Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh lúa-màu trên nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất tại xã lương nghĩa, huyện long mỹ, tỉnh hậu giang

  • 51 trang
  • file .pdf
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT

NGUYỄN HỮU HÂN
ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA ÁP DỤNG MÔ
HÌNH LUÂN CANH LÚA-MÀU TRÊN NỀN ĐẤT
CHUYÊN LÚA ĐẾN MỘT SỐ ĐẶC TÍNH HÓA
HỌC ĐẤT TẠI XÃ LƯƠNG NGHĨA, HUYỆN
LONG MỸ, TỈNH HẬU GIANG
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Ngành: Khoa học đất
Cần Thơ, 11/2014
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT

NGUYỄN HỮU HÂN
ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA ÁP DỤNG MÔ
HÌNH LUÂN CANH LÚA-MÀU TRÊN NỀN ĐẤT
CHUYÊN LÚA ĐẾN MỘT SỐ ĐẶC TÍNH HÓA
HỌC ĐẤT TẠI XÃ LƯƠNG NGHĨA, HUYỆN
LONG MỸ, TỈNH HẬU GIANG
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Ngành: Khoa học đất
Cán bộ hướng dẫn Sinh viên thực hiện
Ts. Châu Minh Khôi Nguyễn Hữu Hân
MSSV: 3118338
Cần Thơ, 11/2014
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT
***
XÁC NHẬN CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN
Chứng nhận chấp thuận báo cáo đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô
hình luân canh lúa-màu trên nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất
tại xã Lương Nghĩa, huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang”.
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Hữu Hân. MSSV: 3118338. Lớp Khoa Học Đất
Khóa 37.
Ý kiến dánh giá của cán bộ hướng dẫn:
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
Cần Thơ, ngày ….. tháng ….. năm …..
Cán bộ hướng dẫn
Châu Minh Khôi
i
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT
***
XÁC NHẬN CỦA HỘI ĐỒNG
Hôi đồng chấm báo cáo luận văn tốt nghiệp ngành Khoa học Đất đã chấp thuận
báo cáo đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh lúa-màu trên
nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất tại xã Lương Nghĩa, huyện
Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang”.
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Hữu Hân. MSSV: 3118338. Lớp Khoa Học Đất
Khóa 37 báo cáo trước hội đồng.
Luận văn tốt nghiệp đã được Hội đồng đánh giá ở mức: ………………
Ý kiến dánh giá của cán bộ hướng dẫn:
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
Cần Thơ, ngày ….. Tháng ….. Năm …..
Chủ tịch hội đồng
ii
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT
***
NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN
Đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh lúa-màu trên
nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất tại xã Lương Nghĩa, huyện
Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang”.
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Hữu Hân. MSSV: 3118338. Lớp Khoa Học Đất
Khóa 37 báo cáo trước hội đồng.
Ý kiến dánh giá của cán bộ phản biện:
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
Cần Thơ, ngày ….. tháng ….. năm …..
Cán bộ phản biện
iii
LỜI CAM ĐOAN
***
Tôi xin cam đoan đề tài luận văn là công trình nghiên cứu của bản thân. Các số
liệu và kết quả trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được ai công bố
trong bất kỳ tài liệu nghiên cứu nào trước đây.
Tác giả luận văn
Nguyễn Hữu Hân
iv
LỜI CẢM TẠ
***
Thành kính gửi lòng biết ơn sâu sắc đến Cha Mẹ đã là người động viên, giúp đỡ
con về mọi mặt trong suốt quá trình học tập và cũng là người yêu thương lo lắng cho
con từ nhỏ lời tri ân thành kính và sâu sắc nhất.
Chân thành cảm ơn thầy Châu Minh Khôi và Thầy cố vấn Nguyễn Minh Đông đã
tận tình tạo điều kiện, quan tâm và giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện luận văn
tốt nghiệp.
Cám ơn anh Đỗ Bá Tân và chị Đoàn Thị Trúc Linh cùng toàn thể các quý Thầy
Cô và các anh chị trong phòng phân tích đất tại Bộ môn Khoa Học Đất đã chỉ bảo em
trong thời gian làm việc tại phòng.
Chân thành cảm ơn sự nhiệt tình giúp đỡ của các bạn lớp Khoa Học Đất K37
trong suốt quá trình làm luận văn cũng như thời gian học tập tại trường.
Trân trọng cảm ơn và kính chào!
v
TIỂU SỬ CÁ NHÂN
***
Họ và tên: Nguyễn Hữu Hân
Sinh ngày: 05 tháng 10 năm 1993.
Nguyên quán: ấp Phú Mỹ Hạ, xã Phú Thọ, Phú Tân, An Giang.
Họ tên Cha: Nguyễn Văn Hữu, sinh năm: 1968. Nghề nghiệp: làm ruộng.
Họ tên Mẹ: Lê Thị Thanh Hiểm, sinh năm: 1971. Nghề nghiệp: làm ruộng.
Qúa trình học tập của bản thân
 Năm 1999 – 2004: học Tiểu học tại trường Tiểu học “B” Phú Thọ.
 Năm 2004 – 2008: học Trung học cơ sở tại trường THCS Phú Thọ.
 Năm 2008 – 2011: học Phổ thông tại trường THPT Chu Văn An.
 Năm 2011 đến nay học tại trường Đại Học Cần Thơ.
Địa chỉ liên lạc
 Địa chỉ liên hệ: ấp Phú Mỹ Hạ, xã Phú Thọ, huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.
 Số điện thoại: 01675634647.
Cần Thơ, ngày….tháng…..năm 2014
Ký tên
Nguyễn Hữu Hân
vi
MỤC LỤC
Xác nhận của cán bộ hướng dân ........................................................................ i
Xác nhận của hội đồng ...................................................................................... ii
Nhận xét của cán bộ phản diện ........................................................................ iii
Lời cam đoan .................................................................................................... iv
Lời cảm tạ .......................................................................................................... v
Tiểu sử cá nhân ................................................................................................ vi
Mục lục ............................................................................................................ vii
Danh sách bảng ................................................................................................. x
Danh sách hình ................................................................................................. xi
Danh sách từ viết tắt ........................................................................................ xii
Tóm lược ........................................................................................................ xiii
ĐẶT VẤN ĐỀ
CHƯƠNG 1. LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU
1.1 Vị trí khu vực nghiên cứu ........................................................................... 2
1.2 Hiện trạng thâm canh và các ảnh hưởng bất lợi của thâm canh tại Đồng bằng Sông
Cửu Long.....................................................................................................................2
1.2.1 Định nghĩa .................................................................................................2
1.2.2 Tình hình thâm canh tại ĐBSCL ...............................................................2
1.2.3 Ảnh hưởng bất lợi của thâm canh và năng suất cây lúa ............................3
1.2.4 Ảnh hưởng bất lợi của thâm canh đến môi trường đất ..............................3
1.3 Luân canh lúa-màu và các ảnh hưởng của luân canh lúa-màu tại Đồng Bằng Sông
Cửu Long.....................................................................................................................4
1.3.1 Khái niệm ..................................................................................................4
1.3.2 Tình hình luân canh tại ĐBSCL ................................................................4
1.3.3 Các dạng luân canh tại ĐBSCL .................................................................5
1.3.4 Vai trò của luân canh trong cải thiện năng suất cây trồng ........................5
1.3.5 Vai trò của luân canh trong cải tạo đất ......................................................6
1.4 Phân hữu cơ và vai trò phân hữu cơ trong cải tạo đất ...........................................6
1.4.1 Định nghĩa .................................................................................................6
vii
1.4.2 Vai trò của phân hữu cơ trong cải tạo đất .................................................6
1.5 Các đặc tính đất .....................................................................................................7
1.5.1 Độ chua (pH) của đất.................................................................................7
1.5.2 Độ dẫn điện (EC) của đất ..........................................................................7
1.5.3 Khả năng trao đổi/hấp thụ Cation (CEC) ..................................................8
1.5.4 Đạm trong đất ............................................................................................8
1.5.5 Lân trong đất..............................................................................................8
1.5.6 Kali trong đất .............................................................................................9
CHƯƠNG 2. PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Phương tiện nghiên cứu ..................................................................................10
2.1.1Thời gian và địa điểm nghiên cứu ............................................................10
2.1.2 Vật liệu nghiên cứu .................................................................................10
2.2 Phương pháp nghiên cứu ................................................................................10
2.2.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm ................................................................10
2.2.2 Phương pháp thu mẫu đất và mẫu nước ..................................................11
2.2.3 Phương pháp phân tích đất ......................................................................12
2.2.4 Phương pháp hạch toán kinh tế của các mô hình canh tác ......................13
2.3 Phương pháp xử lý số liệu ..............................................................................13
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1 Đặc tính đất và nước tại khu vực thí nghiệm ..................................................14
3.1.1 Đặc tính đất thí nghiệm ...........................................................................14
3.1.2 Tổng quan tình trạng xâm nhập mặn tại khu vực nghiên cứu .................14
3.2 Ảnh hưởng luân canh, bón vôi và phân hữu cơ đến khả năng cải thiện các đặc
tính hóa học đất .........................................................................................................15
3.2.1 pH và độ dẫn điện (EC) trong đất............................................................15
3.2.2 Các cation trong đất (Na hòa tan khong phải trong dung dich dat nhe) ..16
3.2.3 Tỷ số Na+ trao đổi trên keo đất (ESP) .....................................................17
viii
3.3 Ảnh hưởng luân canh, bón vôi và phân hữu cơ đến khả năng lưu tồn dưỡng chất
trong đất.....................................................................................................................18
3.3.1 Hàm lượng chất hữu cơ ...........................................................................18
3.3.2 Hàm lượng đạm trong đất ........................................................................19
3.3.3 Hàm lượng Lân trong đất ........................................................................20
3.4 Hiệu quả kinh tế của các mô hình lúa-màu-màu và lúa-lúa ...........................21
CHƯƠNG 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
4.1 Kết luận ................................................................................................. 23
4.2 Kiến nghị.........................................................................................................23
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ CHƯƠNG
ix
DANH SÁCH BẢNG
Bảng Tên bảng Trang
1.1 Diễn biến tăng diện tích 3 vụ lúa/năm ở ĐBSCL 3
1.2 Mô hình canh tác lúa-màu-màu và chuyên màu ở ĐBSCL 5
2.1 Cơ cấu mùa vụ của các mô hình 11
Liều lượng NPK (kg/ha) và phân hữu cơ sử dụng cho các lô bón
2.2 11
phân
Tính chất của đất thí nghiệm tại xã Lương Nghĩa - Long Mỹ -
3.1 14
Hậu Giang
Hàm lượng Na+ hòa tan và base trao đổi trên mô hình canh tác
3.2 17
lúa-màu-màu và lúa-lúa
Ảnh hưởng luân canh, bón vôi và hữu cơ đến hàm lượng N hữu
3.3 20
dụng trong đất của các mô hình canh tác lúa-màu-màu và lúa-lúa
Tổng chi phí, lợi nhuận của các mô hình lúa-màu-màu và mô
3.4 22
hình lúa-lúa
x
DANH SÁCH HÌNH
Hình Tên hình Trang
1.1 Vị trí khu vực nghiên cứu 2
1.2 Các dạng kali trong đất 10
Diễn biến EC của nước tưới và trong đất tại mô hình luân canh
3.1 lúa màu và lúa-lúa ở các thời điểm thu mẫu 15
pH đất và độ dẫn điện (EC) trên mô hình canh tác lúa-màu-màu
3.2 và lúa-lúa 16
Tỷ số Na+ trao đổi trên keo đất trên mô hình canh tác lúa-màu-
3.3 18
màu và lúa-lúa
Hàm lượng chất hữu cơ trong đất trên mô hình canh tác lúa-màu-
3.4 18
màu và lúa-lúa
Hàm lượng đạm tổng số trên mô hình canh tác lúa-màu-màu và
3.5 19
lúa-lúa
Hàm lượng lân tổng số trên mô hình canh tác lúa-màu-màu và
3.6 20
lúa-lúa
Hàm lượng lân hữu dụng trên mô hình canh tác lúa-màu-màu và
3.7 21
lúa-lúa
xi
DANH SÁCH TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt Nội dung
ĐBSCL Đồng Bằng sông Cửu Long
ĐHCT Đại học Cần Thơ
EC Độ dẫn điện
ESP Tỷ số Na+ trao đổi trên keo đất
SHƯD Sinh học ứng dụng
xii
Nguyễn Hữu Hân, 2013. “Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh lúa-
màu trên nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất tại xã Lương Nghĩa,
huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang”. Luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Khoa Học Đất,
Trường Đại Học Cần Thơ.
Cán bộ hướng dẫn: TS. Châu Minh Khôi
TÓM LƯỢC
Quá trình thâm canh lúa nước ở ĐBSCL đã và đang có nhiều tác động đến môi
trường và cây trồng trên khu vực. Điển hình, năng suất lúa tại các vùng chuyên canh
đang có xu hướng giảm, độ phì của đất bị thay đổi, đặc biệt, dinh dưỡng trong đất bị
mất cân bằng. Ngoài ra, ảnh hưởng của xâm nhập mặn cũng là một mối lo ngại lớn đến
sản xuất của ĐBSCL nói chung và tỉnh Hậu Giang nói riêng. Do vậy, đề tài: “Đánh giá
ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh lúa-màu trên nền đất chuyên lúa đến
một số đặc tính hóa học đất tại xã Lương Nghĩa, huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu
Giang” được thực hiện nằm đánh giá ảnh hưởng của mô hình đến các đặc tính hóa học
và khả năng lưu tồn dưỡng chất trong đất. Đồng thời qua kết quả nghiên cứu có thể xây
dựng mô hình canh tác phù hợp cho địa phương góp phần tăng hiệu quả kinh tế cho
người dân.
Thí nghiệm được thực hiện trên 3 hộ nông dân, mỗi hộ thực hiện 2 mô hình canh
tác Lúa-lúa và Khoai lang-lúa-bắp nếp. Thời gian thực hiện từ tháng 6/2012 đến tháng
6/2013. Các mẫu đất được thu tại xã Lương Nghĩa, Long Mỹ, Hậu Giang nhằm xác
định các đặc tính hóa học và dinh dưỡng có trong đất thí nghiệm trước khi thực hiện
mô hình và sau khi áp dụng mô hình luân canh khoai lang-lúa-bắp nếp trên nền đất lúa.
Kết quả ghi nhận: (i) Canh tác theo mô hình luân canh lúa-màu có nhiều tác động
tích cực đến các đặc tính đất. Trong đó, luân canh lúa-màu sẽ làm tăng pH đất (5,2) và
giảm các tác động tiêu cực của EC (0,53 mS/cm2) và Na+ (0,25 meq/100g) đến cây
trồng. (ii) Khả năng lưu tồn chất hữu cơ, đạm và lân tại mô hình luân canh lúa-màu-
màu cao hơn mô hình lúa-lúa (iii) Hiệu quả kinh tế từ mô hình luân canh lúa-màu-
màu khá cao. Đặc biệt, năng suất lúa sau vụ màu tại mô hình luân canh lúa-màu-
màu (6,3 tấn/ha) cao hơn năng suất lúa tại mô hình lúa-lúa cùng thời điểm (5,7
tấn/ha).
xiii
Luận văn Đại học Ngành Khoa học đất
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đồng bằng sông Cửu Long được xem là khu vực chuyên canh cây lúa nước
lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, tập quán canh tác này đang có ảnh hưởng bất lợi đến
môi trường đất và năng suất cây trồng. Vì vậy, đa dạng hóa sinh học và cây trồng
nhất là trong các kiểu sử dụng đất đai đang được thực hiện. Luân canh sẽ làm môi
trường đất có thời gian thoáng khí và phân hủy các chất hữu cơ, tạo môi trường cho
vi sinh vật háo khí hoạt động và không làm mất cân đối dinh dưỡng.
Trong những năm gần đây, Hậu Giang chịu nhiều ảnh hưởng của xâm nhập
mặn do biến đổi khí hậu. Nước mặn xâm nhập vào đồng ruộng trong mùa khô
thường xuyên ảnh hưởng xấu đến sự hấp thu dinh dưỡng của cây trồng, gây khó
khăn trong sản xuất của người nông dân, nhiều hộ nông dân trong khu vực chọn
biện pháp bỏ vụ. Điều này càng tăng tính cấp thiết nghiên cứu mô hình canh tác
thích ứng và tăng hiệu quả kinh tế cho nông hộ tại khu vực.
Đề tài nghiên cứu: “Đánh giá ảnh hưởng của áp dụng mô hình luân canh
lúa-màu trên nền đất chuyên lúa đến một số đặc tính hóa học đất tại xã Lương
Nghĩa, huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang” được thực hiện với mục tiêu nhằm:
- Đánh giá ảnh hưởng của việc luân canh kết hợp với bón hữu cơ và vôi đến
khả năng cải thiện các đặc tính hóa học cũng như khả năng lưu tồn dưỡng chất trong
đất.
- Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình luân canh và mô hình chuyên lúa tại
khu vực nghiên cứu.
CBHD: Ts.Châu Minh Khôi SVTH: Nguyễn Hữu Hân
1
Luận văn Đại học Ngành Khoa học đất
CHƯƠNG 1
LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU
1.1 VỊ TRÍ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
Xã Lương Nghĩa, Long Mỹ, Hậu Giang là một xã nông nghiệp với diện tích
canh tác nông nghiệp khoảng 2.547,02 ha trong đó có khoảng 1.466,66 ha trồng lúa,
177 ha trồng màu và khoảng 158 ha trồng cây ăn trái.
Xã Lương Nghĩa có vị trí tọa lạc nằm ở phía tây nam của huyện Long Mỹ:
 Phía bắc giáp với xã Vĩnh Viễn A - Long Mỹ - Hậu Giang.
 Phía nam giáp huyện Hồng Dân - Bạc Liêu.
 Phía đông giáp xã Lương Tâm - Long Mỹ - Hậu Giang.
 Phía tây giáp xã Vĩnh Tuy – Kiên Giang.
(Nguồn: Cổng thông tin điện tử tỉnh Hậu Giang)
Hình 1.1 Vị trí khu vực nghiên cứu
1.2 HIỆN TRẠNG THÂM CANH VÀ CÁC ẢNH HƯỞNG BẤT LỢI CỦA
THÂM CANH TẠI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
1.2.1 Định nghĩa
Thâm canh tức là cách đầu tư thêm về phân bón, phương pháp, khoa học kĩ
thuật vào nông nghiệp để tăng năng suất trên "một diện tích" trồng trọt. Như vậy
thâm canh là cách sản xuất làm tăng sản lượng nông nghiệp mà không cần tăng diện
tích đất sử dụng.
1.2.2 Tình hình thâm canh tại ĐBSCL
Từ đầu những năm 80 của thế kỷ XX, với sức ép gia tăng dân số thì việc đảm
bảo an toàn lương thực đã và đang là vấn đề được ưu tiên hàng đầu cho cho sự phát
CBHD: Ts.Châu Minh Khôi SVTH: Nguyễn Hữu Hân
2
Luận văn Đại học Ngành Khoa học đất
triển nông nghiệp bền vững. Để giải quyết cho vấn đề này thì việc tăng sản lượng
lúa, các loại cây lương thực phục vụ cho phát triển và chăn nuôi được các nhà khoa
học và nông dân đặc biệt quan tâm. Diện tích đất canh tác ngày càng giảm do đô thị
hóa, đất dành cho phát triển công nghiệp, giao thông, trường học… nên một trong
những giải pháp để gia tăng sản lượng lúa là thâm canh tăng vụ.
Đặc biệt, các mô hình canh tác lúa 3 vụ/năm ở ĐBSCL tập trung chủ yếu ở
vùng đất phù sa ven sông Tiền, sông Hậu với diện tích thâm canh ngày càng tăng
nhanh (Bảng 1.1).
Bảng 1.1 Diễn biến tăng diện tích 3 vụ lúa/năm ở ĐBSCL
Năm Diện tích (ha) Nguồn
1975-1980 Rất ít Lê Văn Khoa (1997-1999)
1985 1.108 Trần An Phong (1986)
1990 10.237 Nguyễn An Tiêm et al.(1993)
1993 95.634 Nguyễn An Tiêm et al.(1993)
2000 > 230.000 Niên giám thống kê (2000)
Tuy nhiên, nếu quá trình thâm canh 3 vụ/năm hoặc 7 vụ/2 năm kéo dài sẽ làm
cho chất lượng đất ngày càng suy giảm, đất bị thoái hóa nghiêm trọng do đất trong
tình trạng bị ngập nước liên tục, trong thời gian tới nếu không có biện pháp cải tạo
độ phì cho đất thì năng suất cây trồng sẽ bị hạn chế nghiêm trọng và gây ô nhiễm
môi trường xung quanh.
1.2.3 Ảnh hưởng bất lợi của thâm canh và năng suất cây lúa
Theo Nguyễn Văn Thạnh (2000) canh tác lúa 3 vụ/năm trên cùng một nhóm
đất trong thời gian dài sẽ làm năng suất lúa thay đổi theo chiều hướng giảm dần
theo thời gian. Trong những thí nghiệm dài hạn về canh tác 2 hoặc 3 vụ lúa/năm,
sau khi đạt tiềm năng năng suất tối đa thì năng suất lúa đã sụt giảm hơn 35% trong
suốt 20–30 năm qua, nếu không tăng lượng phân bón vào. Nếu như vào thập niên
60 tổng năng suất lúa trung bình là 17,3 tấn/năm, vào thập niên 70 là 16,7 tấn thì
đến cuối thập niên 80 tổng năng suất lúa trung bình giảm chỉ còn là 13,5 tấn (Olk et
al., 1996).
Để khắc phục tình hình giảm năng suất của cây trồng, hiện nay trên thế giới
người ta bắt đầu chú ý đến sự đa dạng hóa sinh học và cây trồng, nhất là trong các
kiểu sử dụng đất đai.
1.2.4 Ảnh hưởng bất lợi của thâm canh đến môi trường đất
Duy trì độ phì nhiêu của đất trong điều kiện tăng vụ là vấn đề được đặt ra bởi
việc canh tác liên tục trong thời gian dài là nguyên nhân làm thay đổi đặc tính đất
(Cassman et al., 1995). Theo Nguyễn Hữu Chiếm et al. (1999), khi canh tác lúa
CBHD: Ts.Châu Minh Khôi SVTH: Nguyễn Hữu Hân
3
Luận văn Đại học Ngành Khoa học đất
nhiều vụ trong năm thì hàm lượng N tổng số trên tầng đất mặt bị giảm, độ dày tầng
đế cày ngày càng tăng lên, pH đất bị chua, EC đất ngày càng gia tăng.
Trên những cánh đồng thâm canh tăng vụ, hai đến ba vụ trên năm, đất không
có giai đoạn khô để duy trì hàm lượng N hữu dụng. Điều kiện ngập trong suốt thời
kỳ sinh trưởng của lúa dẫn đến giảm lượng N hữu dụng trong đất do sự nitrate hoá
và sự khử nitrate (Ponnamperuma, 1985). Kết quả nghiên cứu của Olk và Cassman
(2002), trên lúa nước hai vụ cho thấy sự hấp thu N hữu dụng vào giai đoạn chính
sinh lý suy giảm thường xuyên theo năm ở các nghiệm thức phân hủy yếm khí.
Việc canh tác trên cùng nhóm đất và trong một thời gian gian cũng có thế làm
cho đất kiệt huệ các dinh dưỡng trong đất. Vì thế, cần có biện pháp để quản lý, cải
thiện cũng như duy trì và cân bằng độ phì của đất để đảm bảo cho tính bền vững
trong xu thế hiện nay.
1.3 LUÂN CANH LÚA–MÀU VÀ CÁC ẢNH HƯỞNG CỦA LUÂN CANH
LÚA-MÀU-MÀU TẠI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
1.3.1 Khái niệm
Luân canh cây trồng là biện pháp trồng những loại cây trồng khác nhau ở từng
vụ khác nhau trong một năm trên cùng diện tích đất. Theo Chu Thị Thơm và ctv,
(2006) luân canh là việc trồng luân phiên các loại cây trồng khác nhau theo vòng
tròn trên cùng mảnh đất.
1.3.2 Tình hình luân canh tại ĐBSCL
Theo kết quả nghiên cứu của Viện lúa Quốc tế (IRRI) thì việc thay đổi một vụ
lúa một vụ màu đã làm cho năng suất lúa tăng 12 % nhờ sau vụ trồng màu kết cấu
đất được hồi phục (Trần Văn Chính, 2006). Tùy theo vùng sinh thái, năng suất lúa
trong các mô hình luân canh tăng so với độc canh lúa từ 7 - 20 % là một trong
những điểm nổi trội của mô hình luân canh lúa màu so với độc canh lúa cả ở trong
và ngoài vùng đê bao lũ (Nguyễn Mỹ Hoa và ctv, 2006).
Hiện nay, mô hình 2 vụ lúa - 1 vụ màu hoặc 2 vụ màu - 1 vụ lúa đã được nông
dân các địa bàn thuần nông trước đây của các tỉnh An Giang, Vĩnh Long, Tiền
Giang áp dụng rất thành công. Nhiều hộ trúng mùa và trúng giá đã đạt lợi nhuận
hàng trăm triệu đồng/ha/năm.
Trước lợi nhuận ấy, nhiều địa phương bắt đầu tham gia vào việc chuyển đổi
mô hình từ độc canh cây lúa nước sang mô hình luân canh lúa-màu-màu. Trong đó
phải kể đến huyện Chợ Mới (An Giang) nông dân đã chuyển 21.000 ha đất trồng
trọt sang mô hình lúa - màu, bình quân giá trị sản xuất đạt trên 90 triệu
đồng/ha/năm. Dự kiến diện tích rau màu trồng trên chân ruộng tại Chợ Mới sẽ nâng
lên 35.000 ha vào năm 2010.
CBHD: Ts.Châu Minh Khôi SVTH: Nguyễn Hữu Hân
4
Luận văn Đại học Ngành Khoa học đất
1.3.3 Các dạng luân canh tại ĐBSCL
Trồng lúa liên tục nhiều vụ trong năm đã làm cho đất ngập nước hầu như
quanh năm, môi trường đất có thể bị ảnh hưởng và sâu bệnh nhiều hơn. Do đó, cần
thiết phải luân canh màu với cây lúa (Nguyễn Bảo Vệ, 2003). Các loại cây trồng có
thể luân canh cùng cây lúa rất đa dạng: bắp, khoai lang, dưa hấu,…và đặc biệt là
các cây họ đậu.
Việc chuyển đổi mô hình chuyên lúa sang luân canh lúa màu không chỉ làm đa
dạng hóa cây trồng cho địa phương mà còn góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế từ
mô hình đem lại cho người dân. Tùy theo vùng sinh thái ở ĐBSCL mà đã hình
thành nên các mô hình lúa-màu-màu hay chuyên màu thích hợp (Trương Trọng
Ngôn, 2003) (bảng 1.2)
Bảng 1.2 Mô hình canh tác lúa-màu-màu và chuyên màu ở ĐBSCL
Vùng sinh thái nông nghiệp Nhóm đất Điều kiện tưới Cơ cấu cây trồng
Lúa ĐX-màu XH- lúa
Phù sa Có tưới
HT
1. Phù sa ngập lũ ven sông Tiền, sông
Phèn nặng Có tưới Lúa nổi-màu ĐX
Hậu
Phèn trung Lúa nổi-màu ĐX
Có tưới
bình Lúa mùa-màu ĐX
2. Vùng ngập mặn cửa sông Giồng cát Có tưới Màu ĐX-màu HT
3. Vùng ven biển ngập triều Giổng cát Có tưới Màu ĐX-màu HT
4. Vùng thềm phù sa cổ Đất xám Nhờ mưa Màu HT-lúa TĐ
5. Vùng phèn ngập lũ Đồng Tháp Phèn nặng Nhờ mưa Màu HT-lúa mùa
Mười Phèn nặng Có tưới Màu ĐX-màu HT
Phèn trung
6. Vùng ngập lũ phèn Hà Tiên Có tưới Lúa mùa-màu ĐX
bình và nhẹ
7. Vùng núi Thất Sơn Đất cát Nhờ mưa Màu HT-màu TĐ
(Nguồn: Trương Trọng Ngôn, 2003a)
1.3.4 Vai trò của luân canh trong cải thiện năng suất cây trồng
Cassman và Descalsota (1992) đã kết luận rằng, năng suất lúa giảm mỗi năm
từ 50-240 kg/ha theo thời gian canh tác liên tục trong gần 30 năm ở những thí
nghiệm thâm canh lúa ở Philippines và Ấn Độ. Sự giảm năng suất xảy ra không chỉ
ở những thí nghiệm có bón đầy đủ NPK và vi lượng mà còn trên những nghiệm
thức đối chứng không bón N hoặc không bón NPK.
Trong khi đó, kết quả nghiên cứu trên đất canh tác có sự luân canh giữa lúa
với màu của Tôn Bình Minh (2003) cho thấy, năng suất trong cơ cấu 2 lúa - 1 màu
cao hơn so với cơ cấu 3 lúa và 2 màu - 1 lúa. Theo kết quả nghiên cứu về việc trồng
đậu phộng, đậu xanh, đậu nành, mè, bắp lai trước vụ lúa cho thấy: lúa sau vụ đậu
phộng bón lượng đạm 40 kg/ha đạt năng suất 4,75 tấn/ha, lúa sau vụ đậu nành và
bắp lai bón lượng đạm 80 kg/ha đạt năng suất 4,58 tấn/ha.
CBHD: Ts.Châu Minh Khôi SVTH: Nguyễn Hữu Hân
5