Đề tài khoa học tác động tài khóa của chính sách cổ phần hóa lên ngân sách nhà nước minh chứng ở việt nam

  • 71 trang
  • file .pdf
Mã số: …………….
TÁC ĐỘNG TÀI KHÓA CỦA CHÍNH SÁCH
CỔ PHẦN HÓA LÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC:
MINH CHỨNG Ở VIỆT NAM
Công trình nghiên cứu:
TÁC ĐỘNG TÀI KHÓA CỦA CHÍNH SÁCH CỔ PHẦN HÓA LÊN
NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC: MINH CHỨNG Ở VIỆT NAM
Tóm lược
Bài nghiên cứu này kiểm định mối tương quan giữa chính sách cổ phần hóa của chính
phủ và ngân sách nhà nước mà đặc biệt là doanh thu thuế ở Việt Nam. Đây là công trình
nghiên cứu đầu tiên được thực hiện ở Việt Nam, tập trung vào nghiên cứu tác động tài
khóa của cổ phần hóa đến ngân sách nhà nước, ảnh hưởng của chúng đến tổng doanh thu
thuế ở Việt Nam. Vậy giữa chúng sẽ tồn tại mối quan hệ như thế nào, tăng trưởng hay
suy giảm ngân sách nhà nước liệu có phải là kết quả của cổ phần hóa? Sử dụng mô hình
ARCH/GARCH và VECM, đồng thời tiến hành phân tích định lượng chuỗi số liệu từ quý
4 năm 1995 đến quý 4 năm 2013, chúng tôi kết luận tồn tại một mối tương quan âm
không đáng kể giữa cổ phần hóa và ngân sách nhà nước mà đặc biệt là doanh thu thuế ở
Việt Nam. Điều này được giải thích bởi phần lớn là chính sách miễn giảm và ưu đãi thuế
của Chính phủ Việt Nam áp dụng đối với các doanh nghiệp được cổ phần hóa.
Từ khóa: cổ phần hóa, doanh nghiệp nhà nước, ngân sách nhà nước, tổng doanh thu thuế.
MỤC LỤC
1. TỔNG QUAN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU .................................................... 1
1.1. Nội dung nghiên cứu ............................................................................................. 1
1.2. Câu hỏi nghiên cứu ................................................................................................ 2
1.3. Cấu trúc bài nghiên cứu ......................................................................................... 3
2. NỘI DUNG CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY .......................................... 4
2.1. Lý thuyết nền tảng về cổ phần hóa ......................................................................... 4
2.1.1. Khái niệm cổ phần hóa .................................................................................... 4
2.1.2. Vài nét về cổ phần hóa ở Việt Nam. ................................................................ 5
2.1.3. Các hình thức cổ phần hoá............................................................................... 8
2.1.4. Mục tiêu cổ phần hóa ...................................................................................... 9
2.1.5. Tác động của cổ phần hóa ở các quốc gia có nền kinh tế đang phát triển ....... 11
2.1.5.1. Tác động tài khóa ................................................................................ 11
2.1.5.2. Tác động đến các biến số vĩ mô ........................................................... 13
2.2. Những vấn đề lý luận về thuế .............................................................................. 17
2.2.1. Khái niệm và chức năng ................................................................................ 17
2.2.2. Chính sách thuế ở các nền kinh tế đang phát triển ......................................... 19
2.2.3. Vai trò của doanh thu thuế trong nền kinh tế đang phát triển ......................... 21
2.3. Mối quan hệ giữa cổ phần hóa và doanh thu thuế ở các quốc gia đang phát triển . 24
3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ..................................................................30
3.1. Các mô hình nghiên cứu: ..................................................................................... 30
3.2. Lý thuyết mô hình ARCH/GARCH ..................................................................... 31
3.3. Lý thuyết mô hình VECM: .................................................................................. 32
3.4. Dữ liệu nghiên cứu và phân tích các biến............................................................. 34
3.4.1. Phân tích các biến ảnh hưởng trong mô hình ................................................. 34
3.4.2. Phân tích biến chính ...................................................................................... 37
4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .............................................................................41
4.1. Mô hình ARCH/GARCH..................................................................................... 41
4.1.1. Kiểm định tính dừng...................................................................................... 41
4.1.2. Tiến trình ước lượng mô hình ARCH/GARCH.............................................. 42
4.2. Mô hình VECM:.................................................................................................. 45
4.2.1. Lựa chọn độ trễ tối ưu cho mô hình VECM: .................................................. 45
4.2.2. Ước lượng mô hình VECM cho 10 biến ........................................................ 46
4.2.3. Mô hình VECM cho hai biến thuế và cổ phần hóa: ........................................ 47
4.3. Giải thích kết quả mô hình thực nghiệm tại Việt Nam: ........................................ 48
5. KẾT LUẬN .....................................................................................................52
PHỤ LỤC HÌNH .................................................................................................54
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................61
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
SOE : State Owner Enterprise (Doanh nghiệp nhà nước)
SIP : Share issue privatization (Phát hành cổ phiếu cổ phần hóa)
OECD : Oganization for Economic Co-operation and Development (Tổ chức hợp tác
& phát triển kinh tế)
ARCH : Autoregressive Conditional Heterokadasticity (Mô hình phương sai có điều
kiện thay đổi tự hồi quy)
GARCH : Generalised Autoregressive Conditional Heteroskedasticity (mô hình
phương sai có điều kiện thay đổi tự hồi quy tổng quát).
VAR : Vector autoregression (Mô hình tự hồi quy vector var)
VECM : Vector error correction model (Mô hình Vector hiệu chỉnh sai số VECM)
IMF : International Monetary Fund (Quỹ tiền tệ quốc tế)
GDP : Gross Domestic Product (Tổng sản phẩm nội địa)
WTO : World Trade Organization (Tổ chức Thương Mại Thế Giới)
DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Tóm tắt các nghiên cứu thực nghiệm gần đây về tác động tài khóa và vĩ mô của
cổ phần hóa. .................................................................................................................. 14
Bảng 2.2: Đánh giá cải cách chính sách thuế ở những quốc gia đang phát triển ............. 21
Bảng 2.3: Ngân sách nhà nước qua các năm .................................................................. 23
Bảng 3.1: Nguồn dữ liệu thu thập số liệu ....................................................................... 36
Bảng 4.1: Kết quả kiểm định tính dừng.......................................................................... 41
Bảng 4.2: Kết quả kiểm định hiệu ứng ARCH ............................................................... 43
Bảng 4.3: Kết quả hệ số mô hình GARCH ..................................................................... 44
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1: Doanh thu thuế khu vực khai thác mỏ ở Zambia ........................................ 26
Biểu đồ 2.2: Số tiền thu được từ cổ phần hóa giai đoạn 1995-2013 ................................ 37
Biểu đồ 2.3: Doanh thu thuế Việt Nam giai đoạn 1995-2013 ......................................... 39
Biểu đồ 2.4: Số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa 1990 - 2013 ....................................... 49
Biểu đồ 2.5: Phần trăm doanh thu thuế so với GDP giai đoạn 1995-2013 ...................... 49
Trang 1
1. TỔNG QUAN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
1.1. Nội dung nghiên cứu
Trong hai năm cuối cùng của nhiệm kỳ khóa 13, Chính phủ dốc sức cho cuộc chạy
đua có tính lịch sử, mang tên “cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước” với mục tiêu đề ra
trong hai năm 2014 và 2015, bình quân mỗi năm cổ phần hóa 216 doanh nghiệp. Từ năm
2001, khi nền kinh tế đất nước đi vào chiều sâu của công cuộc đổi mới, vấn đề cổ phần
hóa doanh nghiệp nhà nước luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, tại Đại hội đại biểu
Đảng toàn quốc lần thứ X năm 2006 đã khẳng định: “Đẩy mạnh việc sắp xếp, đổi mới và
nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là cổ phần hóa”. Theo số liệu tại
Hội nghị, đến hết năm 2007 tổng số doanh nghiệp cổ phần hóa là 3.756 doanh nghiệp.Có
thể thấy, cổ phần hóa hay nói cách khác là tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đang được
các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp ráo riết thực hiện nhằm tạo ra những chuyển
biến mạnh mẽ và hiệu quả cho nền kinh tế.
Gần hai thập kỷ qua, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã gần như quét qua
toàn thế giới, hàng ngàn doanh nghiệp nhà nước từ Châu Phi, Châu Á, Châu Mỹ latinh
cùng Đông Âu và Tâu Âu đều tiến hành cổ phần hóa .Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà
nước có thể hiểu như là một biện pháp chuyển đổi hình thức sở hữu trong doanh nghiệp
từ sở hữu nhà nước sang sở hữu của các cổ đông (trong đó nhà nước có thể tham gia với
tư cách cổ đông hoặc không tham gia). Về bản chất, đây là phương thức xã hội hóa đồng
vốn thuộc sở hữu nhà nước, chuyển từ doanh nghiệp một chủ sở hữu sang đa sở hữu, tạo
nên mô hình doanh nghiệp hoạt động phù hợp với nền kinh tế thị trường. Sự phát triển
mạnh mẽ của lực lượng sản xuất và trình độ xã hội hóa sản xuất dẫn đến sự tập trung lớn
về vốn xã hội mà không một cá nhân nào có thể đáp ứng được. Chính vì vậy, cổ phần hóa
doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay vừa là đòi hỏi khách quan, vừa là điều kiện
quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước. Tầm quan trọng của cổ phần hóa đã
được phân tích bởi nhiều nhà kinh tế học khác nhau. Các quốc gia như Trung Quốc hay
Việt Nam, bằng việc áp dụng mô hình kinh tế theo các nước Liên Xô cũ và Đông Âu
Trang 2
khiến quy mô doanh nghiệp nhà nước luôn chiếm đến 80-90% tổng tài sản quốc gia. Kinh
nghiệm từ quá trình cổ phần hóa ở Việt Nam đã chứng minh rằng việc chuyển doanh
nghiệp 100% vốn nhà nước sang hình thức công ty cổ phần không những giúp nhà nước
bảo tồn nguồn vốn của mình mà còn tăng đáng kể tỷ suất lợi nhuận trên nguồn vốn trước
đây. Nhờ đó hoạt động của doanh nghiệp sau khi thực hiện cổ phần hóa nhạy bén, năng
động và tự chủ hơn trước khiến các khoản đóng góp vào ngân sách nhà nước cũng tăng
lên.
Cổ phần hóa tác động rất nhiều đến nền kinh tế của các quốc gia, đặc biệt là các
quốc gia đang phát triển như tác động ổn định tài chính (thâm hụt ngân sách, nợ công,
doanh thu thuế,…) và gián tiếp ảnh hưởng lên các biến số vĩ mô như tăng trưởng kinh tế,
tỷ lệ thất nghiệp. Trong đó vai trò quan trọng nhất của cổ phần hóa là tác động tài khóa
của chúng đến ngân sách quốc gia mà đặc biệt là doanh thu thuế của chính phủ. Vậy giữa
cổ phần hóa và doanh thu thuế - ngân sách quốc gia tồn tại mối quan hệ như thế nào?
Chúng tôi quyết định thực hiện công trình nghiên cứu với đề tài “Tác động tài
khóa của chính sách cổ phần hóa lên ngân sách nhà nước: Minh chứng ở Việt Nam”. Có
rất nhiều bài nghiên cứu về vấn đề cổ phần hóa ở các quốc gia. Nhìn chung, bài nghiên
cứu của chúng tôi sẽ theo cách tiếp cận của Ernesto Crivelli (2013), sử dụng các biến vĩ
mô để ước lượng mức độ và tầm ảnh hưởng của cổ phần hóa vào ngân sách quốc gia mà
đặc biệt là doanh thu thuế. Chúng tôi sử dụng số liệu theo quý từ giai đoạn năm 1995 đến
năm 2013 để đi sâu vào phân tích tác động tài khóa của cổ phần hóa thông qua việc sử
dụng mô hình ARCH/GARCH và VECM để ước lượng mức độ ảnh hưởng tại Việt Nam.
1.2. Câu hỏi nghiên cứu
Bài nghiên cứu của chúng tôi tập trung vào một câu hỏi nghiên cứu duy nhất: “Có
mối quan hệ tồn tại giữa cổ phần hóa và ngân sách nhà nước mà đặc biệt là doanh thu
thuế trong nền kinh tế Việt Nam hay không?”
Trang 3
1.3. Cấu trúc bài nghiên cứu
Bài nghiên cứu của chúng tôi gồm có 5 phần. Phần tiếp theo, chúng tôi sẽ khái
quát thuyết cổ phần hóa, một số vấn đề lý luận về thuế và kết quả một số nghiên cứu mối
tương quan giữa cổ phần hóa và doanh thu thuế tại các quốc gia đang phát triển. Phần 3
của bài, nhóm nghiên cứu sẽ đi sâu hơn về phương pháp, mô hình và cách lựa chọn số
liệu nghiên cứu. Phần 4 trình bày kết quả nghiên cứu và những nhận định thực tiễn tại thị
trường Việt nam. Cuối cùng là phần kết luận.
Trang 4
2. NỘI DUNG CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
2.1. Lý thuyết nền tảng về cổ phần hóa
2.1.1. Khái niệm cổ phần hóa
Thuật ngữ cổ phần hóa xuất hiện ở Việt Nam cuối những năm 1980 đầu những
năm 1990, gắn với công cuộc cải cách doanh nghiệp nhà nước. Cho đến nay, dường như
mọi người mặc nhiên sử dụng thuật ngữ cổ phần hóa, mà chưa quan tâm nhiều tới việc
định nghĩa hay đưa ra một khái niệm đầy đủ cho thuật ngữ này. Đa số mọi người thường
nhầm lẫn thuật ngữ cổ phần hóa và tư hữu hóa, về bản chất hai thuật ngữ này hoàn toàn
khác nhau.
Theo định nghĩa của Liên hợp quốc về tư hữu hóa: “Tư hữu hoá là quá trình biến
đổi mối tương quan giữa Nhà nước và thị trường trong đời sống kinh tế của một nước
theo hướng ưu tiên thị trường". Theo đó, toàn bộ chính sách, luật lệ và thể chế nhằm
khuyến khích mở rộng và phát triển khu vực kinh tế tư nhân, giảm bớt sự can thiệp trực
tiếp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, giành cho thị trường
vai trò điều tiết ngày càng lớn.
Trong khi đó ở Việt Nam, việc cổ phần hóa chỉ mang tính chất là một phương
thức cơ cấu lại các doanh nghiệp nhà nước thiếu hiệu quả, làm các doanh nghiệp nhà
nước này có nhiều chủ sở hữu, tăng tiềm lực tài chính, vốn và tài sản của nhà nước được
sử dụng hiệu quả hơn và thu hút thêm vốn của xã hội vào phát triển sản xuất, kinh doanh,
tạo thêm động lực và cơ chế quản lý mới, nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
Chủ trương của cổ phần hóa một số doanh nghiệp nhà nước là xuất phát từ đường lối
kinh tế và đặc điểm kinh tế - xã hội trong giai đoạn chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập
trung sang phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường
có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trang 5
2.1.2. Vài nét về cổ phần hóa ở Việt Nam.
Năm 1992, Việt Nam bắt đầu thực hiện thí điểm cổ phần hóa. Có thể nói cổ phần
hóa đã và đang là một trong những vấn đề chính trong tranh luận về chính sách ở Việt
Nam trong thập kỷ vừa qua, nhưng dường như thái độ của chính phủ về vấn đề này vẫn
còn mâu thuẫn. Một mặt, cổ phần hóa được nhấn mạnh trong báo chí và các báo cáo về
chính sách. Mặc khác, tiến độ cổ phần hóa ở Việt Nam vẫn còn tương đối khiếm tốn và
cho tới thời điểm này doanh nghiệp nhà nước vẫn tiếp tục chiếm lĩnh vị trí trọng yếu
trong nền kinh tế Việt Nam.
Theo tác giả Fredrik Sjoholm (2006), cổ phần hóa ở Việt Nam được nhận thấy chủ
yếu nhằm vào các doanh nghiệp nhỏ nhưng không hướng đến các doanh nghiệp lớn, và
nó không giải quyết vấn đề về hiệu quả hoạt động ở các doanh nghiệp nhà nước bởi vì
nhà nước vẫn gần như kiểm soát một một phần lớn cổ phần ở các doanh nghiệp đã được
cổ phần hóa. Thực tế đã cho thấy sau 22 năm tiến hành cổ phần hóa, các doanh nghiệp
nhà nước được cổ phần chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ và việc huy động vốn ngoài xã
hội trong quá trình cổ phần hoá còn gặp nhiều hạn chế do chưa khuyến khích việc bán cổ
phần ra bên ngoài. Chưa có doanh nghiệp nào tính giá trị quyền sử dụng đất vào giá trị
doanh nghiệp khi cổ phần hoá. Thời gian thực hiện cổ phần hoá một doanh nghiệp còn
dài, tiến độ cổ phần hoá chậm, đặc biệt là trong giai đoạn năm 2011 - 2012, số doanh
nghiệp cổ phần hóa chỉ ở con số 60 và 13. Bên cạnh đó số lượng doanh nghiệp thực hiện
sắp xếp cổ phần hóa không thuộc diện nhà nước cần chi phối có tỷ lệ nắm giữ cổ phần
của Nhà nước tại các doanh nghiệp trên 51% vốn điều lệ còn rất nhiều, đặc biệt là tại các
tập đoàn, tổng công ty hoạt động theo mô hình công ty mẹ, công ty con. Nhiều ngành
nghề Việt Nam cho là nhạy cảm, như các ngành như dệt may, xi măng, mặc dù trên thế
giới lại không được coi là những ngành chiến lược nhạy cảm, không có nắm giữ bí mật
về khoa học công nghệ, an ninh quốc phòng thì việc Nhà nước nắm giữ 51% vốn điều lệ
trở lên là không cần thiết.
Do đó, không ngạc nhiên khi thấy rằng cổ phiếu các doanh nghiệp nhà nước được
cổ phần hóa thuộc lĩnh vực công nghiệp vẫn còn nhỏ và thị phần của khu vực nhà nước
Trang 6
trong nền kinh tế vẫn tiếp tục duy trì ổn định trong suốt những năm qua. Điều này có vẻ
như không gây tổn hại nghiêm trọng đến sự tăng trưởng nền kinh tế của Việt nam trong
ngắn hạn. Trong những năm qua, Việt Nam đã thể hiện một mức tăng trưởng kinh tế rất
cao mặc dù theo đuổi một chính sách kinh tế không chính thống (Van Arkadie và Mallon,
2003). Trong dài hạn, chính sách kinh tế chủ trương doanh nghiệp nhà nước chiếm đa số
có thể sẽ không mang lại một mức tăng trưởng kinh tế đều đặn được. Không một quốc
gia nào trở nên giàu có bằng cách chỉ dựa vào các doanh nghiệp nhà nước.
So với các nền kinh tế đang phát triển khác, chương trình cổ phần hóa ở Việt Nam
được đặc trưng bởi sự “cẩn trọng”. Điều này một phần là do chính phủ Việt Nam chần
chừ trong việc cổ phần hóa. Chính xác hơn, chương trình cổ phần hóa ở Việt Nam mang
đầy tính mâu thuẫn và thiếu tính cam kết, dứt khoát. Hơn nữa, chiến lược phát triển
dường như thiếu sự gắn kết: Một mặt nhà nước cho rằng doanh nghiệp tư nhân là một
động lực để tăng trưởng và phát triển nhưng mặt khác lại cho rằng doanh nghiệp nhà
nước sẽ tiếp tục đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế (CPV, 2000).
Tuy nhiên, theo đuổi một lượng cổ phần hóa nhỏ có thể tạo cơ hội cho Việt Nam
tiếp cận một phương pháp cổ phần hóa các doanh nghiệp SOEs tương đối an toàn và
hiệu quả. Bởi vì:
Đầu tiên, điều kiện kinh tế và ổn định tăng trưởng tốt tại Việt Nam cung cấp cho
chính phủ cơ hội để thực hiện việc cổ phần hóa từ từ chứ không cần phải theo đuổi một
chiến lược cổ phần hóa bùng nổ.
Thứ hai, Việt Nam cũng có lợi khi là một trong những nền kinh tế tham gia cổ
phần hóa trễ, nên có thể học tập và rút kinh nghiệp từ những quốc gia đi trước. Cổ phần
hóa trước đó đã được phổ biến rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới, nên sẽ có nhiều
điều để Việt Nam có thể học hỏi được. Đặc biệt, cổ phần hóa rất phổ biến trong các nền
kinh tế đang phát triển với thu nhập thấp. Cụ thể ở những quốc gia này, thị phần của các
doanh nghiệp nhà nước đã giảm dần từ 15% vào cuối 1980 đến dưới 5% cho đến thời
điểm này (Megginson và Netter, 2001).
Cuối cùng, Việt Nam có thể học hỏi từ những nỗ lực “cổ phần hóa từng bước” của
riêng mình trong các cải cách doanh nghiệp nhà nước và cổ phần hóa: Việt Nam đã bắt
Trang 7
đầu chương trình cổ phần hóa vào năm 1992, và các chương trình cổ phần hóa mới đã
được đưa ra trong những năm gầy đây. Hơn nữa, với những phương pháp cổ phần hóa
khác đã được thử nghiệm gần đây ở Việt Nam, điều đó có nghĩa là Việt Nam có thể so
sánh kết quả của các chiến lược cổ phần hóa khác nhau mang lại. Do đó thay vì cố tìm
những phương pháp cổ phần hóa mới, Việt Nam có thể sử dụng các chiến lược đã được
chứng minh là hữu ích trong quá khứ của mình cũng như ở các quốc gia khác.
Vậy liệu có cần thiết phải tiến hành cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước?
Cần phải nói rằng, vấn đề doanh nghiệp nhà nước luôn là vấn đề “nóng”. Những
năm gần đây, nhiều doanh nghiệp Nhà nước hiệu quả đầu tư thấp, sản phẩm đầu tư có
khả năng cạnh tranh không cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Các doanh
nghiệp nhà nước ở lĩnh vực dệt, may, giấy, đường, …phải sử dụng vốn vay ngắn hạn với
lãi suất cao, trang thiết bị lạc hậu, trình độ năng lực quản lý hạn chế, dẫn đến kinh doanh
thua lỗ không trả được nợ, mất vốn. Nhiều lĩnh vực quan trọng do doanh nghiệp nhà
nước giữ thị phần lớn nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế như thiếu điện,
tham gia điều tiết thị trường chưa hiệu quả. Tính chung tỉ suất lợi nhuận trên vốn của các
tập đoàn, tổng công ty Nhà nước năm 2010 chỉ đạt 16,5%, tương đương chi phí vay vốn
trung bình của các ngân hàng trong cùng thời kỳ. Nhưng trong số lợi nhuận đó có đến
80% tập trung ở một số ít tập đoàn như: Dầu khí Quốc gia, Viễn thông Quân đội, Than
Khoáng sản, Bưu chính Viễn thông, Công nghiệp Cao su; còn đại bộ phận doanh nghiệp
nhà nước khác đều bị thua lỗ.
Theo báo cáo của các Bộ, ngành, địa phương về kết quả hoạt động của 850 doanh
nghiệp được cổ phần hoá đã hoạt động trên một năm cho thấy: vốn điều lệ bình quân tăng
44%; doanh thu bình quân tăng 23,6%; lợi nhuận thực hiện bình quân tăng 139,76%; trên
90% số doanh nghiệp sau cổ phần hoạt động kinh doanh có lãi; nộp ngân sách bình quân
tăng 24,9%; thu nhập của người lao động bình quân tăng 12%.
Theo căn cứ trên, có thể thấy cổ phần hoá là giải pháp quan trọng trong cơ cấu lại
doanh nghiệp nhà nước và làm cho các doanh nghiệp nhà nước có nhiều chủ sở hữu, vốn
và tài sản của nhà nước được sử dụng có hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, cổ phần hoá tạo cơ
Trang 8
sở thúc đẩy hình thành và phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam. Doanh nghiệp nhà
nước cổ phần hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, tự chủ, tự chịu trách nhiệm trước
pháp luật và trước cổ đông về hoạt động và kết quả kinh doanh. Đặc biệt, cổ phần hoá tạo
điều kiện pháp lý và vật chất để người lao động nâng cao vai trò làm chủ trong doanh
nghiệp. Vì vậy có thể nói, cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước đang là một giải pháp
cấp bách hiện nay
2.1.3. Các hình thức cổ phần hoá
Như ta đã biết, đặc điểm cơ bản của công ty cổ phần là vốn chủ sở hữu do nhiều
cổ đông nắm giữ, đồng sở hữu thông qua việc sở hữu các cổ phiếu của doanh nghiệp. Do
vậy, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước nhất thiết phải chào bán cổ phiếu
chứng nhận quyền sở hữu doanh nghiệp cho các cổ đông.
Chính phủ Việt Nam phân lọai tất cả các doanh nghiệp nhà nước (SOEs) ra thành
3 nhóm dựa vào mức độ quan trọng riêng của mỗi doanh nghiệp. Nhóm 1 bao gồm các
SOEs quan trọng chiến lược và do đó các doanh nghiệp này được đặt hoàn toàn dưới
quyền kiểm soát và sở hữu của nhà nước. Nhóm 2 bao gồm các SOEs mà chính phủ
muốn giữ quyền biểu quyết, kiểm soát nếu chúng được cổ phần hóa. Và nhóm 3 bao gồm
các SOE còn lại, các SOE này có thể bị cổ phần hóa theo một trong bốn phương pháp
như sau:
 Phương án 1: Giữ nguyên giá trị thuộc vốn Nhà nước hiện có tại Doanh nghiệp,
phát hành cổ phiếu thu hút thêm vốn để phát triển doanh nghiệp.
 Phương án 2: Bán 1 phần giá trị thuộc vốn nhà nước hiện có tại doanh nghiệp
 Phương án 3: Tách và sau đó cổ phần hóa các phần của một doanh nghiệp nhà
nước (chủ yếu là áp dụng cho các tổng công ty nhà nước).
 Phương án 4: Bán toàn bộ các cổ phần nhà nước cho người lao động và các cổ
đông tư nhân (chủ yếu là áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước làm ăn thua lỗ).
Trang 9
2.1.4. Mục tiêu cổ phần hóa
Có thể nói cổ phần hóa làm tăng tính hiệu quả kinh tế bởi vì các doanh nghiệp cổ
phần, doanh nghiệp tư nhân thì tối thiểu hóa chi phí hiệu quả hơn và tối đa hóa lợi nhuận
tốt hơn, trong khi các doanh nghiệp sở hữu công thường phải đối mặt với những hạn chế
do việc thắt chặt ngân sách yếu kém và họ chỉ chú trọng vào các mục tiêu khác hơn là cắt
giảm chi phí, chẳng hạn như đảm bảo các mục tiêu về thực hiện các chính sách an sinh xã
hội của một doanh nghiệp Nhà nước.
Một số chính phủ cố gắng cải thiện tình hình tài khóa bằng cổ phần hóa. Điều này
phổ biến ở những quốc gia mà chính phủ của họ không muốn hoặc không có khả năng tự
trợ cấp cho các thâm hụt gây ra bởi các doanh nghiệp Nhà nước (Davis và các cộng sự
2000). Khi tiến hành cổ phần hóa, nghĩa là chính phủ đã quyết định rút ra khỏi sự tham
gia điều hành trực tiếp trong hoạt động kinh doanh và do đó gạt bỏ hầu hết quyền lợi,
nghĩa vụ của mình cho các doanh nghiệp Nhà nước này có hoạt động thua lỗ hay mang
lại lợi nhuận. Lúc này các doanh nghiệp Nhà nước sẽ sẵn sàng tiếp nhận dòng vốn góp từ
các nhà đầu tư trong và ngoài nước, và đồng thời phải đối mặt với việc các nhà đầu tư
này có thể áp dụng các biện pháp tước bỏ hoặc thanh lý khi cần thiết. Điều này tạo áp lực
cho các doanh nghiệp này hoạt động hiệu quả hơn, đồng thời giúp cải thiện ngân sách
trong các tổ chức công, phân phối lại thu nhập, nâng cao hiệu quả kinh tế, phát triển thị
trường chứng khoáng và đạt được các ảnh hưởng về mặt chính trị.
Kết quả nghiên cứu của Perihan và Ozlem (2007) cho thấy những mục tiêu chính
thường theo đuổi các chương trình cổ phần hóa thường là:
 Đạt được lợi nhuận trong hiệu quả kinh tế, do doanh nghiệp Nhà nước thường tụt
hậu phía sau về hiệu suất kinh tế, trong khi những nỗ lực để cải cách của các
doanh nghiệp như vậy thường đạt được thành công hạn chế. Khi được sở hữu bởi
nhiều chủ sở hữu, họ có xu hướng hoạt động để tạo ra lợi nhuận là chủ yếu và cố
gắng để cải thiện hiệu suất.
 Tài trợ thâm hụt ngân sách với số tiền thu được từ cổ phần hóa trong trường hợp
chính phủ phải đối mặt với khó khăn thanh khoản nghiêm trọng.
Trang 10
 Giảm bớt gánh nặng của các doanh nghiệp Nhà nước vào ngân sách của chính
phủ. Mở rộng vai trò của khu vực tư nhân trong nền kinh tế, cho phép Chính phủ
tập trung nguồn lực đóng góp bởi quần chúng vào vai trò chính của Nhà nước đó
là cung cấp các dịch vụ công cơ bản, bao gồm y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng xã
hội.
 Thúc đẩy thị trường vốn phát triển. Vì khi cổ phiếu của các doanh nghiệp Nhà
nước được cổ phần hóa phát hành trên thị trường nói chung, thị trường vốn trở nên
sôi động hơn do tăng số lượng cổ phiếu trên thị trường chứng khoán đồng thời
khuyến khích sự tham gia rộng rãi của người dân vào việc sở hữu và quản lý
doanh nghiệp.
 Cổ phần hóa cũng hướng đến các cải cách thông qua thương mại hóa hoặc tái cơ
cấu hiệu suất của hầu hết các doanh nghiệp khu vực công, đảm bảo tính thanh
khoản của tất cả các doanh nghiệp Nhà nước không có khả năng chi trả sớm nhất
có thể.
Trong chừng mực phù hợp với các mục tiêu chính, cổ phần hóa phải đáp ứng các mục
tiêu thứ cấp sau đây:
 Tạo ra một nền kinh tế định hướng thị trường
 Nâng cao mức độ tiếp cận thị trường vốn nước ngoài và công nghệ. Ngược lại có
thể thúc đẩy sự phát triển của thị trường vốn và duy trì được tính độc lập.
 Tuy nhiên, tiến trình thương mại hóa và tái cấu trúc được thiết kết sao cho đảm
bảo rằng các doanh nghiệp Nhà nước còn lại trong khu vực công đáp ứng được thị
trường, chi phí hợp lý và có xu hướng sinh lợi. Hành động như những thực thế
kinh doanh khác mà không cần phải thực hiện các hoạt động phi thương mại trừ
khi nhận được bồi thường rõ ràng từ chính phủ. Không can thiệp vào chính trị
trong hoạt động của mình bao gồm cả các ngân hàng; nhận được sự hướng dẫn của
các cơ quan giám sát để có thể phù hợp tối thiểu với việc đuổi lợi ích của người
tiêu dùng. Có hội đồng và ban giám đốc độc lập và có trách nhiệm; và có hệ thống
giám sát hoạt động hiệu quả.
Trang 11
2.1.5. Tác động của cổ phần hóa ở các quốc gia có nền kinh tế đang phát triển
2.1.5.1. Tác động tài khóa
Có rất nhiều bài nghiên cứu về tác động của cổ phần hóa ở các quốc gia đang phát
triển, nhìn chung bài nghiên cứu của chúng tôi sẽ theo cách tiếp cận của Yannis
Katsoulakos và Elissavet Likoyanni (2002). Tác giả cho rằng tác động về mặt tài chính
của cổ phần hóa được phản ánh không chỉ là số lượng tiền thu được từ cổ phần hóa và
việc sử dụng số tiền đó như thế nào mà còn là tác động của chúng đến dòng tài chính
trong ngân sách nhà nước, đặc biệt là doanh thu thuế. Lợi ích ròng mà chính phủ nhận
được từ cổ phần hóa là một quá trình đầu tư lâu dài. Nếu khu vực tư nhân dự kiến sẽ điều
hành doanh nghiệp hiệu quả hơn so với nhà nước thì lợi ích ròng của chính phủ nhận
được từ cổ phần hóa sẽ tăng lên, dẫn đến chính phủ sẽ sẵn lòng tiến hành cổ phần hóa và
có thể thu thuế hiệu quả hơn. Trong trường hợp này, cổ phần hóa sẽ mang đến một tác
động tích cực lâu dài về mặt tài chính công. Tuy nhiên, cũng không thể không xét đến
trường hợp chính phủ phải đối mặt với khó khăn về mặt thanh khoản nên có thể họ sẽ sẵn
lòng bán tài sản của mình ở một mức giá thấp hơn giá trị kinh tế của tài sản để tài trợ cho
chi tiêu của mình, lúc này cổ phần hóa chưa chắc sẽ mang lại một tác động tích cực lâu
dài về mặt tài chính mặc dù trước mắt chúng giúp chính phủ giải quyết được vấn đề thanh
khoản của mình.
Yannis và Ellisavet (2002) cho rằng số tiền thu được từ cổ phần hóa phản ánh tác
động của chúng lên các biến số vĩ mô cũng như lên lợi ích ròng của chính phủ. Mức độ
tác động tài chính được tài trợ bởi số tiền thu được từ cổ phần hóa phụ thuộc phần lớn
vào nguồn gốc của số tiền thu được (trong hay ngoài nước), mức độ lưu chuyển vốn và
cơ chế quản lý tỷ giá. Đặc biệt, nếu số tiền thu được từ cổ phần hóa có nguồn gốc trong
nước thì sẽ dẫn đến một sự gia tăng trong cầu tiền cho khu vực tư nhân để mua các tài sản
được cổ phần hóa, cũng như khi số tiền thu được đến từ nước ngoài chứng tỏ thị trường
tài chính trong nước hoạt động hiệu quả, tác động của chúng giống như việc chính phủ
vay nợ nước ngoài dẫn đến áp lực tăng giá thực của đồng tiền.
Trang 12
Một sự gia tăng trong thâm hụt ngân sách hoặc do chính phủ chi tiêu nhiều hơn
hoặc do chính phủ đánh thuế thấp hơn. Nếu thâm hụt này được bù đắp bởi số tiền cổ phần
hóa thu được thì sẽ có kết quả giống như chính sách tài chính mở rộng được tài trợ bởi sự
gia tăng nợ công (McKenzie, 1998), dẫn đến sự gia tăng cầu trong nước, ngoài ra còn ảnh
hưởng đến các biến số vĩ mô khác như lạm phát, tài khoản vãng lai bên ngoài. Những ảnh
hưởng này còn phụ thuộc vào tình trạng ban đầu của các biến số kinh tế vĩ mô cũng như
việc chính phủ gia tăng chi tiêu như thế nào trong nhập khẩu và hàng hóa dịch vụ trong
nước. Một số bài nghiên cứu được biên soạn dưới danh nghĩa của IMF (2000) để kiểm tra
xem liệu có phải số tiền thu được từ cổ phần hóa sau khi chuyển giao cho ngân sách nhà
nước sẽ được sử dụng để tài trợ cho các thâm hụt lớn hay được dùng để tài trợ cho các
nguồn tài chính khác. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng số tiền thu được từ cổ phần hóa
không được sử dụng để tài trợ cho các thâm hụt lớn, bên cạnh đó nó cũng chỉ ra rằng tình
hình tài chính có xu hướng tốt hơn nếu cổ phần hóa xảy ra.
Các tài khoản tài chính có thể bị ảnh hưởng bởi cổ phần hóa theo nhiều cách: trực
tiếp, thông qua các ảnh hưởng của cổ phần hóa lên dòng tài chính ra vào của các doanh
nghiệp được cổ phần hóa và gián tiếp, thông qua các quyết định về việc sử dụng số tiền
từ cổ phần hóa như thế nào. Nếu các yếu tố khác không đổi, thuế thu được từ các doanh
nghiệp được cổ phần hóa phản ánh những thay đổi trong hiệu quả hoạt động. Ở cấp độ vĩ
mô, có bằng chứng cho thấy các doanh nghiệp sau khi được cổ phần hóa sẽ trả thuế nhiều
hơn so với các thời kỳ trước khi cổ phần hóa. Ở nhiều quốc gia, tổng ngân sách nhà nước
phân bổ cho khu vực các doanh nghiệp nhà nước có xu hướng giảm xuống sau khi cổ
phần hóa được tiến hành, trong khi đó số tiền thu được từ cổ phần hóa cũng được tìm
thấy là được sử dụng để giảm nợ.
Một trong những nghiên cứu được công bố đầu tiên kiểm tra tác động tài chính
của cổ phần hóa là Jeronimo, Pagan và Soydemir (2000). Tác giả sử dụng dữ liệu bảng số
tiền thu được từ cổ phần hóa qua các quốc gia và thâm hụt ngân sách ở các nước OECD
từ 1990-1997 để phân tích những vấn đề về thâm hụt ngân sách ở Tây Ban Nha, Bồ Đào
Nha, Ý, Hy Lạp trong những năm 1990 và những thay đổi khi cổ phần hóa đóng vai trò
như một công cụ tái cơ cấu kinh tế so với việc cổ phần hóa đóng vai trò như một công cụ
Trang 13
quy tụ tiền tệ Châu Âu. Tác giả đã dẫn chứng một mối quan hệ nghịch chiều giữa các số
tiền thu từ cổ phần hóa và thâm hụt trong bốn quốc gia này, nhưng điều này lại không
đúng cho các thành viên còn lại của EU. Đối với các nước miền Nam Châu Âu, cổ phần
hóa dường như được hưởng ứng nhiều hơn như một phương tiện để đáp ứng các tiêu
chuẩn quy tụ Maastricht hơn là một công cụ để chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
2.1.5.2. Tác động đến các biến số vĩ mô
Các tài liệu nghiên cứu vĩ mô ủng hộ mạnh mẽ rằng các doanh nghiệp tư nhân thì
hoạt động hiệu quả hơn các doanh nghiệp được điều hành bởi nhà nước. Kết quả này
cũng được hỗ trợ bởi một số nghiên cứu khác về thành quả hoạt động của các doanh
nghiệp ở các quốc gia phát triển và đang phát triển (Davis, 2000) cũng như trong các nền
kinh tế chuyển đổi (Havrylyshyn và McGettigan, 1999).
Aziz và Westcott (1997) và Salai-Martin (1997) nhận thấy rằng tốc độ tăng trưởng
kinh tế có xu hướng nhanh hơn trong các nền kinh tế có phần đóng góp của khu vực tư
nhân trong GDP cao hơn. Theo các bằng chứng thực nghiệm của Davis (2000), có một
mối quan hệ tích cực rõ ràng giữa cổ phần hóa và tốc độ tăng trưởng, điều này rõ nhất ở
các quốc gia có nền kinh tế đang phát triển. Một số nghiên cứu thực nghiệm cho rằng cổ
phần hóa không liên quan đến thất nghiệp ở quy mô lớn nhưng theo Davis (2000) cổ
phần hóa lại có ảnh hưởng đến tỷ lệ thất nghiệp hiện thời và trước đó. Bởi theo tác giả
các kết quả như thế này xuất phát từ kết hợp của nhiều chính sách khuyến khích tăng
trưởng và giảm thất nghiệp.