH Công nghiệp hoá
DOANH NGHIệP Doanh nghiệp
FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài
GDP Tổng sản phẩm quốc nội
HĐH Hiện đại hoá
NEU Đại học Kinh tế quốc dân
NK Nhập khẩu
SI Doanh nghiệp công nghiệp
SME Doanh nghiệp nhỏ và vừa
TNHH Trách nhiệm hữu hạn
WTO Tổ chức thương mại thế giới
XK Xuất khẩu
lêi më ®Çu
ViÖt Nam ®· lµ thµnh viªn chÝnh thøc cña Tæ chøc Th−¬ng m¹i ThÕ giíi (WTO),
chóng ta ®ang hiÖn thùc hãa nh÷ng cam kÕt theo lé tr×nh cña WTO, Nhµ n−íc ViÖt Nam
®· kh«ng ngõng nç lùc trong ph¸t triÓn kinh tÕ, c¶i thiÖn nhu cÇu, n©ng cao ®êi sèng x·
héi. ViÖt Nam ®· tiÕn hµnh c¶i c¸ch vµ më cöa toµn diÖn theo lé tr×nh ®· cam kÕt víi
WTO, t¹o ®µ cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn. Héi nhËp ®· më ra con ®−êng cho lùc l−îng s¶n
xuÊt x· héi ph¸t triÓn vµ nhu cÇu x· héi ngµy cµng t¨ng lªn. Trong ®ã nhu cÇu tiªu dïng
cao cÊp (xe « t« c¸ nh©n), nhu cÇu tiªu dïng phæ th«ng (xe m¸y), nhu cÇu gi¶i phãng søc
lao ®éng trong n«ng nghiÖp (m¸y mãc phôc vô s¶n xuÊt n«ng - l©m - ng− nghiÖp) còng
ph¸t triÓn víi tèc ®é cao. C¸c doanh nghiÖp ®Çu t− FDI vµ doanh nghiÖp liªn doanh t¹i
ViÖt Nam ®· kh«ng ngõng ®Èy m¹nh s¶n xuÊt ®¸p øng vµ phñ ®Çy nhu cÇu x· héi, tham
gia tÝch cùc vµo n¨ng lùc xuÊt khÈu cho ®Êt n−íc. Nh÷ng thµnh qu¶ héi nhËp vµ më cöa
víi thÕ giíi ®· t¹o ®µ cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp phô trî ph¸t triÓn m¹nh. Trong ®iÒu
kiÖn c¹nh tranh míi, c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam kh«ng ngõng v−¬n lªn ®Ó tån t¹i vµ
t¨ng tr−ëng dÇn tõng b−íc, hä ph¶i phÊn ®Êu v−¬n lªn khi chÕ ®é b¶o hé, trî gi¸, trî cÊp
cña Nhµ n−íc kh«ng cßn ®Ó tù kh¼ng ®Þnh vÞ thÕ trªn th−¬ng tr−êng. LÜnh vùc c«ng
nghiÖp « t«, xe m¸y, m¸y mãc phôc vô s¶n xuÊt n«ng - l©m - ng− nghiÖp kh«ng ngoµi xu
thÕ ®ã. ViÖt Nam b−íc vµo s©n ch¬i c¹nh tranh víi bªn ngoµi b»ng chÝnh néi lùc céng
víi sù gióp ®ì cña b¹n bÌ trong khi c¸c thµnh viªn kh¸c cña WTO ®· ®−îc chuÈn bÞ kü
cµng vµ tiÒm lùc v÷ng m¹nh. Giai ®o¹n 2000 - 2005 theo Bé C«ng nghiÖp c¸c lÜnh vùc
s¶n xuÊt, l¾p r¸p « t«, xe m¸y, m¸y mãc n«ng nghiÖp lu«n ®¹t møc t¨ng tr−ëng ®Õn trªn
40% so víi giai ®o¹n 1995 - 2000. Gần đây Bộ Công Thương cũng có quyết định số
02/2008/QĐ – BCT về quy hoạch phát triển ngành máy động lực và máy nông nghiệp.
Theo QuyÕt ®Þnh sè 196/2002/Q§-TTg ngµy 26/12/2002 cña Thñ t−íng ChÝnh phñ phª
duyÖt chiÕn l−îc ph¸t triÓn ngµnh c¬ khÝ ViÖt Nam ®Õn n¨m 2010, tÇm nh×n 2020, ChÝnh
phñ còng phª duyÖt "ChiÕn l−îc ph¸t triÓn ngµnh xe m¸y ViÖt Nam" 9/2006, vÒ "quy
ho¹ch ngµnh s¶n xuÊt xe m¸y ViÖt Nam giai ®o¹n 2006 - 2010, cã xÐt ®Õn 2020" nh»m
x¸c ®Þnh râ ®Þnh h−íng ph¸t triÓn cña ngµnh nµy vµ x©y dùng c¸c gi¶i ph¸p, chÝnh s¸ch
ph¸t triÓn trong t−¬ng lai. VÒ « t«, ChÝnh phñ ®· chØ ®¹o c¸c Bé, Ngµnh, ®Þa ph−¬ng tiÕn
hµnh x©y dùng quy ho¹ch ph¸t triÓn c¸c ngµnh c«ng nghiÖp giai ®o¹n 2005 - 2010, tÇm
nh×n ®Õn 2020 "Quy ho¹ch ph¸t triÓn c¸c ngµnh c«ng nghiÖp ViÖt Nam theo vïng l·nh
thæ ®Õn 2010, tÇm nh×n 2020"; QuyÕt ®Þnh sè 185/2002/Q§-TTg ngµy 3/12/2002 cña
Thñ t−íng ChÝnh phñ phª duyÖt "ChiÕn l−îc ph¸t triÓn ngµnh « t« ViÖt Nam ®Õn n¨m
2010, tÇm nh×n 2020" víi môc tiªu "ph¸t triÓn ngµnh c«ng nghiÖp « t« ViÖt Nam trªn c¬
së tiÕp thu vµ øng dông c«ng nghÖ tiªn tiÕn cña thÕ giíi, kÕt hîp khai th¸c vµ tõng b−íc
n©ng cao c«ng nghÖ vµ thiÕt bÞ hiÖn cã, ®¸p øng phÇn lín nhu cÇu thÞ tr−êng « t« trong
n−íc, ®¸p øng phÇn lín nhu cÇu thÞ tr−êng « t« trong n−íc, h−íng tíi xuÊt khÈu « t« vµ
phô tïng"... Ngoµi ra, cßn cã QuyÕt ®Þnh sè 8171/Q§-KH§T ngµy 9/12/2002 cña Bé
tr−ëng Bé C«ng nghiÖp phª duyÖt ®Ò c−¬ng "Quy ho¹ch ph¸t triÓn ngµnh c«ng nghiÖp «
t« ViÖt Nam ®Õn 2010, tÇm nh×n 2020"...
NhËn thøc ®−îc vÊn ®Ò quan träng trªn, trong ®iÒu kiÖn c¸c ngµnh c«ng nghiÖp
ViÖt Nam ®ang cã nh÷ng tiÕn bé ®¸ng kÓ, nhãm nghiªn cøu ®Ò tµi Tr−êng §¹i häc
Th−¬ng m¹i kú väng nghiªn cøu ®Ò tµi: "Nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p hç trî s¶n xuÊt vµ
xuÊt khÈu mét sè s¶n phÈm c«ng nghiÖp (« t«, xe m¸y, m¸y n«ng nghiÖp) khi ViÖt
Nam lµ thµnh viªn WTO" nh»m ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng n¨ng lùc s¶n xuÊt, xuÊt khÈu hiÖn
t¹i vµ t×m ra c¸c gi¶i ph¸p phï hîp thóc ®Èy vµ hç trî cho c¸c ngµnh nµy ph¸t triÓn, ®ång
thêi kÝch ®Èy c¸c ngµnh c«ng nghiÖp phô trî ®i lªn nh»m thu hót vµ gi¶i quyÕt bµi to¸n
d− thõa lao ®éng hiÖn nay cña ®Êt n−íc.
Theo lé tr×nh cam kÕt víi WTO, ViÖt Nam x©y dùng môc tiªu phÊn ®Êu ®Õn
2020 vÒ c¬ b¶n ViÖt Nam sÏ trë thµnh mét n−íc c«ng nghiÖp. Xu thÕ ph¸t triÓn cña
ngµnh s¶n xuÊt, l¾p r¸p « t«, xe m¸y... Nh÷ng n¨m 2001 - 2006 ph¶n ¸nh chÝnh x¸c xu
thÕ míi nh»m tiÕp cËn môc tiªu ®ã. §iÒu ®ã, còng chøng minh mét lÜnh vùc s¶n xuÊt, l¾p
r¸p vµ xuÊt khÈu ®Çy tiÒm n¨ng, ph«i thai cña mét nÒn s¶n xuÊt lín ®−îc h×nh thµnh.
- Trong nh÷ng n¨m ®Çu cña thêi kú héi nhËp, c¸c biÖn ph¸p hç trî cña Nhµ n−íc
®èi víi s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu ®ãng mét vai trß cùc kú quan träng gióp cho c¸c ngµnh s¶n
xuÊt t×m ®−îc h−íng ®i vµ thóc ®Èy xuÊt khÈu phï hîp trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam ®· lµ
thµnh viªn WTO, nãi chung chóng ta ph¶i thùc hiÖn ®Çy ®ñ c¸c cam kÕt víi WTO. §ã lµ
mét th¸ch thøc kh«ng nhá, v× vËy, nghiªn cøu ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p hç trî ®èi víi s¶n
xuÊt vµ xuÊt khÈu mét sè s¶n phÈm c«ng nghiÖp (« t«, xe m¸y, m¸y n«ng nghiÖp) trong
®iÒu kiÖn ®· lo¹i bá c¸c h×nh thøc trî cÊp g¾n víi tû lÖ néi ®Þa hãa cµng cã ý nghÜa cÇn
thiÕt vµ quan träng.
- ViÖc nghiªn cøu ®Ó chØ ra nh÷ng vÊn ®Ò Nhµ n−íc cÇn hç trî vµ t×m ra lé tr×nh
®−a c¸c gi¶i ph¸p, biÖn ph¸p hç trî cho s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu ba dßng s¶n phÈm « t«, xe
m¸y, m¸y n«ng nghiÖp khi ®· lo¹i bá h×nh thøc trî cÊp g¾n víi tû lÖ néi ®Þa hãa cã mét ý
nghÜa thiÕt thùc vµ lµ vÊn ®Ò cÇn thiÕt kh¸ch quan trong giai ®o¹n hiÖn nay.
- Víi kú väng ®i s©u ph©n tÝch c¸c ®iÓm m¹nh, ®iÓm yÕu trong viÖc hç trî s¶n
xuÊt, l¾p r¸p vµ xuÊt khÈu c¸c dßng s¶n phÈm trªn vµ cã nghiªn cøu kinh nghiÖm cña c¸c
n−íc nh− Th¸i Lan, Hµn Quèc, NhËt B¶n ®Ó ®−a ra c¸c ®Þnh h−íng míi phï hîp ®iÒu
kiÖn xãa bá c¸c h×nh thøc trî cÊp g¾n víi tû lÖ néi ®Þa hãa theo cam kÕt WTO th× vÊn ®Ò
nghiªn cøu cµng cã ý nghÜa thùc tiÔn h¬n.
Mục tiêu chính của đề tài:
- Khái quát và tổng quan về các quy định của WTO đối với sản xuất, lắp ráp và xuất
khẩu một số sản phẩm công nghiệp (ô tô, xe máy, máy móc phục vụ nông nghiệp)
khi Việt Nam là thành viên của WTO, từ đó khảo sát kinh nghiệm của một số nước
và rút ra bài học cho Việt Nam.
- Khảo sát đánh giá thực trạng các biện pháp hỗ trợ của Nhà Nước đối với sản xuất,
lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp ô tô, xe máy, máy móc phục vụ
nông nghiệp sau khi gia nhập WTO, tìm ra các tồn tại và nguyên nhân đối với từng
dòng sản phẩm làm cơ sở cho các đề xuất sau này.
- Đề xuất các giải pháp, các biện pháp hỗ trợ đối với sản xuất, lắp ráp và xuất khẩu
các dòng sản phẩm trên từ nay đến 2010, dự báo đến 2015, tầm nhìn 2020.
§Ó nghiªn cøu ®Ò tµi, chóng t«i ®· kh¶o s¸t c¸c tæng c«ng ty nhµ n−íc các liªn
doanh s¶n xuÊt, l¾p r¸p « t«, xe m¸y, m¸y mãc phôc vô s¶n xuÊt n«ng - l©m - ng− nghiÖp
ViÖt Nam, ®· nghiªn cøu kÕt qu¶ cña nhãm chuyªn gia NhËt B¶n "Nghiªn cøu, t− vÊn
cho ngµnh c«ng nghiÖp « t«, xe m¸y ViÖt Nam" Cña Group's Facts in Japan, ®· sö dông
kÕt qu¶ kh¶o s¸t vÒ "C«ng nghiÖp hãa ë ViÖt Nam cña Nikon Hyorowsha in Japan do
Ohno Kenichi and Nozukawataha chñ tr×; ®· sö dông kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ch−¬ng
tr×nh hîp t¸c ViÖt Nam - NhËt B¶n vµ "Ngµnh c«ng nghiÖp « t« ViÖt Nam - nh÷ng viÖc
cÇn lµm ®Ó triÓn khai viÖc thùc hiÖn quy ho¹ch ngµnh do GS Ohno Kenichi vµ PGS.TS
Mai ThÕ C−êng (NEU) chñ tr×; ®· sö dông kÕt qu¶ t− vÊn, ®¸nh gi¸ cña tæ chøc JICA
NhËt B¶n...
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:
- Tập trung nghiên cứu các biện pháp của Nhà nước hỗ trợ cho ngành
công nghiệp sản xuất, lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm ô tô, xe máy,
máy nông nghiệp tại Việt nam.
- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các biện pháp hỗ trợ
hoạt động sản xuất, lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp: ô
tô, xe máy, máy móc phục vụ nông nghiệp của các cơ sở sản xuất, liên
doanh trong cả nước giai đoạn 2002 đến 2007, dự báo đến 2015 và
tầm nhìn 2020.
Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp duy vật biện chứng
- Phương pháp tổng hợp, phân tích tổng quan và so sánh
- Phương pháp chọn mẫu
- Phương pháp chuyên gia (tham khảo ý kiến các chuyên gia và hội thảo
các chuyên đề)
§Ò tµi ngoài lời mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo ®−îc kÕt cÊu lµm 3
ch−¬ng như sau:
Ch−¬ng 1: Tổng quan về các biện pháp hỗ trợ cho phép đối với sản xuất và xuất khẩu
của WTO với ngành sản xuất lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm ô tô, xe máy, máy nông
nghiệp
Ch−¬ng 2: Thực trạng các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước đối với sản xuất, lắp ráp và
xuất khẩu ô tô xe máy, máy nông nghiệp thời gian qua
Ch−¬ng 3: Đề xuất các cơ chế, chính sách và lộ trình áp dụng các biện pháp hỗ trợ đối
với sản xuất và xuất khẩu ô tô, xe máy, máy nông nghiệp từ nay đến 2015 và tầm nhìn
2020
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN VỀ CÁC BIỆN PHÁP HỖ TRỢ CHO PHÉP ĐỐI VỚI SẢN XUẤT VÀ
XUẤT KHẨU CỦA WTO VỚI NGÀNH SẢN XUẤT LẮP RÁP VÀ XUẤT KHẨU
CÁC SẢN PHẨM ÔTÔ, XE MÁY, MÁY NÔNG NGHIỆP
1.1. Tổng quan về ngành sản xuất lắp ráp và xuất khẩu các sản phẩm ôtô, xe máy,
máy nông nghiệp trong bối cảnh gia nhập WTO
Ngành công nghiệp ôtô xe máy Việt Nam hình thành từ đầu thập kỷ trước, với 11 liên
doanh có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Cho tới những năm gần đây Chính phủ cho phép
nhà đầu tư trong nước được thành lập doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp dòng xe bus, xe
thông dụng.
Trong sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp, quy trình công nghệ được tổng
hợp thành những bước như sau :
(1) Công nghệ nguyên vật liệu ;
(2) Công nghệ chế tạo linh kiện ;
(3) Công nghệ lắp ráp cụm ;
(4) Công nghệ hoàn thiện sản phẩm.
Trong đó, các bước công nghệ (1), (2), (3) là lĩnh vực công nghệ sản xuất của công
nghiệp phụ trợ phục vụ cho ngành sản xuất, lắp ráp ô tô xe máy. Bước công nghệ (4) là
phần lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh.
Trên thực tế công nghiệp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp của Việt Nam chủ yếu tập
trung vào bước công nghệ (2) « Công nghệ chế tạo » và (3) « Lắp ráp tổng thành ».
Riêng công nghệ vật liệu nhìn chung còn rất hạn chế, chỉ mới dừng lại ở một số sản
phẩm như cao su (săm lốp), vải. Do đó, công nghiệp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp
mới dừng lại ở sản xuất một số linh kiện, phụ tùng mà nguyên liệu chủ yếu là nhập
khẩu, lắp ráp.
Trong công nghệ chế tạo ở bước (2) lại được phân chia thành 3 vùng công nghệ, gồm :
1
(1) Công nghệ phụ trợ bên ngoài ;
(2) Công nghệ phụ trợ truyền lực ;
(3) Công nghệ phụ trợ linh kiện, phụ kiện.
CNPT
Công nghệ vật liệu Công nghệ chế tạo Lắp cụm tổng thành
- Thép và gang - Đúc kim loại, nhựa - Khung, vỏ,
- Nhựa hóa học cao su, - Động cơ, ly hợp,
- Kính, đệm cao su - Gia công áp lực, hộp số
- Sợi, gỗ, chất kết gia công chính xác, - Trục truyền
dính thủy lực - Bánh xe
- Kim loại màu - Chế tạo cắt gọt, - Điện, ghế đệm
- Vải, cao su - Kỹ thật điện, điện - Lái, phanh, treo,
- Vật liệu khác tử, … gương kính
- Nhựa
Lắp ráp tổng thành phẩm
Sơ đồ 1: Công nghệ sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp
Đối với Việt Nam, theo phân vùng công nghệ chế tạo thì hiện tại công nghiệp ô tô, xe
máy và máy nông nghiệp chủ yếu tập trung tại Vùng I và III là chính. Đối với Vùng II,
sản xuất sản phẩm hệ truyền lực (động cơ) mới chỉ dừng lại một số chi tiết, linh kiện
đơn giản. Ngành công nghiệp ô tô cần hàng nghìn nhà cung cấp linh kiện. Để tránh khỏi
một lắp ráp giản đơn, một doanh nghiệp ô tô cần ít nhất 20 nhà cung cấp nhiều loại linh
kiện. Nhưng đến nay chưa doanh nghiệp sản xuất ô tô, xe máy và máy nông nghiệp nào
tại Việt Nam có được 20 nhà cung cấp trong nước. Hơn nữa, hãng ô tô hiện đại đòi hỏi
rất cao về nguồn nguyên liệu, loại sản phẩm, dịch vụ, năng lực sản xuất ; còn chúng ta
công nghiệp thấp, quản lý yếu, năng lực tài chính hạn chế, kế hoạch và điều độ sản xuất
chưa tốt…
2
Trước thực tế đó, các doanh nghiệp sản xuất ngành ô tô, xe máy và máy nông nghiệp rất
quan tâm đến những quy định của WTO đối với việc hỗ trợ sản xuất và xuất khẩu các
sản phẩm công nghiệp, cũng như là các chính sách và biện pháp của nhà nước nhằm hỗ
trợ ngành sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp.
Gia nhập WTO là một điều tất yếu trong quá trình hội nhập quốc tế. Khi gia nhập WTO,
Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội phát triển, tuy nhiên bên cạnh đó có không ít thách thức
đối với các ngành công nghiệp Việt Nam, đặc biệt là ngành sản xuất công nghiệp ô tô,
xe máy và máy nông nghiệp khi không còn được Nhà Nước bảo hộ và trợ cấp.
Thỏa thuận trong đàm phán DOHA đã mở ra cho Việt Nam rất nhiều cơ hội để phát
triển các ngành công nghiệp nói chung và ngành công nghiệp ô tô, xe máy và máy nông
nghiệp nói riêng. Những cơ hội đó là động lực để ngành công nghiệp sản xuất ô tô, xe
máy và máy nông nghiệp non trẻ Việt Nam vươn mình trở thành ngành công nghiệp
mũi nhọn, mang tầm cỡ quan trọng trong tiến trình phát triển công nghiệp Việt Nam đến
2020. Hơn nữa, công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp đòi hỏi nguyên liệu từ
nhiều ngành (gang thép, dầu khí, dệt may, cao su, nhựa, hóa chất, kính, điện, điện tử,
sợi gỗ…), phát triển công nghiệp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp còn là chỗ dựa cho
hàng chục ngành khác phát triển. Công nghiệp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp phát
triển còn có vai trò thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài (FDI), nhất là FDI trong ngành
sản xuất các loại máy móc, thiết bị. Một thực tế cho thấy, tỷ lệ chi phí về công nghiệp ô
tô, xe máy và máy nông nghiệp thông thường chiếm khoảng 70% chi phí giá thành
phẩm.
Gia nhập WTO, công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp Việt Nam có những cơ hội
để phát triển mạnh mẽ, như thuế giảm làm cho giá thành của nguyên vật liệu thấp, giá
thành sản phẩm nói chung đã tạo điều kiện để nâng cao sức cạnh tranh của các sản
phẩm trong nước, hơn nữa các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu sản phẩm công
nghiệp như các doanh nghiệp lắp ráp các linh kiện ô tô, xe máy, máy công nghiệp có cơ
hội tận dụng vốn đầu tư FDI và khấu hao trong sản xuất. Tuy nhiên, bên cạnh những
thuận lợi ngành công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp gặp không ít những thách
thức. Thực tế, khi Việt Nam gia nhập WTO, hàng rào thuế quan giảm xuống và các chi
tiết cùng linh kiện theo đó cũng được giảm thuế. Chi phí trở nên rẻ hơn, do đó các nhà
3
đầu tư lắp ráp thường tìm mua các chi tiết linh kiện từ bên ngoài vào. Như vậy, một lần
nữa lại hạn chế cơ hội của các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở địa phương.
Khó khăn lớn nhất mà các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất các mặt hàng ô tô, xe máy,
máy nông nghiệp đang đối mặt chính là họ rơi vào tình thế sản xuất các linh kiện thụ
động phải chờ sự chấp thuận của hãng lớn mặc dù bản thân họ rất linh hoạt. Hơn nữa, ở
Việt Nam công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp linh kiện còn hết sức đơn giản,
quy mô nhỏ lẻ, chủ yếu sản xuất các linh kiện chi tiết giản đơn, giá trị gia tăng thấp và
có sự chênh lệch về năng lực phụ trợ giữa các doanh nghiệp vừa và nhỏ nội địa của Việt
Nam với các yêu cầu của các hãng sản xuất toàn cầu.
Nếu xem xét trên phương diện phân loại doanh nghiệp, nhìn vào thực tế ngành công
nghiệp ô tô, xe máy và máy nông nghiệp Việt Nam hiện nay, có thể chỉ ra hai loại
doanh nghiệp. Thứ nhất, đa phần các liên doanh chỉ chuyên lắp ráp các loại xe du lịch.
Phần còn lại là các DN trong nước với kinh nghiệm hoạt động chỉ mới 3-5 năm. Câu hỏi
đặt ra là các doanh nghiệp này phát triển công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp,
thu hút các vệ tinh, các nhà sản xuất linh, phụ kiện như thế nào? Bởi hiện tại các DN ô
tô, xe máy, máy nông nghiệp của Việt Nam chủ yếu cung ứng được một số linh phụ
kiện như săm lốp, ắcquy, dây điện, ghế, gương kính, một số chi tiết nhựa...
Đa phần các liên doanh vẫn chỉ xoay quanh sơn, gò, hàn, lắp ráp. Còn lại bộ linh phụ
kiện chủ yếu được nhập khẩu từ các nước trong khu vực. Tiêu biểu trong việc phát triển
hệ thống công nghiệp ô tô, xe máy, máy nông nghiệp vẫn là liên doanh Toyota với
khoảng vài chục DN vệ tinh, cung ứng một số linh kiện, phụ tùng tương đối đơn giản
cho lượng xe lắp ráp trong nước và phần còn lại xuất khẩu. Lớn nhất cũng chỉ có hệ
thống dập thân vỏ, nhưng chỉ cung ứng được cho một, hai mẫu xe. Ford VN cũng chỉ có
khoảng chừng đó DN cung ứng linh kiện phụ tùng. Honda VN thì có dây chuyền lắp ráp
động cơ, nhưng ở mức độ nào thì không thấy công bố. Nói chung, số lượng các nhà
cung ứng phụ tùng, linh kiện cho các liên doanh này quá ít, không đủ để đáp ứng nhu
cầu cần thiết.
Các DN lắp ráp ôtô tải, khách trong nước cũng trong tình trạng giống như các liên
doanh nước ngoài. Nghĩa là số lượng các nhà cung ứng linh phụ kiện cho họ quá ít và
4
nếu có thì cũng chỉ tự đáp ứng cho nhu cầu của doanh nghiệp mình. Điều này xuất phát
từ việc các DN ngoài vấn đề tự lắp ráp thì cũng tự mình thành lập ra các Cty sản xuất
linh kiện phụ tùng. Nếu có liên doanh với các đơn vị ngoài thì họ cũng nắm phần chủ
đạo hoặc các đơn vị đó chỉ được cung ứng phụ tùng cho mình, chứ không bán ra ngoài.
Điều đó có tác động tiêu cực làm hạn chế số lượng các nhà cung ứng phụ tùng, phụ trợ
của Việt Nam. Nếu tính tất cả thì cũng chỉ có cỡ vài chục DN vệ tinh cung ứng cho một
hãng, một DN lắp ráp. Nói chung các DN vẫn theo dạng tự cung tự cấp. Điều này lý giải
tại sao công nghiệp phụ trợ Việt Nam kém phát triển. Thị trường nhỏ, nhưng lại cần
nhiều nhà sản xuất phụ trợ, lên tới hàng nghìn DN (như mong muốn), trong khi việc
cung ứng phụ tùng, linh kiện lại theo kiểu “tự mình làm, mình bán, mình mua“.
Nếu có DN phụ trợ nào muốn bán sản phẩm cho nhiều hãng thì một là không đủ lực để
đầu tư, phát triển. Hai là nếu đủ lực thì không phải nhà lắp ráp nào cũng sẵn sàng mua
linh kiện, phụ tùng của họ. Nói chung các nhà sản xuất linh kiện phụ tùng, các nhà công
nghiệp phụ trợ luôn ở thế yếu, chưa thể tìm được hướng ra hợp lý. Bởi vậy trong thời
gian tới ngành công nghiệp này sẽ còn gặp nhiều khó khăn để phát triển, đồng nghĩa với
ngành công nghiệp ôtô tiếp tục khó có thể tăng tốc.
Như vậy, có thể thấy con đường còn nhiều gập ghềnh, gian nan cho các doanh nghiệp
vừa và nhỏ nội địa làm phụ trợ linh kiện, lắp ráp để có thể bứt phá giữa yêu cầu cao của
các hãng chính và thực trạng thấp kém của các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất các
linh kiện.
1.2. Một số biện pháp hỗ trợ theo quy định của WTO
1. Chính phủ dựa vào khoản nợ thực tế xuất khẩu để trợ cấp trực tiếp cho các doanh
nghiệp hoặc các ngành công nghiệp.
2. Kế hoạch lưu hành ngoại hối hay bất kỳ hoạt động nào tương tự có đề cập đến
phần thưởng xuất khẩu.
3. Do chính phủ cung cấp hoặc ủy quyền. Trong những điều kiện khiến cho hàng
hóa xuất khẩu được hưởng phí giao thông, vận tải ưu đãi hơn so với vận tải trong
nước.
5
4. Do chính phủ hoặc cơ quan đại diện của nó hay gián tiếp thông qua kế hoạch của
chính phủ để nhập khẩu sử dụng trong sản xuất xuất khẩu hoặc hàng hóa trong
nước hay dịch vụ: tạo điều kiện tương tự như sử dụng trong sản xuất chi phí
trong nước hoặc các hàng hóa cạnh tranh trực tiếp hay các điều kiện ưu đãi hơn
về dịch vụ để làm cho những điều kiện mà hàng hóa có liên quan được hưởng ưu
đãi hơn so với hàng xuất khẩu trên thị trường thế giới.
5. Thuế xuất khẩu trực tiếp hoặc các khoản do công nghiệp hay doanh nghiệp
thương mại chi trả; hoặc miễn giảm một phần hay toàn bộ phúc lợi xã hội phải
chi trả hoặc kéo dài kỳ hạn đặc biệt. Thuế xuất khẩu trực tiếp bao gồm tiền
lương, lợi tức và thuế thu nhập, thuế bất động sản dưới mọi hình thức khác.
6. Miễn giảm thu thuế đặc biệt có liên quan tới xuất khẩu hoặc khoản nợ thực của
xuất khẩu, ưu đãi của nó vượt quá chi phí sản xuất hàng hóa tiêu dùng trong
nước và được tính toán trên cơ sở thuế trực tiếp.
7. Miễn giảm thuế gián tiếp về sản xuất hàng hóa xuất khẩu có liên quan vượt quá
thuế bán lẻ và sản xuất hàng hóa tương tự bán trên thị trường trong nước.
8. Miễn giảm hoặc kéo dài thời hạn thuế gián tiếp tích lũy trong giai đoạn sản xuất
hàng xuất khẩu hoặc hàng xuất khẩu có liên quan vượt quá miễn giảm hoặc kéo
dài thời hạn thuế gián tiếp tích lũy trong giai đoạn đầu của dịch vụ hoặc hàng hóa
sử dụng trong sản xuất hàng hóa xuất khẩu hàng hóa tiêu phí tương đương tự bán
trên thị truờng trong nước.
9. Miễn giảm hoặc trả lại phí nhập khẩu vượt quá mức thu từ các khoản phí nhập
khẩu trong sản xuất hàng xuất khẩu (bồi thường tổn thất thông thường).
10. Để ngăn chặn sự tăng lên khi bù đắp tổn thất về các hạng mục và vốn kinh doanh
trong thời gian dài, để ngăn chặn sự tăng lên của hàng xuất khẩu hay vốn của các
hạng mục nguy hiểm trong giao dịch, chính phủ (hoặc cơ quan đặc biệt do chính
phủ điều khiển) cung cấp các hạng mục bảo hiểm hoặc đảm bảo cho vay xuất
khẩu.
6
11. Cung cấp cho vay xuất khẩu của chính phủ (hoặc cơ quan đặc biệt do chính phủ
ủy quyền thực hiện điều hành), lợi suất của nó thấp hơn lợi suất vốn cần chi trả
mà các cơ quan này sử dụng trên thực tế (hoặc lợi suất của nó thấp hơn lợi suất
vốn cần chi trả khi vay mượn thị trường quốc tế để có được kỳ hạn tương tự và
các điều kiện vay mượn khác và vốn cho vay xuất khẩu có đơn vị tiền tệ như
nhau).
12. Bất kỳ khoản chi chung cấu thành nên viện trợ xuất khẩu khác được chỉ ra ở điều
16 của « Hiệp định thương mại thuế 1994 ».
1.3. Các chính sách hỗ trợ của 3 nước Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản đối với một
số sản phẩm công nghiệp (cả lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu)
Trước bối cảnh hỗ trợ từ phía Nhà nước đối với ngành công nghiệp ô tô trong nước sẽ
dần dần giảm đi theo quy định của AFTA, WTO và các chính sách bảo hộ thông qua
các chính sách thuế cũng từng bước loại bỏ theo các cam kết khi đàm phán gia nhập
WTO, các doanh nghiệp ô tô trong nước đang đối mặt với nhiều khó khăn trong sản
xuất kinh doanh để duy trì phát triển hoặc bị phá sản. Hiện nay theo số liệu công bố trên
các phương tiện thông tin đại chúng cả nước có trên 40 doanh nghiệp tham gia lĩnh vực
lắp ráp ô tô hoặc sản xuất phụ tùng. Về mặt số lượng nhà máy lắp ráp ô tô thì đây là con
số quá lớn, nhưng về số lượng nhà máy tham gia công nghiệp phụ trợ thì lại quá ít.
Xét về năng lực công nghệ sản xuất đã được đầu tư ta thấy các doanh nghiệp của Tổng
Công Ty Công nghiệp ô tô Việt Nam đã hướng vào việc sản xuất khung vỏ xe khách, xe
buýt và một số dây chuyền hoặc nhà máy sản xuất trang thiết bị nội thất xe khách, và
một số linh kiện khác như bộ nhíp, gioăng cao su, bạc, ghế đệm, khung kính cửa sổ, tấm
mảng composite, linh kiện bằng nhựa v.v... Một số doanh nghiệp khác ngoài Tổng Công
Ty cũng đã đầu tư nhiều dây chuyền lắp ráp xe tải nhẹ chủ yếu từ các linh kiện CKD
nhập khẩu có nguồn gốc Trung Quốc. Ngoại trừ sản phẩm ô tô khách từ 25 chỗ trở lên
và ô tô buýt là phân khúc được tương đối tập trung đầu tư phát triển theo chiều sâu, các
loại sản phẩm khác như ô tô tải nhẹ do nhiều công ty khác nhau lắp ráp lại quá đa dạng
về chủng loại, mỗi kiểu chỉ sản xuất và tiêu thụ được từ vài trăm chiếc/năm (trừ loại xe
tải nhẹ Hyundai là có mức tiêu thụ được vài nghìn chiếc/năm). Các doanh nghiệp này
7
lại chưa phối hợp với nhau trong việc chia các phân khúc thị phần để giảm thiểu việc
cạnh tranh nhau không cần thiết trong việc hợp tác phát triển công nghiệp ô tô nước
nhà. Quả vậy, với sản lượng nhỏ khó có thể phát triển công nghiệp phụ trợ vì không đạt
quy mô kinh tế để đầu tư. Không những thế, việc xây dựng các nhà máy này lại phân
tán trên rất nhiều tỉnh thành trong cả nước, không tạo ra một số trung tâm công nghiệp
tập trung để thu hút các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào lĩnh vực công nghiệp
phụ trợ theo mô hình chuỗi giá trị gia tăng.
Đánh giá chung bức tranh công nghiệp ô tô của nước ta tại thời điểm hiện nay có thể nói
còn phân tán, nhỏ bé và chủ yếu mới hình thành được công nghệ chế tạo khung vỏ ô tô
khách từ 25 chỗ trở lên, công nghệ lắp ráp ô tô các loại và một số công nghệ sản xuất
linh kiện phụ trợ/nhà máy lắp ráp ô tô quá ít, chưa đến 3 lần, trong khi đó tại các nước
khác là từ vài chục đến vài trăm lần như tại Thái Lan, Malayxia, Trung Quốc, Hàn Quốc
...
Khảo cứu kinh nghiệm xây dựng và phát triển ngành công nghiệp ô tô của một số nước
như Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan v.v... được biết hầu như ít nhiều đều có tình trạng
phát triển nhiều doanh nghiệp lắp ráp ô tô thời kỳ ban đầu, tuy nhiên ở mức độ không
nhiều như tại nước ta. Để sắp xếp và chỉ đạo lại ngành công nghiệp ô tô phát triển lành
mạnh hơn, Chính phủ các nước đó đều có các chính sách hoặc đạo luật để điều chỉnh
ngành công nghiệp ô tô phát triển đúng hướng, có sức cạnh tranh ngày càng cao để xuất
khẩu được sang các nước khác.
Nhật Bản: Nghiên cứu lịch sử phát triển công nghiệp ô tô, đặc biệt là công nghiệp phụ
trợ của họ cũng thấy sự chỉ đạo rất sát sao và cụ thể của Chính phủ với mục tiêu và lộ
trình rõ ràng.
- 1952: Phát triển công nghiệp ô tô và ngành công nghiệp phụ trợ thông qua Luật xúc
tiến hợp lý hoá doanh nghiệp.
- 1956: Khuyến khích ngành công nghiệp phụ trợ ô tô thông qua Luật biện pháp tạm
thời để khuyến khích phát triển ngành cơ khí lần 1.
8