Đề tài khoa học cấp bộ nghiên cứu hoàn thiện thể chế về môi trường kinh doanh, thực thi các cam kết hội nhập kinh tế quốc tế

  • 181 trang
  • file .pdf
Bé c«ng Th−¬ng
ViÖn Nghiªn cøu Th−¬ng m¹i
B¸o c¸o tæng hîp
§Ò tµi khoa häc cÊp Bé
M· sè: 68.08.RD
Nghiªn cøu hoµn thiÖn thÓ chÕ vÒ
m«i tr−êng kinh doanh, thùc thi
c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
7161
06/3/2009
Hµ néi – 2008
Bé c«ng Th−¬ng
ViÖn Nghiªn cøu Th−¬ng m¹i
§Ò tµi khoa häc cÊp Bé
M· sè: 68.08.RD
hoµn thiÖn thÓ chÕ vÒ m«i tr−êng
kinh doanh, thùc thi c¸c cam kÕt
héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
C¬ quan qu¶n lý: Bé C«ng Th−¬ng
C¬ quan chñ tr× thùc hiÖn: ViÖn Nghiªn cøu Th−¬ng m¹i
Chñ nhiÖm ®Ò tµi: PGS.TS. Lª Danh VÜnh
Thµnh viªn ®Ò tµi:
PGS.TS. NguyÔn V¨n Nam
TS. NguyÔn ThÞ NhiÔu
CN. §ç Thanh Liªm
Danh môc c¸c tõ viÕt t¾t
WTO Tæ chæ Th−¬ng m¹i thÕ giíi
ASEAN HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸
AFTA Khu vùc mËu dÞch tù do ASEAN
APEC DiÔn ®µn kinh tÕ ch©u ¸ - Th¸i B×nh D−¬ng
ASEM DiÔn ®µn hîp t¸c ¸ - ¢u
IFC C«ng ty Tµi chÝnh quèc tÕ
WB Ng©n hµng thÕ giíi
ITC Trung t©m th−¬ng m¹i quèc tÕ
IMF Quü TiÒn tÖ quèc tÕ
FDI Vèn ®Çu t− trùc tiÕp n−íc ngoµi
TNCs C«ng ty xuyªn quèc gia
EU Liªn minh ch©u ¢u
XHCN X· héi chñ nghÜa
DNNN Doanh nghiÖp Nhµ n−íc
DN Doanh nghiÖp
KTTN Kinh tÕ t− nh©n
NME Quy chÕ nÒn kinh tÕ phi thÞ tr−êng
VNCI N¨ng lùc c¹nh tranh ViÖt Nam
PCI ChØ sè c¹nh tranh cÊp tØnh/thµnh
ETI ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i
IEF ChØ sè tù do kinh tÕ
ICTs TÝnh s½n cã vµ sö dông c«ng nghÖ th«ng tin
MFN ChÕ ®é tèi huÖ quèc
ITA HiÖp ®Þnh vÒ C«ng nghÖ th«ng tin
TXT HiÖp ®Þnh vÒ DÖt may
ME HiÖp ®Þnh vÒ ThiÕt bÞ y tÕ
CH HiÖp ®Þnh vÒ Ho¸ chÊt
CA HiÖp ®Þnh vÒ M¸y bay d©n dông
TBTs HiÖp ®Þnh vÒ Hµng rµo kü thuËt trong th−¬ng m¹i
SPS HiÖp ®Þnh vÒ C¸c biÖn ph¸p vÖ sinh kiÓm dÞch
ILP HiÖp ®Þnh vÒ Thñ tôc cÊp phÐp nhËp khÈu
ROO HiÖp ®Þnh vÒ Quy t¾c xuÊt xø
PSI HiÖp ®Þnh vÒ KiÓm tra tr−íc khi giao hµng
ACV HiÖp ®Þnh vÒ TrÞ gi¸ tÝnh thuÕ h¶i quan
ASG HiÖp ®Þnh vÒ C¸c biÖn ph¸p tù vÖ
SCM- ADP HiÖp ®Þnh vÒ Trî cÊp - ph¸ gi¸
AOA HiÖp ®Þnh vÒ N«ng nghiÖp
ATC HiÖp ®Þnh vÒ Th−¬ng m¹i hµng dÖt vµ may mÆc
TRIMS HiÖp ®Þnh vÒ C¸c biÖn ph¸p ®Çu t− liªn quan ®Õn th−¬ng m¹i
GPA HiÖp ®Þnh vÒ Mua s¾m chÝnh phñ
GATS HiÖp ®Þnh vÒ Th−¬ng m¹i dÞch vô
TRIPS HiÖp ®Þnh vÒ C¸c khÝa c¹nh liªn quan ®Õn th−¬ng m¹i cña quyÒn
së h÷u trÝ tuÖ
DSU Tho¶ thuËn vÒ C¸c quy t¾c vµ thñ tôc ®iÒu chØnh viÖc gi¶i quyÕt
tranh chÊp
Danh môc b¶ng biÓu
Tªn b¶ng Trang
S¬ ®å 1.1. CÊu thµnh chØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i cña HU vµ WEF 14
B¶ng 1.1. Ph¹m vi c¸c hiÖp ®Þnh khu vùc ViÖt Nam tham gia (tÝnh ®Õn
1/1/2008) 30
B¶ng 1.2. ChØ sè thµnh phÇn PCI vµ c¸c cam kÕt theo BTA/WTO 32
B¶ng 1.3. C¸c chØ tiªu c¬ b¶n n¨m 2005 cña Trung Quèc so s¸nh víi
mét sè nhãm n−íc 34
B¶ng 1.4. ChØ sè tù do kinh tÕ cña Trung Quèc 2002 - 2008 41
B¶ng 1.5. ChØ sè m«i tr−êng kinh doanh cña Trung Quèc hiÖn nay 42
B¶ng 2.1. ChØ sè m«i tr−êng th−¬ng m¹i cña ViÖt Nam vµ mét sè n−íc
lùa chän n¨m 2008 50
BiÓu ®å 2.1. ChØ sè m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam 2005 - 2008
theo ®¸nh gi¸ cña WB/IFC 52
B¶ng 2.2. ChØ sè tù do kinh tÕ cña ViÖt Nam 2002 - 2008 56
B¶ng 2.3. So s¸nh ®iÓm tæng hîp vµ ®iÓm thµnh phÇn gi÷a PCI n¨m
2006 vµ PCI n¨m 2007 58
B¶ng 2.4. Tæng hîp PCI 2008 theo ®iÓm sè cao nhÊt vµ thÊp nhÊt 62
B¶ng 2.5. C¸c c¶i c¸ch thÓ chÕ ®· ®−îc thùc hiÖn trong giai ®o¹n 2002
- 2006 ®Ó thùc hiÖn c¸c yªu cÇu BTA 66
BiÓu ®å 2.2. §¸nh gi¸ vÒ m«i tr−êng kinh doanh theo n¨m 80
BiÓu ®å 2.3. §¸nh gi¸ c¸c yÕu tè vÒ m«i tr−êng kinh doanh 2007
cña ViÖt Nam 82
BiÓu ®å 2.4. Nh÷ng c¶i thiÖn gÇn ®©y víi m«i tr−êng kinh doanh n¨m
2007 cña ViÖt Nam 83
BiÓu ®å 2.5. Nh÷ng ®Ò xuÊt cña doanh nghiÖp vÒ c¶i thiÖn m«i tr−êng
kinh doanh 85
Môc lôc
Néi dung Trang
Më ®Çu 1
Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh
doanh trong c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
cña ViÖt Nam 8
1.1. Kh¸i qu¸t chung vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 8
1.1.1. Kh¸i niÖm vÒ thÓ chÕ 8
1.1.2. Kh¸i niÖm vÒ m«i tr−êng kinh doanh 9
1.1.3. Kh¸i niÖm vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 10
1.1.4. Nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n ®èi víi thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
trong ®iÒu kiÖn héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ 11
1.2. C¸c tiªu chÝ ph¶n ¸nh thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 12
1.2.1. Mèi quan hÖ gi÷a thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh vµ c¸c tiªu chÝ
cô thÓ vÒ m«i tr−êng kinh doanh 12
1.2.2. ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i (Enabling Trade Index-ETI) 12
1.2.3. 10 tiªu chÝ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng kinh doanh quèc gia theo WB vµ IFC 15
1.2.4. ChØ sè tù do kinh tÕ - IEF 17
1.2.5. 10 tiªu chÝ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng kinh doanh cÊp tØnh thµnh theo
VCCI vµ Dù ¸n n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh ViÖt Nam (VNCI) 18
1.3. C¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam vÒ thÓ chÕ
m«i tr−êng kinh doanh 23
1.3.1. Cam kÕt trong khu«n khæ WTO 23
1.3.2. C¸c cam kÕt trong HiÖp ®Þnh Th−¬ng m¹i ViÖt Nam - Hoa Kú 25
1.3.3. C¸c cam kÕt trong c¸c HiÖp ®Þnh kh¸c 29
1.3.4. Quan hÖ gi÷a c¸c chØ sè thµnh phÇn PCI vµ c¸c yªu cÇu cam kÕt
BTA/WTO 30
1.3. Kinh nghiÖm cña Trung Quèc vÒ hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng
kinh doanh theo cam kÕt WTO 34
1.3.1. Nh÷ng néi dung hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña
Trung Quèc 34
1.4.2. Nh÷ng khã kh¨n cña Trung Quèc trong thùc hiÖn c¸c cam kÕt WTO 40
1.4.3. Mét sè ®¸nh gi¸ cña n−íc ngoµi vÒ viÖc thùc hiÖn cam kÕt WTO
cña Trung Quèc 41
1.4.4. T×nh h×nh thùc hiÖn cam kÕt WTO ë mét sè ®Þa ph−¬ng Trung Quèc 43
1.3.2. Bµi häc cã thÓ ¸p dông cho ViÖt Nam 46
Ch−¬ng 2: THùC TR¹NG THÓ CHÕ M¤I TR¦êNG KINH DOANH
CñA VIÖT NAM HIÖN NAY 49
2.1. Thùc tr¹ng m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam 49
2.1.1. §¸nh gi¸ vÒ m«i tr−êng kinh doanh ViÖt Nam cña §¹i häc
Harvard (HU) vµ DiÔn ®µn kinh tÕ thÕ giíi (WEF) 49
2.1.2. §¸nh gi¸ vÒ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam theo 10 tiªu
chÝ cña WB/IFC 50
2.1.3. §¸nh gi¸ vÒ m«i tr−êng kinh doanh ViÖt Nam cña The Heritage
Foundation/Wall Street Journal 55
2.1.4. §¸nh gi¸ vÒ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam theo VCCI vµ
Dù ¸n n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh ViÖt Nam (VNCI) 57
2.2. Qu¸ tr×nh c¶i c¸ch thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam 62
2.2.1. Qu¸ tr×nh c¶i c¸ch thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam
trong ®iÒu kiÖn thùc hiÖn c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ 62
2.2.2. C¸c yÕu tè cña m«i tr−êng kinh doanh ë ViÖt Nam d−íi sù t¸c
®éng cña c¶i c¸ch thÓ chÕ 68
2.2.3. §¸nh gi¸ cña céng ®ång doanh nghiÖp vÒ thùc tr¹ng thÓ chÕ m«i
tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam 76
2.3. §¸nh gi¸ møc ®é ®¸p øng c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 85
2.3.1. Nh÷ng yÕu tè ®· ®¸p øng trong thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 85
2.3.2. Nh÷ng yÕu tè ch−a ®¸p øng ®−îc trong thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 87
2.3.3. Nguyªn nh©n vµ nh÷ng vÊn ®Ò cÇn tiÕp tôc hoµn thiÖn vÒ thÓ chÕ
m«i tr−êng kinh doanh 91
Ch−¬ng 3: §Þnh h−íng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn thÓ chÕ
m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam thêi gian tíi
2010, tÇm nh×n 2020 98
3.1. Yªu cÇu ®èi víi viÖc hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
cña ViÖt Nam thêi gian tíi 98
3.1.1. §¸p øng yªu cÇu vËn ®éng cña c¬ chÕ thÞ tr−êng trong ho¹t ®éng
kinh doanh cña doanh nghiÖp 99
3.1.2 §¸p øng yªu cÇu thùc hiÖn c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
cña Viªt Nam 100
3.1.3. §¸p øng yªu cÇu x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng
XHCN cña n−íc ta 101
3.2. Quan ®iÓm vµ ph−¬ng h−íng hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng
kinh doanh 101
3.2.1. Quan ®iÓm hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 101
3.2.2. Ph−¬ng h−íng hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh 103
3.3. Gi¶i ph¸p chñ yÕu hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
cña ViÖt Nam trong giai ®o¹n hiÖn nay 105
3.3.1. Nhãm gi¶i ph¸p chung 106
3.3.2. Nhãm gi¶i ph¸p cô thÓ 117
KÕt luËn 127
Phô lôc 130
Danh môc tµi liÖu tham kh¶o 134
Më ®Çu
1. Sù cÇn thiÕt nghiªn cøu
ViÖc ViÖt Nam ®· chÝnh thøc trë thµnh thµnh viªn thø 150 cña tæ chøc
Th−¬ng m¹i thÕ giíi vµo ngµy 11/01/2007, ®¸nh dÊu b−íc ngoÆt quan träng
cña ViÖt Nam trong tiÕn tr×nh héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, chøng tá quyÕt t©m
m¹nh mÏ cña ViÖt Nam tham gia ®Çy ®ñ vµ s©u réng vµo cuéc ch¬i toµn cÇu
kÓ tõ c«ng cuéc §æi míi nÒn kinh tÕ n¨m 1986. Nh÷ng b−íc ®i quan träng
cña héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ ph¶i kÓ tíi viÖc t¸i héi nhËp víi IMF vµ WB vµo
n¨m 1992, gia nhËp HiÖp héi c¸c n−íc §«ng Nam ¸ (ASEAN), tham gia
HiÖp ®Þnh th−¬ng m¹i tù do ASEAN- CEPT/AFTA n¨m 1995; s¸ng lËp viªn
DiÔn ®µn Hîp t¸c ¸ - ¢u (ASEM) n¨m 1996; tham gia DiÔn ®µn kinh tÕ ch©u
¸ -Th¸i B×nh D−¬ng (APEC) n¨m 1998; Ký hiÖp ®Þnh th−¬ng m¹i song
ph−¬ng víi Hoa Kú (BTA) n¨m 2001; Cïng víi c¸c n−íc ASEAN ký HiÖp
®Þnh thµnh lËp khu vùc th−¬ng m¹i tù do ASEAN - Trung Quèc, ASEAN -
Hµn Quèc, ASEAN - Ên §é, ASEAN - Australia vµ New Zealand; tham gia
hîp t¸c tiÓu vïng s«ng Mª K«ng, tham gia tiÕn tr×nh héi nhËp §«ng ¸...
Tõ ngµy 11/1/2007 ViÖt Nam sÏ b¾t ®Çu qu¸ tr×nh thùc thi c¸c cam kÕt
gia nhËp, c¸c HiÖp ®Þnh, c¸c Quy ®Þnh, c¸c QuyÕt ®Þnh cña WTO, ®ång thêi
®−îc h−ëng c¸c quyÒn lîi vµ sù b×nh ®¼ng trong quan hÖ víi c¸c thµnh viªn
WTO kh¸c. ViÖc gia nhËp WTO t¹o cho ViÖt Nam nh÷ng c¬ héi lín ®Ó më
réng thÞ tr−êng xuÊt khÈu hµng ho¸ vµ dÞch vô, më réng m¹ng l−íi ®èi t¸c
trªn toµn cÇu, t¨ng c−êng thu hót ®Çu t− trùc tiÕp n−íc ngoµi (FDI) ®Æc biÖt lµ
c¸c c«ng ty xuyªn quèc gia (TNCs), n©ng cao vÞ thÕ cña ViÖt Nam trªn tr−êng
quèc tÕ, gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp th−¬ng m¹i trong khu«n khæ c¬ chÕ gi¶i
quyÕt tranh chÊp cña WTO...
ViÖc gia nhËp WTO còng ®Æt ra nh÷ng th¸ch thøc lín vÒ c¹nh tranh khèc
liÖt c¶ ë quy m« nÒn kinh tÕ, ngµnh/s¶n phÈm vµ doanh nghiÖp. Bªn c¹nh ®ã
lµ nh÷ng th¸ch thøc lín kh¸c vÒ ph©n phèi lîi Ých kh«ng ®ång ®Òu cña toµn
cÇu ho¸, trong ®ã nh÷ng n−íc ®ang ph¸t triÓn vµ chËm ph¸t triÓn sÏ bÞ thiÖt
thßi h¬n so víi c¸c quèc gia ph¸t triÓn; vÒ gia t¨ng sù phô thuéc lÉn nhau gi÷a
c¸c nÒn kinh tÕ víi nh÷ng biÕn ®éng trªn thÞ tr−êng c¸c n−íc sÏ t¸c ®éng
m¹nh ®Õn thÞ tr−êng trong n−íc; ®ã cßn lµ nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng, v¨n ho¸
x· héi xuyªn biªn giíi, ®Æt ra nh÷ng ®ßi hái míi vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng, b¶o vÖ
an ninh quèc gia, an toµn søc khoÎ con ng−êi, gi÷ g×n b¶n s¾c v¨n ho¸ vµ
truyÒn thèng tèt ®Ñp cña d©n téc.
Tuy nhiªn, c¬ héi vµ th¸ch thøc kh«ng ph¶i lµ bÊt biÕn mµ lu«n vËn
®éng, chuyÓn ho¸ vµ ®«i khi th¸ch thøc ®èi víi ngµnh nµy cã thÓ lµ c¬ héi cho
ngµnh kh¸c ph¸t triÓn. TËn dông ®−îc c¬ héi sÏ t¹o ra thÕ vµ lùc míi ®Ó v−ît
qua vµ ®Èy lïi th¸ch thøc, t¹o ra c¬ héi míi lín h¬n. Ng−îc l¹i, kh«ng tËn
2
dông ®−îc c¬ héi, th¸ch thøc sÏ lÊn ¸t, c¬ héi sÏ mÊt ®i, th¸ch thøc sÏ chuyÓn
thµnh nh÷ng khã kh¨n dµi h¹n rÊt khã kh¾c phôc. Nh− vËy, vÊn ®Ò cã tÝnh
chÊt quyÕt ®Þnh ë ®©y chÝnh lµ yÕu tè chñ quan, lµ nç lùc cña Nhµ n−íc,
doanh nghiÖp vµ toµn x· héi trong viÖc khai th¸c tèt nhÊt nh÷ng c¬ héi më ra
tõ héi nhËp, v−ît qua nh÷ng thö th¸ch, khã kh¨n trªn ®−êng héi nhËp ®Ó ®−a
n−íc ta ph¸t triÓn nhanh vµ bÒn v÷ng.
C¶i thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh (TCMTKD) cña ViÖt Nam theo
®Þnh h−íng kinh tÕ thÞ tr−êng vµ phï hîp víi c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ
quèc tÕ n»m trong sè nh÷ng nç lùc chñ quan ®ã.
ThÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam tr¶i qua h¬n 20 n¨m ®æi
míi vµ më cöa nÒn kinh tÕ, héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ ®· cã nh÷ng chuyÓn biÕn
c¨n b¶n. HÖ thèng ph¸p lý theo c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng ngµy cµng hoµn
thiÖn, c¸c nguyªn t¾c cña qu¶n lý kinh tÕ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®· ®−îc
vËn dông, m«i tr−êng chÝnh trÞ vµ kinh tÕ vÜ m« t−¬ng ®èi æn ®Þnh víi c¸c lo¹i
thÞ tr−êng tµi chÝnh, bÊt ®éng s¶n, lao ®éng b−íc ®Çu h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn,
kÕt cÊu h¹ tÇng x· héi vµ nguån nh©n lùc còng cã nh÷ng b−íc tiÕn ®¸ng kÓ…
Nh÷ng nç lùc c¶i thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh ®−îc ph¶n ¸nh
qua viÖc th¨ng h¹ng ®¸ng kÓ thø bËc m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam
dùa trªn 10 tiªu chÝ cña C«ng ty tµi chÝnh quèc tÕ (IFC) thuéc Ng©n hµng thÕ
giíi (WB); ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i (Enabling Trade Index- ETI) cña
nhãm t¸c gi¶ cña §¹i Häc Harvard vµ DiÔn ®µn Kinh tÕ ThÕ giíi (WEF)1;
ChØ sè tù do kinh tÕ (Index of Economic Freedom - IEF) do T¹p chÝ Phè Wall
(Mü) vµ Quü Heritage tÝnh to¸n còng nh− ChØ sè N¨ng lùc c¹nh tranh cÊp tØnh
PCI theo VCCI vµ Dù ¸n n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh ViÖt Nam (VNCI).
Tuy nhiªn, nh÷ng nç lùc c¶i c¸ch thÓ chÕ MTKD nh− vËy lµ ch−a ®ñ. So
víi c¸c n−íc trong khu vùc, thø bËc vÒ møc ®é thuËn lîi vµ dÔ dµng trong
kinh doanh ë ViÖt Nam thÊp h¬n nhiÒu. Trong khi, c¸c n−íc cã vÞ trÝ cao h¬n
ViÖt Nam nh− Singapore (®øng thø nhÊt), Th¸i Lan 15, Malaysia 24, Trung
Quèc 83... ®Òu rÊt nç lùc ®Ó duy tr× vµ n©ng cao vÞ trÝ cña m×nh. §iÒu ®ã ®ßi
hái ViÖt Nam cÇn ph¶i cã nh÷ng nç lùc m¹nh mÏ trong c¶i thiÖn thÓ chÕ m«i
tr−êng kinh doanh ®Ó thu hÑp kho¶ng c¸ch víi c¸c n−íc nh»m lµm cho nÒn
kinh tÕ ViÖt Nam, c¸c doanh nghiÖp vµ s¶n phÈm ViÖt Nam t¨ng tÝnh c¹nh
tranh nh»m ®¶m b¶o thµnh c«ng cho héi nhËp.
Víi tÊt c¶ nh÷ng lý do trªn, viÖc thùc hiÖn ®Ò tµi nghiªn cøu “Nghiªn
cøu hoµn thiÖn thÓ chÕ vÒ m«i tr−êng kinh doanh, thùc thi c¸c cam kÕt héi
nhËp kinh tÕ quèc tÕ” sÏ thiÕt thùc gãp phÇn x©y dùng thÓ chÕ kinh tÕ thÞ
tr−êng hiÖn ®¹i, t¨ng c−êng n¨ng lùc c¹nh tranh cña quèc gia, cña s¶n phÈm
1
Robert Z. Lawrence, Harvard University, Jennifer Blanke, Margareta Dreniek
Handuz, Thierry Geiger and Qin He, World Economic Forum
3
vµ doanh nghiÖp ViÖt Nam nh»m héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ th¾ng lîi vµ ph¸t
triÓn bÒn v÷ng kinh tÕ x· héi ®Êt n−íc.
2. T×nh h×nh nghiªn cøu trong vµ ngoµi n−íc
a/ T×nh h×nh nghiªn cøu ngoµi n−íc
Cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu liªn quan ®Õn chñ ®Ò nghiªn cøu. §ã
lµ c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ viÖc chuyÓn ®æi nÒn kinh tÕ tËp trung sang
kinh tÕ thÞ tr−êng ®èi víi c¸c n−íc XHCN tr−íc ®©y vµ c¸c nghiªn cøu vÒ c¶i
c¸ch kinh tÕ ®¸p øng yªu cÇu héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, gia nhËp vµ thùc hiÖn
c¸c cam kÕt WTO. D−íi ®©y lµ mét sè nghiªn cøu ®iÓn h×nh:
- Nghiªn cøu cña Bennard Hoekman, Aaditia vµ Philip English (chñ
biªn) trong cuèn s¸ch "Ph¸t triÓn th−¬ng m¹i vµ WTO", Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh
trÞ Quèc gia, Hµ Néi, 2005, ®· ®Ò cËp mét c¸ch tæng qu¸t vÒ c¶i c¸ch th−¬ng
m¹i vµ x©y dùng thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng phï hîp víi c¸c quy ®Þnh cña
WTO.
- §¹i sø qu¸n Hoa Kú t¹i Hµ Néi, QuyÕt ®Þnh vÒ t×nh tr¹ng kinh tÕ thÞ
tr−êng/phi thÞ tr−êng cña ViÖt Nam, ®−îc so¹n th¶o bëi Shauna Lee-Alaia,
George Smolik, Athanasios, Mihalakas, Lawrence Norton.
- Nghiªn cøu cña UNDP, 2006, "C¸c quy ®Þnh th−¬ng m¹i tuú tiÖn:
chèng b¸n ph¸ gi¸ vµ quy chÕ nÒn kinh tÕ phi thÞ tr−êng (NME) ¸p ®Æt cho
ViÖt Nam", kh¸i qu¸t vÒ quy chÕ NME vµ nh÷ng t¸c ®éng ®èi víi c¸c tr−êng
hîp bÞ kiÖn b¸n ph¸ gi¸ ViÖt Nam vµ ý nghÜa cña viÖc ViÖt Nam trë thµnh
thµnh viªn WTO trong viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng tr−êng hîp nµy.
- Ng©n hµng thÕ giíi, 2005, “B¸o c¸o ph¸t triÓn ViÖt Nam 2006: Kinh
doanh", ph©n tÝch t¸c ®éng cña c¸c c¶i c¸ch thÓ chÕ tíi m«i tr−êng kinh
doanh cña ViÖt Nam vµ sù ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i h×nh thÞ tr−êng: ng©n hµng,
tµi chÝnh, thÞ tr−êng lao ®éng, thÞ tr−êng ®Êt ®ai vµ c¸c dÞch vô h¹ tÇng trong
bèi c¶nh héi nhËp, tõ ®ã ®−a ra c¸c khuyÕn nghÞ chÝnh s¸ch nh»m hoµn thiÖn
m«i tr−êng kinh doanh ë ViÖt Nam.
- Yingyi Qian & Jinglian Wu (2000), China's Transition to a Market
Economy: How far across the River, CEDPR, Stanford University, ph©n tÝch
qu¸ tr×nh ®æi míi cña nÒn kinh tÕ Trung Quèc tõ m« h×nh kÕ ho¹ch ho¸ tËp
trung sang m« h×nh kinh tÕ thÞ tr−êng trªn c¸c lÜnh vùc: chuyÓn ®æi doanh
nghiÖp Nhµ n−íc, khuyÕn khÝch ph¸t triÓn kinh tÕ t− nh©n vµ x©y dùng thÓ
chÕ; c¸c c¬ héi vµ th¸ch thøc cho ph¸t triÓn kinh tÕ Trung Quèc trong nh÷ng
n¨m tíi.
- The U.S.-Vietnam Trade Council, 2006, "Catalog of Legal Updates:
Vietnam Trade Policy Regime", ph©n tÝch chÝnh s¸ch th−¬ng m¹i cña ViÖt
4
Nam, so s¸nh møc ®é phï hîp víi c¸c cam kÕt cña BTA vµ víi c¸c quy ®Þnh
cña WTO.
- Quü tiÒn tÖ quèc tÕ ((IMF), 2006, “Vietnam: Selected Issues”, ph©n
tÝch t¸c ®éng cña chÝnh s¸ch tµi chÝnh, tiÒn tÖ ®èi víi ph¸t triÓn kinh tÕ ViÖt
Nam giai ®o¹n 2000 - 2005 vµ dù b¸o t¸c ®éng cña viÖc thùc hiÖn c¸c cam kÕt
më cöa thÞ tr−êng tµi chÝnh.
b/ T×nh h×nh nghiªn cøu trong n−íc
KÓ tõ khi ViÖt Nam b¾t ®Çu c«ng cuéc ®æi míi (1986), c¶i c¸ch thÓ chÕ
m«i tr−êng kinh doanh theo c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng vµ héi nhËp kinh tÕ quèc
tÕ ®· ®−îc rÊt nhiÒu c¬ quan vµ c¸c häc gi¶ trong n−íc quan t©m nghiªn cøu.
Sau ®©y lµ mét sè nghiªn cøu ®iÓn h×nh:
- NguyÔn V¨n Nam, trong t¸c phÈm Ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh
h−íng XHCN ë ViÖt Nam trong ®iÒu kiÖn toµn cÇu ho¸ vµ héi nhËp kinh tÕ
quèc tÕ, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, ®· ph©n tÝch mèi quan hÖ biÖn
chøng gi÷a ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng vµ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, ®¸nh gi¸
qu¸ tr×nh c¶i c¸ch kinh tÕ thÞ tr−êng ë ViÖt Nam theo yªu cÇu héi nhËp kinh tÕ
quèc tÕ vµ thùc hiÖn c¸c môc tiªu XHCN, ®Ò xuÊt c¸c quan ®iÓm, ®Þnh h−íng,
gi¶i ph¸p ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng nh»m ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh héi nhËp kinh
tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam.
- V¨n phßng uû ban quèc gia vÒ hîp t¸c kinh tÕ quèc tÕ, 2005, Quy
chÕ nÒn kinh tÕ phi thÞ tr−êng (NME). Nghiªn cøu nµy ®· ph©n tÝch c¸c quy
®Þnh liªn quan cña WTO, Hoa Kú, EU vµ c¸c nÒn kinh tÕ lín kh¸c, xem xÐt
thùc tiÔn ¸p dông ®èi víi Trung Quèc vµ tõ ®ã t¹o c¬ së cho viÖc ®−a ra c¸c
cam kÕt cña ViÖt Nam.
- Lª Xu©n B¸, 2004, X©y dùng vµ hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng
®Þnh h−íng XHCN ë ViÖt Nam, ViÖn Nghiªn cøu qu¶n lý kinh tÕ TW. Nghiªn
cøu nµy ®· tËp trung lµm râ b¶n chÊt, néi dung cña thÓ chÕ KTTT cña ViÖt
Nam bao gåm c¸c vÊn ®Ò nh− c¸c luËt lÖ thµnh v¨n vµ bÊt thµnh v¨n, c¸ch
thøc tæ chøc thÞ tr−êng, c¸c lùc l−îng thÞ tr−êng, c¬ chÕ gi¸m s¸t... Nghiªn
cøu nµy còng ®Ò cÊp ®Õn c¸c hÖ thèng thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng ë ViÖt Nam
nh− thÓ chÕ c¹nh tranh, thÓ chÕ tµi chÝnh, thÓ chÕ tæ chøc...
- Vâ TrÝ Thµnh, 2002, ThÓ chÕ - C¶i c¸ch thÓ chÕ vµ ph¸t triÓn: Lý luËn
vµ thùc tiÔn ë n−íc ngoµi vµ ViÖt Nam, NXB Thèng kª, Hµ Néi. C«ng tr×nh
nµy tËp trung vµo luËn gi¶i b¶n chÊt cña thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng, giíi thiÖu
c¸c d¹ng thøc KTTT trªn thÕ giíi, kiÕn nghÞ vÒ viÖc x©y dùng thÓ chÕ kinh tÕ
thÞ tr−êng ë ViÖt Nam.
- Vâ §¹i L−îc, 2003, Ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi
chñ nghÜa ë ViÖt Nam, Tµi liÖu tham kh¶o cho Ban nghiªn cøu cña Thñ t−íng,
5
®· ®¸nh gi¸ c¸c tiªu chÝ kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë ViÖt Nam
theo c¸c tiªu chÝ cña thÞ tr−êng hiÖn ®¹i.
- §inh V¨n ¢n, 2007, Thùc tr¹ng x©y dùng vµ hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ
thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam, trªn c¬ së nghiªn cøu c¸c
yÕu tè cÊu thµnh thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng, t¸c gi¶ ®· kh¸i qu¸t nh÷ng thµnh
c«ng vµ h¹n chÕ cña qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn hÖ thèng thÓ chÕ kinh
tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y trªn
c¸c ph−¬ng diÖn chñ yÕu: hoµn thiÖn hÖ thèng ph¸p luËt kinh tÕ; §æi míi, s¾p
xÕp l¹i c¸c DNNN; §æi míi thÓ chÕ nh»m ®Èy m¹nh ph¸t triÓn c¸c lo¹i h×nh
doanh nghiÖp thuéc mäi thµnh phÇn; C¶i c¸ch hµnh chÝnh; X©y dùng vµ ph¸t
triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng yÕu tè s¶n xuÊt...
- Hoµng §øc Th©n (2005), Ph¸t triÓn ®ång bé c¸c lo¹i thÞ tr−êng ë ViÖt
Nam, trong ®ã chØ râ vai trß t¹o ®iÒu kiÖn vµ chñ ®éng ®iÒu tiÕt cña Nhµ n−íc
lµ ®Æc biÖt quan träng ®Ó t¹o sù ®ång bé, ¨n khíp vµ hîp lùc c¸c hÖ thèng thÞ
tr−êng...
- Lª Danh VÜnh (2006), 20 n¨m ®æi míi c¬ chÕ chÝnh s¸ch th−¬ng m¹i
ViÖt Nam, nh÷ng thµnh tùu vµ bµi häc kinh nghiÖm, S¸ch chuyªn kh¶o, Bé
Th−¬ng m¹i, NXB Thèng kª, Hµ Néi, 2006. Nghiªn cøu nµy ®· ph©n tÝch
nh÷ng thµnh tùu còng nh− nh÷ng h¹n chÕ trong ®æi míi c¬ chÕ, chÝnh s¸ch
th−¬ng m¹i trong 20 n¨m qua, lµm s¸ng tá h¬n mét sè c¬ së lý luËn cho viÖc
ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ c¬ chÕ, chÝnh s¸ch th−¬ng m¹i ViÖt Nam tõ khi tiÕn hµnh
c«ng cuéc ®æi míi ®Õn nay, ®¸nh gi¸ thùc tiÔn qu¸ tr×nh ®æi míi c¬ chÕ, chÝnh
s¸ch th−¬ng m¹i, qua ®ã ®Ò xuÊt c¸c kiÕn nghÞ tiÕp tôc ®æi míi mét c¸ch
m¹nh mÏ h¬n c¬ chÕ, chÝnh s¸ch th−¬ng m¹i cña n−íc ta thêi gian tíi
- NguyÔn Xu©n Tr×nh, Lª Xu©n Sang, 2007, §iÒu chØnh chÝnh s¸ch tµi
kho¸ vµ trî cÊp sau khi gia nhËp Tæ chøc th−¬ng m¹i thÕ giíi: C¬ së lý luËn,
kinh nghiÖm quèc tÕ vµ ®Þnh h−íng cho ViÖt Nam, NXB Tµi chÝnh, Hµ Néi, ®·
ph©n tÝch nh÷ng t¸c ®éng cña viÖc ViÖt Nam thùc hiÖn c¸c cam kÕt gia nhËp
WTO ®Õn c¸c vÊn ®Ò tµi kho¸ nh− chÝnh s¸ch thuÕ, ng©n s¸ch, hç trî, trî cÊp.
- NguyÔn V¨n LÞch, 2006, trong nghiªn cøu "T¸c ®éng cña viÖc ViÖt
Nam gia nhËp WTO ®èi víi th−¬ng m¹i n−íc ta" ®· ®−a ra khung khæ ph©n
tÝch t¸c ®éng cña viÖc ViÖt Nam gia nhËp WTO ®èi víi c¸c lÜnh vùc ho¹t
®éng th−¬ng m¹i nh− xuÊt khÈu, nhËp khÈu, hÖ thèng ph©n phèi vµ mét trong
nhãm gi¶i ph¸p tËn dông c¬ héi ®Ó ph¸t triÓn th−¬ng m¹i lµ hoµn thiÖn c¬ chÕ
kinh tÕ thÞ tr−êng theo c¸c nguyªn t¾c cña WTO.
- Nghiªn cøu cña ViÖn Nghiªn cøu Qu¶n lý kinh tÕ trung −¬ng “LuËt
Doanh nghiÖp vµ LuËt §Çu t− - b−íc tiÕn míi quan träng trong viÖc hoµn
thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng XHCN", 2006, ph©n tÝch nh÷ng ®iÓm míi cña
LuËt Doanh nghiÖp vµ LuËt §Çu t− 2005, ý nghÜa cña nh÷ng LuËt nµy trong
6
viÖc hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ vµ m«i tr−êng kinh doanh, ®¸p øng c¸c yªu
cÇu cña WTO.
Cßn cã thÓ kÓ ra nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu kh¸c trong vµ ngoµi n−íc
liªn quan ®Õn chñ ®Ò nghiªn cøu nµy. Nh×n chung, nh÷ng nghiªn cøu nãi trªn
kh¸ c«ng phu, sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p hiÖn ®¹i cã søc thuyÕt phôc, t− liÖu
phong phó. Tuy nhiªn, c¸c c«ng tr×nh ®ã ®Òu ®−îc thùc hiÖn tr−íc khi ViÖt
Nam gia nhËp WTO nªn ch−a cã c«ng tr×nh nµo ®i s©u nghiªn cøu vµ luËn
gi¶i vÒ thÓ chÕ vÒ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam theo c¸c cam kÕt héi
nhËp kinh tÕ quèc tÕ, ch−a cËp nhËt ®−îc thùc tiÔn sinh ®éng vÒ thÓ chÕ m«i
tr−êng kinh doanh khi ViÖt Nam ®· lµ thµnh viªn cña WTO vµ héi nhËp s©u
réng h¬n vµo c¸c tiÕn tr×nh khu vùc vµ quèc tÕ kh¸c...
MÆt kh¸c, trong thêi gian gÇn ®©y thÞ tr−êng thÕ giíi ®ang diÔn biÕn hÕt
søc phøc t¹p vµ khã l−êng nh− gi¸ x¨ng dÇu, s¾t thÐp vËt t−, l−¬ng thùc, thùc
phÈm ®ang t¨ng m¹nh, ®ång ®« la mÊt gi¸; thÞ tr−êng tÝn dông ¢u - Mü ®ang
khñng ho¶ng, gia t¨ng c¸c liªn kÕt th−¬ng m¹i khu vùc vµ c¸c hiÖp ®Þnh
th−¬ng m¹i tù do song ph−¬ng trong khi vßng ®µm ph¸n th−¬ng m¹i ®a
ph−¬ng trong khu«n khæ WTO vÉn ®ang bÕ t¾c, nÒn kinh tÕ ViÖt Nam sau
h¬n mét n¨m gia nhËp WTO ®ang ®øng tr−íc nh÷ng vÊn ®Ò nãng báng cña
nhËp siªu, l¹m ph¸t, nh÷ng vÊn ®Ò cña thÞ tr−êng chøng kho¸n, bÊt ®éng s¶n...
Nh÷ng thùc tiÔn míi nµy ®ang ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ®−îc lµm râ vµ nghiªn
cøu s©u s¾c h¬n. V× vËy, viÖc nghiªn cøu hoµn thiÖn thÓ chÕ vÒ m«i tr−êng
kinh doanh, thùc thi c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cÇn ®−îc thùc hiÖn
nh»m ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p thùc tiÔn vµ kh¶ thi ®Ó ®¶m b¶o ph¸t triÓn kinh tÕ
®Êt n−íc nhanh vµ bÒn v÷ng.
3. Môc tiªu nghiªn cøu cña ®Ò tµi
Môc tiªu cña ®Ò tµi lµ nghiªn cøu luËn cø khoa häc vµ ®Ò xuÊt gi¶i ph¸p
hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt nam trong ®iÒu kiÖn thùc
hiÖn c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c
nhiÖm vô cô thÓ sau ®©y:
(1). HÖ thèng ho¸ vµ lµm râ c¬ së khoa häc vÒ hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i
tr−êng kinh doanh theo c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam;
(2). §¸nh gi¸ thùc tr¹ng thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam
hiÖn nay vµ x¸c ®Þnh nh÷ng vÊn ®Ò ®ang ®Æt ra trong thÓ chÕ m«i tr−êng kinh
doanh cña ViÖt Nam theo c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ;
(3). §Ò xuÊt nh÷ng gi¶i ph¸p chñ yÕu nh»m hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i
tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam trong ®iÒu kiÖn thùc hiÖn c¸c cam kÕt héi
nhËp kinh tÕ quèc tÕ.
7
4. §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu
§èi t−îng nghiªn cøu: Lý luËn vµ thùc tiÔn vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh
doanh cña ViÖt Nam theo c¸c cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ.
Ph¹m vi nghiªn cøu
- VÒ néi dung: §Ò tµi sÏ ®i s©u nghiªn cøu thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
cña ViÖt Nam, trong ®ã tËp trung vµo c¸c yÕu tè ph¶n ¸nh thÓ chÕ m«i tr−êng
kinh doanh vµ c¸c tiªu chÝ ®¸nh gi¸ møc ®é c¶i thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng kinh
doanh cña c¸c tæ chøc trong n−íc (VCCI vµ VNCI: chØ sè c¹nh tranh cÊp
tØnh/thµnh - PCI) vµ quèc tÕ (WB, IFC: chØ sè thuËn lîi kinh doanh - BEI; §¹i
häc Harvard vµ DiÔn ®µn kinh tÕ thÕ giíi - WEF: chØ sè m«i tr−êng th−¬ng
m¹i - ETI; vµ T¹p chÝ Phè Wall (Mü) vµ Quü Heritage: ChØ sè tù do kinh tÕ -
Index of Economic Freedom - IEF). Gi¶i ph¸p ®Ò xuÊt bao gåm c¶ c¸c gi¶i
ph¸p vÜ m« vµ nhãm gi¶i ph¸p vi m«.
- Ph¹m vi kh«ng gian: Trªn toµn l·nh thæ ViÖt Nam
- Ph¹m vi thêi gian: §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng tõ n¨m 2001 ®Õn nay vµ gi¶i
ph¸p ®Ò xuÊt cho tíi n¨m 2010, tÇm nh×n ®Õn 2020.
5. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
- Nghiªn cøu tµi liÖu dùa trªn nguån tµi liÖu thø cÊp cña c¸c thÓ chÕ vµ tæ
chøc kinh tÕ trong vµ ngoµi n−íc, c¸c trang Web trong n−íc vµ quèc tÕ liªn
quan vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh, kÕ thõa c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu tr−íc
vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh;
- Kh¶o s¸t thùc tÕ t¹i c¸c thÓ chÕ, tæ chøc kinh tÕ, th−¬ng m¹i cña ViÖt
Nam nh− Bé C«ng Th−¬ng, Bé KÕ ho¹ch vµ §Çu t−, Bé Tµi chÝnh, Ng©n hµng
Nhµ n−íc, chÝnh quyÒn c¸c Thµnh phè Hµ Néi, Hå ChÝ Minh, §µ N½ng; ViÖn
Nghiªn cøu Qu¶n lý kinh tÕ Trung −¬ng, Phßng Th−¬ng m¹i vµ C«ng nghiÖp
ViÖt Nam; C¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam...
- Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch thèng kª, so s¸nh, tæng hîp;
- Tæ chøc héi nghÞ , héi th¶o, xin ý kiÕn chuyªn gia.
6. Néi dung nghiªn cøu
Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, néi dung cña ®Ò tµi nghiªn cøu ®−îc
chia ra lµm 3 ch−¬ng:
Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh trong c¸c
cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam
Ch−¬ng 2: Thùc tr¹ng thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña ViÖt Nam
hiÖn nay
Ch−¬ng 3: §Þnh h−íng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn thÓ chÕ m«i tr−êng
kinh doanh cña ViÖt Nam trong ®iÒu kiÖn thùc hiÖn c¸c cam kÕt héi nhËp
kinh tÕ quèc tÕ
8
Ch−¬ng 1
Tæng quan vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh trong c¸c
cam kÕt héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam
1.1. Kh¸i qu¸t chung vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
1.1.1. Kh¸i niÖm vÒ thÓ chÕ
Trong cuèn Tõ ®iÓn ViÖt Nam (do Hoµng Phª chñ biªn n¨m 1992), thÓ
chÕ ®−îc ®Þnh nghÜa lµ "nh÷ng quy ®Þnh, luËt lÖ cña mét chÕ ®é x· héi, buéc
mäi ng−êi ph¶i tu©n theo". Theo c¸c t¸c gi¶ cña ®Ò tµi KX-01-06, "ThÓ chÕ lµ
mét c¸ch thøc x· héi x¸c lËp khung khæ, trËt tù, trong ®ã diÔn ra c¸c quan hÖ
gi÷a con ng−êi vµ c¬ chÕ, quy chÕ, quyÒn lùc. quy t¾c, luËt lÖ vËn hµnh cña
trËt tù x· héi ®ã". Theo ®Þnh nghÜa nµy, thÓ chÕ cã thÓ ®−îc hiÓu lµ c¸i t¹o
thµnh khung khæ trËt tù cho c¸c quan hÖ cña con ng−êi, ®Þnh vÞ c¬ chÕ thùc
thi vµ giíi h¹n cña c¸c quan hÖ gi÷a c¸c bªn tham gia t−¬ng t¸c; thÓ chÕ lµ ý
chÝ chung cña céng ®ång x· héi trong viÖc x¸c lËp trËt tù, nh÷ng quy t¾c,
nh÷ng rµng buéc vµ c¸c chuÈn mùc, gi¸ trÞ chung ®−îc mäi ng−êi chia sÎ2.
Víi t− c¸ch lµ mét chØnh thÓ, hÖ thèng thÓ chÕ cã mét sè ®Æc ®iÓm sau ®©y:
Thø nhÊt, hÖ thèng thÓ chÕ cã thÓ ph©n chia t−¬ng ®èi thµnh hai lo¹i: m«i
tr−êng thÓ chÕ vµ thÓ chÕ qu¶n lý qu¶n trÞ (cÊp ®é vi m« h¬n). M«i tr−êng thÓ
chÕ x¸c ®Þnh c¸c rµng buéc ®èi víi thÓ chÕ qu¶n lý. M«i tr−êng thÓ chÕ chó
träng ®Õn møc ®é ho¹t ®éng tæng thÓ trong khi thÓ chÕ qu¶n lý l¹i liªn quan
nhiÒu ®Õn c¸c t−¬ng t¸c vµ giao dÞch ®¬n lÎ.
Thø hai, cÇn ph©n biÖt m«i tr−êng thÓ chÕ (bao gåm luËt ch¬i, quy t¾c x·
héi chung) víi c¸c h×nh thøc tæ chøc riªng biÖt (c¸c s¾p xÕp vÒ tæ chøc) víi t−
c¸ch lµ "chñ thÓ", lµ "ng−êi ch¬i" trong m«i tr−êng thÓ chÕ.
ThÓ chÕ kinh tÕ lµ mét hÖ thèng bao gåm: c¸c quy ®Þnh vÒ kinh tÕ cña
nhµ n−íc vµ c¸c quy t¾c x· héi ®−îc nhµ n−íc c«ng nhËn; hÖ thèng c¸c chñ
thÓ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ; vµ c¸c c¬ chÕ, ph−¬ng ph¸p, thñ tôc thùc
hiÖn c¸c quy ®Þnh vµ vËn hµnh bé m¸y ®ã.
ThÓ chÕ kinh tÕ liªn quan tíi mäi c«ng ®o¹n cña ho¹t ®éng kinh tÕ, tõ
viÖc ph©n bæ nguån lùc cña nÒn kinh tÕ cho tíi qu¸ tr×nh ph©n bæ ®Çu ra cña
c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ. ThÓ chÕ kinh tÕ lµ hÖ thèng c¸c qui ph¹m ph¸p luËt
nh»m ®iÒu chØnh c¸c chñ thÓ kinh tÕ, c¸c hµnh vi s¶n xuÊt kinh doanh vµ c¸c
quan hÖ kinh tÕ. ThÓ chÕ kinh tÕ bao gåm c¸c yÕu tè chñ yÕu lµ c¸c ®¹o luËt,
quy chÕ, quy t¾c, chuÈn mùc vÒ kinh tÕ g¾n víi c¸c chÕ tµi xö lý vi ph¹m, c¸c
2
TS. §inh V¨n ¢nn, TS. Lª Xu©n B¸, TiÕp tôc x©y dùng vµ hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ thÞ
tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam, NXB Khoa häc vµ Kü thuËt, 2006.
9
tæ chøc kinh tÕ, c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n−íc vÒ kinh tÕ, truyÒn thèng v¨n
ho¸ vµ v¨n minh kinh doanh, c¬ chÕ vËn hµnh kinh tÕ. Trong B¸o c¸o Ph¸t
triÓn cña Ng©n hµng ThÕ giíi (2002), thÓ chÕ kinh tÕ cã thÓ ®−îc h×nh thµnh
bëi nhµ n−íc, c¸c tæ chøc kinh tÕ (céng ®ång hay t− nh©n) vµ thËm chÝ cßn
bëi c¸c tæ chøc quèc tÕ (®èi víi c¸c quan hÖ kinh tÕ mang tÝnh xuyªn quèc
gia); trong ®ã nhµ n−íc ®ãng vai trß ®Æc biÖt quan träng trong viÖc h×nh thµnh
nªn thÓ chÕ kinh tÕ.
1.1.2. Kh¸i niÖm vÒ m«i tr−êng kinh doanh
M«i tr−êng kinh doanh lµ mét kh¸i niÖm rÊt ®a diÖn, cã nhiÒu møc ®é
réng, hÑp kh¸c nhau.
Nh×n mét c¸ch chung nhÊt th× m«i tr−êng kinh doanh lµ tæng thÓ cña
nhiÒu yÕu tè vµ ®iÒu kiÖn cã tÝnh chÊt rµng buéc ®èi víi ho¹t ®éng kinh doanh
cña doanh nghiÖp. Trong m«i tr−êng kinh doanh cã thÓ kh¸i qu¸t c¸c yÕu tè
lín lµ:
(1) M«i tr−êng ph¸p lý bao gåm toµn bé hÖ thèng ph¸p luËt vÒ kinh
doanh cña mét quèc gia trong ®ã quy ®Þnh vµ ®iÒu chØnh sù gia nhËp thÞ
tr−êng, ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp trªn thÞ tr−êng vµ sù rót lui khái thÞ
tr−êng cña doanh nghiÖp;
(2) M«i tr−êng qu¶n lý gåm hÖ thèng c¸c tæ chøc kiÓm tra, kiÓm so¸t thÞ
tr−êng vÒ tu©n thñ quy ®Þnh cña ph¸p luËt;
(3) M«i tr−êng chÝnh trÞ vµ kinh tÕ vÜ m« trong ®ã sù æn ®Þnh vµ th©n
thiÖn thÞ tr−êng sÏ t¹o thuËn lîi cho ho¹t ®éng kinh doanh ph¸t triÓn lµnh
m¹nh víi c¸c chÝnh s¸ch vÒ tiÒn tÖ vµ tµi kho¸ linh ho¹t vµ bÒn v÷ng;
(4) Kh¶ n¨ng ®¸p øng ho¹t ®éng kinh doanh cña kÕt cÊu h¹ tÇng kinh tÕ,
x· héi;
(5) Kh¶ n¨ng ®¸p øng cña nguån nh©n lùc cho ho¹t ®éng qu¶n lý vµ
kinh doanh.
Nh− vËy, m«i tr−êng kinh doanh hiÓu theo nghÜa réng lµ toµn bé c¸c yÕu
tè vµ ®iÒu kiÖn t¹o nªn thÞ tr−êng. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, ph¶i t¹o lËp
mét m«i tr−êng kinh doanh thuËn lîi, th«ng tho¸ng, minh b¹ch vµ b×nh ®¼ng
®Ó cho doanh nghiÖp víi t− c¸ch lµ ®¬n vÞ kinh tÕ tù chñ, tù chÞu tr¸ch nhiÖm,
®−îc ®èi xö b×nh ®¼ng ph¸t huy hÕt kh¶ n¨ng cña m×nh. Trong ®iÒu kiÖn héi
nhËp kinh tÕ quèc tÕ th× m«i tr−êng kinh doanh trong n−íc còng ph¶i t−¬ng
thÝch víi m«i tr−êng kinh doanh quèc tÕ. X©y dùng m«i tr−êng kinh doanh
hiÓu theo nghÜa réng còng lµ x©y dùng toµn bé hÖ thèng thÞ tr−êng, tõ khu«n
khæ chung cho ®Õn thÞ tr−êng cña tõng ngµnh, tõng lÜnh vùc ho¹t ®éng, tõng
yÕu tè, tõng kh©u trong qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt x· héi.
10
M.Porter, trong nghiªn cøu ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp trªn
thÞ tr−êng c¹nh tranh, ®· ®Ò cËp ®Õn 5 yÕu tè m«i tr−êng ho¹t ®éng cña doanh
nghiÖp, gåm m«i tr−êng kinh tÕ, m«i tr−êng c«ng nghÖ, m«i tr−êng v¨n ho¸ -
x· héi, m«i tr−êng tù nhiªn vµ m«i tr−êng chÝnh trÞ, luËt ph¸p chÝnh phñ. §ã
lµ sù ®Ò cËp m«i tr−êng kinh doanh theo nghÜa réng. Tuy nhiªn trong ph¹m vi
®Ò tµi nµy chóng t«i h¹n chÕ nghiªn cøu vµo c¸c néi dung kinh tÕ, qu¶n lý
kinh tÕ cña Nhµ n−íc t¹o ra m«i tr−êng kinh doanh cña doanh nghiÖp. §ã lµ
nh÷ng yÕu tè m«i tr−êng ®ßi hái ph¶i cã thÓ chÕ râ rµng ®èi víi ho¹t ®éng
kinh doanh cña doanh nghiÖp.
1.1.3. Kh¸i niÖm vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh
Tõ nh÷ng kh¸i niÖm vÒ thÓ chÕ vµ m«i tr−êng kinh doanh nh− trªn, nhãm
t¸c gi¶ ®Ò tµi cho r»ng: ThÓ chÕ MTKD lµ mét hÖ thèng h¹ tÇng c¬ së gåm 3
thµnh tè c¬ b¶n cã quan hÖ mËt thiÕt vµ phô thuéc lÉn nhau lµ:
(1) C¸c quy ®Þnh vÒ kinh doanh cña Nhµ n−íc (hÖ thèng ph¸p luËt vµ
chÝnh s¸ch) vµ c¸c quy t¾c x· héi vÒ kinh doanh ®−îc Nhµ n−íc c«ng nhËn;
(2) HÖ thèng c¸c chñ thÓ thùc hiÖn vµ vËn hµnh ho¹t ®éng kinh doanh;
(3) C¸c c¬ chÕ, ph−¬ng ph¸p, thñ tôc thùc hiÖn c¸c quy ®Þnh vµ vËn hµnh
hÖ thèng ®ã.
Víi kh¸i niÖm thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh nh− vËy, cã thÓ x¸c ®Þnh
néi hµm hay nh÷ng yÕu tè chÝnh cña thÓ chÕ MTKD nh− sau:
(1) HÖ thèng ph¸p luËt vÒ kinh doanh vµ c¸c quy t¾c x· héi ®iÒu chØnh
c¸c mèi quan hÖ kinh doanh vµ c¸c hµnh vi kinh doanh ®−îc ph¸p luËt thõa
nhËn cña mét quèc gia; VÒ thùc chÊt, hÖ thèng thÓ chÕ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n
ho¸ vµ x· héi cña mét quèc gia, lµ c¬ së nÒn t¶ng ®Ó h×nh thµnh m«i tr−êng
quy ®Þnh vÒ kinh doanh.
(2) C¸c chñ thÓ thùc hiÖn vµ vËn hµnh hÖ thèng kinh doanh bao gåm nhµ
n−íc, doanh nghiÖp, c¸c tæ chøc x· héi d©n sù.
(3) C¸c c¬ chÕ, ph−¬ng ph¸p, thñ tôc thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng kinh doanh
vµ qu¶n lý, ®iÒu hµnh hÖ thèng kinh doanh. Trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam, viÖc
x©y dùng c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng, vÊn ®Ò c¶i c¸ch thñ tôc hµnh chÝnh vµ t¨ng
c−êng kÕt cÊu h¹ tÇng kinh tÕ x· héi, c¶ phÇn cøng vµ phÇn mÒm ®Òu phô
thuéc vµo yÕu tè quan träng nhÊt lµ nguån nh©n lùc.
ThÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh sÏ t¸c ®éng tíi ho¹t ®éng kinh doanh
theo c¸c néi dung sau ®©y:
Thø nhÊt, vÊn ®Ò vÒ tù do kinh doanh vµ ®iÒu kiÖn c¹nh tranh c«ng b»ng
vµ b×nh ®¼ng trong kinh doanh;
Thø hai, vÊn ®Ò t¹o thuËn lîi cho ho¹t ®éng kinh doanh ph¸t triÓn.
11
1.1.4. Nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n ®èi víi thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh trong
®iÒu kiÖn héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ
Trong bèi c¶nh ViÖt Nam lµ thµnh viªn Tæ chøc th−¬ng m¹i thÕ giíi,
chuyÓn m¹nh sang nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh cña
ViÖt Nam sÏ ph¶i ®¸p øng ®−îc nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n sau ®©y:
1.1.4.1. Tù do ho¸ c¸c c«ng cô ®iÒu tiÕt thÞ tr−êng
- Tù do ho¸ gi¸ c¶;
- ChÝnh s¸ch tû gi¸ linh ho¹t theo tÝn hiÖu thÞ tr−êng;
- §æi míi chÝnh s¸ch l·i suÊt;
- §æi míi chÝnh s¸ch tiÒn l−¬ng, tiÒn c«ng.
1.1.4.2. Më réng møc ®é tham gia cña c¸c chñ thÓ kinh doanh vµ ®¶m b¶o
m«i tr−êng c«ng b»ng, b×nh ®¼ng gi÷a c¸c chñ thÓ
- Më réng quyÒn kinh doanh th−¬ng m¹i;
- C¶i thiÖn chÝnh s¸ch thu hót ®Çu t−;
- T¹o m«i tr−êng c¹nh tranh c«ng b»ng vµ b×nh ®¼ng vµ kiÓm so¸t ®éc
quyÒn;
- T¹o lËp vµ hoµn thiÖn khung thÓ chÕ cho viÖc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn
cña khu vùc t− nh©n.
1.1.4.3. T¨ng tÝnh minh b¹ch cña chÝnh s¸ch kinh tÕ vµ tÝnh tiªn liÖu ®−îc
cña c¸c quyÕt ®Þnh thÞ tr−êng
- C¶i thiÖn khung khæ ph¸p luËt;
- T¹o dùng c¸c thiÕt chÕ thÞ tr−êng c¬ b¶n (thÞ tr−êng hµng ho¸, thÞ
tr−êng tiÒn tÖ, thÞ tr−êng lao ®éng, thÞ tr−êng ®Êt ®ai, thÞ tr−êng vèn);
- T¹o dùng s©n ch¬i b×nh ®¼ng cho tÊt c¶ c¸c chñ thÓ kinh tÕ;
- T¹o lËp c¸c thiÕt chÕ hç trî ph¸t triÓn thÞ tr−êng;
- Thùc hiÖn c¸c cam kÕt quèc tÕ.
1.1.4.4. Gi¶m møc ®é can thiÖp cña ChÝnh phñ vµo thÞ tr−êng
- Vai trß cña ChÝnh phñ trong ph©n bæ nguån lùc;
- Møc ®é can thiÖp cña Nhµ n−íc vµo ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh
nghiÖp;
- C¶i c¸ch hµnh chÝnh.
12
1.2. C¸c tiªu chÝ ph¶n ¸nh thÓ chÕ m«i tr−êng kinh
doanh
1.2.1. Mèi quan hÖ gi÷a thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh vµ c¸c tiªu chÝ cô
thÓ vÒ m«i tr−êng kinh doanh
Trong khi thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh t¹o ra khung khæ, trËt tù ®¶m
b¶o cho sù vËn hµnh vµ ho¹t ®éng cña hÖ thèng kinh doanh nh»m ®¹t ®−îc
nh÷ng môc tiªu ®· ®Þnh th× nh÷ng tiªu chÝ cô thÓ vÒ m«i tr−êng kinh doanh
chÝnh lµ th−íc ®o, lµ sù ph¶n ¸nh trung thùc vÒ chÊt l−îng, n¨ng lùc vµ sù phï
hîp cña thÓ chÕ víi thùc tiÔn kinh doanh. ThÓ chÕ, nh− ®· nãi ë trªn, chÝnh lµ
yÕu tè h¹ tÇng c¬ së cña ho¹t ®éng kinh doanh, h¹ tÇng c¬ së nµy ®−îc cÊu
thµnh bëi ba yÕu tè chÝnh cã quan hÖ mËt thiÕt vµ phô thuéc lÉn nhau lµ hÖ
thèng ph¸p lý, chÝnh s¸ch vµ c¸c quy t¾c x· héi vÒ kinh doanh ®−îc Nhµ n−íc
thõa nhËn; c¸c cÊu tróc x· héi vËn hµnh hÖ thèng kinh doanh; c¸c c¬ chÕ, biÖn
ph¸p gi¸m s¸t, kiÓm tra viÖc thùc thi vµ ®iÒu chØnh, hoµn thiÖn thÓ chÕ. Cã thÓ
nãi, m«i tr−êng kinh doanh tèt hay xÊu, thuËn lîi hay khã kh¨n, ®−îc hç trî
hay bÞ c¶n trë ®Òu ph¶n ¸nh trung thùc n¨ng lùc, chÊt l−îng vµ tr×nh ®é cña
thÓ chÕ. ChÝnh v× vËy, khi ®¸nh gi¸ vÒ thÓ chÕ m«i tr−êng kinh doanh ng−êi ta
th−êng sö dông c¸c hÖ thèng tiªu chÝ cô thÓ vÒ m«i tr−êng kinh doanh lµm
c«ng cô ®Ó l−îng ho¸ c¸c t¸c ®éng cña thÓ chÕ ®Õn ho¹t ®éng kinh doanh.
Ngay trong kh¸i niÖm vÒ c¸c chØ sè m«i tr−êng kinh doanh mµ chóng t«i lùa
chän giíi thiÖu d−íi ®©y nh− ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i, ChØ sè m«i tr−êng
kinh doanh, ChØ sè tù do kinh tÕ hay ChØ sè vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh cÊp
tØnh/thµnh… ®Òu ®· thÓ hiÖn ®Çy ®ñ mèi quan hÖ nµy.
1.2.2. ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i (Enabling Trade Index- ETI)
Theo nhãm t¸c gi¶ cña §¹i Häc Harvard vµ DiÔn ®µn Kinh tÕ ThÕ giíi
(WEF)3, ChØ sè thuËn lîi th−¬ng m¹i - ETI lµ mét chØ sè tæng hîp ®o l−êng
c¸c yÕu tè, chÝnh s¸ch vµ dÞch vô t¹o thuËn lîi cho dßng hµng ho¸ tù do l−u
chuyÓn qua biªn giíi ®Õn n¬i tiÕp nhËn. ETI ®−îc cÊu thµnh tõ 4 chØ sè phô
sau ®©y:
TiÕp cËn thÞ tr−êng: ®o l−êng ®é më cña khu«n khæ v¨n ho¸ vµ chÝnh
s¸ch cña mét n−íc ®èi víi hµng ho¸ nhËp khÈu tõ n−íc kh¸c.
§èi víi hµng ho¸ cña n−íc kh¸c ®· ®−îc phÐp th©m nhËp th× chØ sè phô
"Qu¶n lý hµnh chÝnh t¹i biªn giíi" sÏ ®o l−êng møc ®é t¹o thuËn lîi cña thñ
tôc hµnh chÝnh t¹i biªn giíi ®èi víi hµng ho¸ ®ã.
Sau khi hoµn thµnh thñ tôc th«ng quan, chØ sè phô "H¹ tÇng truyÒn th«ng vµ
vËn t¶i"sÏ cho phÐp xem xÐt, ®¸nh gi¸ møc ®é t¹o thuËn lîi cña c¬ së h¹ tÇng
truyÒn th«ng vµ vËn t¶i cña mét n−íc ®Ó ®−a hµng tõ cöa khÈu vÒ n¬i tiÕp nhËn.
3
Robert Z. Lawrence, Harvard University, Jennifer Blanke, Margareta
Dreniek Handuz, Thierry Geiger and Qin He, World Economic Forum