Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của trẻ mắc hội chứng alagille tại bệnh viện nhi đồng 1
- 27 trang
- file .pdf
.
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
ĐẠI HỌC Y DƢỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN VIỆT TRƢỜNG
ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG
CỦA TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
TẠI BỆNH VIỆN NHI ĐỒNG 1
Ngành: Nhi khoa
Mã số: 62720135
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2020
.
.
Công trình được hoàn thành tại:
Đại học Y Dƣợc Thành phố Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn (HDC)
2. PGS.TS. Tạ Văn Trầm (HDP)
Phản biện 1: PGS.TS. Phạm Văn Quang
Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch
Phản biện 2: PGS.TS. Lê Huyền Ái Thúy
Trường Đại học Mở TP. HCM
Phản biện 3: PGS.TS. Phan Hùng Việt
Trường Đại học Y Dược Huế
Luận án được bảo vệ tại Hội đồng đánh giá luận án cấp Trường
tại: Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
Vào lúc 8 giờ 30 phút, ngày 06 tháng 05 năm 2020
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
- Thư viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
.
.
GIỚI THIỆU LUẬN ÁN
1. Đặt vấn đề
Đề tài “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của trẻ mắc hội
chứng Alagille tại bệnh viện Nhi đồng 1” được thực hiện với 04
mục tiêu:
- Xác định tỷ lệ các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của
trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định tỷ lệ các đặc điểm đột biến gen JAG1 và
NOTCH2 của trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định mối liên quan giữa kiểu gen với kiểu hình của
trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định các yếu tố liên quan diễn tiến bệnh gan của trẻ
mắc hội chứng Alagille.
2. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Hội chứng Alagille (ALGS) là một rối loạn tính trội
nhiễm sắc thể thường, ảnh hưởng nhiều hệ thống cơ quan khác
nhau, chủ yếu bao gồm gan, tim, mắt, cột sống và khuôn mặt.
Bệnh rất hiếm gặp, tỷ lệ mắc bệnh là 1:70.000 trẻ sơ sinh.
Năm 1997, đột biến gen JAGGED1 (JAG1) thuộc nhiễm sắc thể
20 đã được phát hiện là nguyên nhân chính gây ra ALGS và
năm 2006, tỷ lệ nhỏ đột biến gen NOTCH2 (< 1%) cũng được
phát hiện là nguyên nhân thứ hai gây bệnh. Cả hai gen đều
thuộc con đường tín hiệu Notch. Từ đó, tiêu chuẩn chẩn đoán
bệnh được thay đổi, chẩn đoán xác định ALGS bao gồm gen đột
.
.
biến gây bệnh JAG1 hoặc NOTCH2 và một biểu hiện lâm sàng
chính.
Việc chẩn đoán sớm ALGS là rất quan trọng vì bệnh
thường biểu hiệu đa dạng, triệu chứng tương tự với các bệnh lý
khác, đặc biệt là teo đường mật, nhất là giai đoạn sơ sinh. Hậu
quả là trẻ thường bị chẩn đoán nhầm và phải chịu các can thiệp
không cần thiết, làm ảnh hưởng nặng nề đến tiên lượng của
bệnh như phẫu thuật Kasai. Điều trị chủ yếu là điều trị nâng đỡ,
điều trị triệu chứng cùng với chế độ dinh dưỡng hợp lý cho thấy
có cải thiện chất lượng cuộc sống đáng kể. Tiên lượng bệnh chủ
yếu dựa vào bệnh lý gan và tim. Trong khi các tổn thương tim
thường gây tử vong sớm thì các bệnh lý gan góp phần quyết
định tử vong muộn.
Hiện tại, trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu ALGS về
biểu hiện lâm sàng cũng như đặc điểm di truyền học. Kết quả
cho thấy biểu hiện ALGS rất đa dạng, phong phú, nhiều mức độ
khác nhau và phát hiện nhiều kiểu gen đột biến mới. Tại Việt
Nam, chưa có nghiên cứu nào về ALGS được thực hiện ngoại
trừ nghiên cứu của Lin C. Henry và Hoàng Lê Phúc về phân
tích đột biến và đánh giá kiểu hình nét mặt của trẻ ALGS Việt
Nam. Tuy nhiên, hạn chế của nghiên cứu là mẫu nhỏ chưa
mang tính đại diện cho dân số Việt Nam, và chủ yếu tập trung
phân tích đột biến gen và kiểu hình nét mặt, kết quả không cho
.
.
thấy giá trị kiểu hình nét mặt trong chẩn đoán ALGS (độ đặc
hiệu thấp hơn nhiều so với các báo cáo trên thế giới).
Tại khoa Tiêu hóa, bệnh viện Nhi đồng 1, hiện tại chẩn
đoán ALGS chủ yếu dựa vào lâm sàng, thường chẩn đoán nhầm
với teo đường mật làm ảnh hưởng chất lượng cuộc sống bệnh
nhân, và do không theo dõi bệnh nhân đầy đủ nên chưa tiên
lượng được biểu hiện bệnh gan về sau. Từ những thách thức đó,
chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm
sàng của trẻ mắc hội chứng Alagille tại bệnh viện Nhi Đồng 1”
nhằm góp phần chẩn đoán xác định ALGS, chẩn đoán sớm
ALGS, phát hiện các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, các đặc
điểm di truyền học của trẻ ALGS. Bên cạnh đó, cùng với việc
theo dõi diễn tiến bệnh, chúng tôi mong muốn sẽ phát hiện các
yếu tố quan trọng góp phần tiên lượng bệnh gan về sau, để có
kế hoạch chăm sóc, theo dõi sớm hơn nhằm cải thiện tích cực
chất lượng cuộc sống cho trẻ ALGS.
3. Những đóng góp của luận án
Đề tài đã có những đóng góp nhất định, thể hiện qua
các kết quả sau :
Tỷ lệ các đặc điểm bất thường về gan, khuôn mặt, cột
sống, tim chiếm tỷ lệ khá cao ở trẻ ALGS tại bệnh viện
Nhi Đồng 1.
Tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1 là 75%, với kiểu đột
biến chính là kiểu đột biến vô nghĩa.
.
.
Góp phần tầm soát di truyền cho thân nhân bệnh nhân
Alagille.
Bước đầu xác định mối liên quan kiểu gen - kiểu hình
của trẻ mắc hội chứng Alagille.
Bước đầu phát hiện các yếu tố có liên quan diễn tiến
bệnh gan, tiên đoán được khả năng diễn tiến gan nặng
và tử vong theo thời gian của trẻ mắc hội chứng
Alagille.
4. Bố cục luận án
Luận án có 122 trang, được bố cục: mở đầu 03 trang,
tổng quan tài liệu 40 trang, đối tượng và phương pháp nghiên
cứu 18 trang, kết quả nghiên cứu 32 trang, bàn luận 27 trang,
kết luận và kiến nghi 02 trang. Luận án có 39 bảng, 01 sơ đồ, 17
hình, 05 biểu đồ, 2 lưu đồ và 141 tài liệu tham khảo tài liệu
tiếng Anh, không có tài liệu trong nước, 37 tài liệu mới trong 5
năm chiếm 26,2%.
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. LỊCH SỬ HỘI CHỨNG ALAGILLE
Năm 1969, bác sĩ Daniel Alagille (24/01/1925 –
8/11/2005) lần đầu mô tả 25 ca thiểu sản đường mật trong gan
có bất thường tim mạch, bất thường cột sống và khuôn mặt bất
thường. Trẻ có biểu hiện ứ mật mạn tính, âm thổi tâm thu, bất
thường cung đốt sống, chậm phát triển tâm thần, vận động và
thiểu năng sinh dục. Ngoài ra, cùng với bất thường mô học và
.
.
sinh hóa đã giúp tác giả nghĩ đến một hội chứng đặc trưng có
thể phân biệt với các bệnh lý đường mật khác.
Năm 1979, Riley mô tả thêm về vòng đục sau giác mạc.
Năm 1997, phát hiện đột biến gen JAG1 là nguyên nhân
chính gây ALGS.
Năm 2006, McDaniell R phát đột biến NOTCH2 là
nguyên nhân thứ 2 gây các biểu hiện ALGS.
1.2. SINH BỆNH HỌC
Theo tiêu chuẩn cổ điển, thiểu sản đường mật giữ vai
trò quan trọng trong chẩn đoán ALGS và là một đặc điểm
thường gặp, kinh điển trong hầu hết bệnh nhân ALGS (80-
90%). Tiến trình thiểu sản xuất hiện và phát triển trong suốt giai
đoạn nhũ nhi, cùng với tiến trình suy chức năng gan. Tuy nhiên,
tiến trình này không phải luôn luôn xảy ra. Mặc dù biết rằng có
sự tổn thương quá trình phát triển các đường mật trong gan, các
yếu tố nào làm giảm số lượng đường mật thì vẫn chưa được
hiểu rõ. Vai trò đầy đủ của protein JAG1 trong việc tạo ra
đường mật mới thì chưa rõ. Giảm số lượng khoảng cửa và thâm
nhiễm ống mật đã được ghi nhận ở số ít trẻ ALGS. Lý do của sự
khác biệt này thì chưa được biết.
Sự đa dạng kiểu hình ALGS đưa ra giả thuyết về vai trò
nguyên phát của kiểu gen cho ra kiểu hình hay kiểu hình là kết
quả thứ phát của các biến chứng nội khoa. Sự tranh cãi này tập
trung vào kiểu hình khuôn mặt đặc trưng không phải là bất
thường nguyên phát mà là thứ phát do tình trạng ứ mật mạn tính
gây ra. Tuy nhiên, các nhà hình thái học có thể nhận dạng các
.
.
bệnh nhân ALGS với các bệnh nhân do nguyên nhân ứ mật
khác. Điều này cho thấy vai trò nguyên phát của kiểu gen. Một
giả thuyết khác về khả năng ALGS nguyên phát là bệnh lý
mạch máu. Sự bất thường mạch máu ALGS rất đa dạng, dẫn
đến khái niệm về các yếu tố ảnh hưởng sự bất thường trong quá
trình tạo mạch máu và hệ thống mạch máu. Có bằng chứng cho
thấy rằng việc tạo các ống mật trưởng thành xảy ra sau khi phát
triển hệ thống mạch máu trong gan. Tuy nhiên, giả thuyết hợp
lý nhất là các gen liên quan ALGS, gen JAG1 và NOTCH2,
thành phần tham gia con đường tín hiệu Notch, giữ vai trò chính
trong quá trình tạo mạch máu.
1.3. BIỂU HIỆN LÂM SÀNG
1.3.1. Bệnh gan
Ứ mật mạn tính xảy ra hơn 95% trường hợp và rất
thường gặp ở giai đoạn sơ sinh hay trong 3 tháng đầu đời, với
biểu hiện vàng da do tăng bilirubin kết hợp. Các axít mật và
men gan tăng, ngứa và chậm tăng trưởng có thể xảy ra, và có
thể xuất hiện u vàng. Sinh thiết gan không bắt buộc nếu có ứ
mật, trong trường hợp điển hình sẽ cho thấy tình trạng thiểu sản
đường mật trong gan, mặc dù giai đoạn sơ sinh sự thâm nhiễm
ống mật có thể thấy, thường kết hợp viêm khoảng cửa, dẫn đến
chẩn đoán nhầm với teo đường mật. Điều này rất quan trọng bởi
vì bệnh nhân teo đường mật cần được phẫu thuật Kasai, trong
khi phẫu thuật này không có lợi cho bệnh nhân ALGS.
1.3.2. Bệnh tim
.
.
Có nhiều nghiên cứu cho thấy bất thường tim mạch gặp
hơn 90% bệnh nhân ALGS. Ít nhất 2/3 trường hợp có liên quan
đường ra của động mạch phổi, là bệnh tim bẩm sinh thường gặp
nhất với biểu hiện hẹp động mạch phổi ngoại biên (PPS).
Tứ chứng Fallot (TOF) là bất thường cấu trúc phức tạp
thường gặp nhất, biểu hiện 16% trường hợp.
1.3.3. Bất thường mắt
Vòng đục sau giác mạc là đặc điểm ở mắt thường gặp
nhất trong ALGS, gặp hơn 90% bệnh nhân.
1.3.4. Bất thường hệ xương
Bất thường hệ xương thường gặp nhất là đốt sống hình
cánh bướm, gặp khoảng 80% bệnh nhân ALGS. Đây là tình
trạng chẻ dọc một hay nhiều đốt sống ngực, có thể nhìn thấy
trên phim Xquang cột sống thẳng trước sau, do sự bất thường
hợp nhất của cung trước đốt sống. Bất thường này rất hiếm gặp
ở nhiều bệnh lý khác, ngoại trừ hội chứng mất đoạn 22q11.
1.3.5. Khuôn mặt
Trẻ ALGS được mô tả đầy đủ về biểu hiện khuôn mặt
đặc trưng, có thể nhận diện được, bao gồm trán cao, mắt sâu và
xa nhau, sóng mũi gãy và đầu mũi to, tai to, hàm dưới nhô cao
và cằm nhọn. Nhìn chung, trẻ ALGS thường có khuôn mặt hình
tam giác. Tuy nhiên, khi lớn lên, đặc điểm trán cao ít thấy hơn,
trong khi đó, cằm và hàm dưới nhô ra rõ hơn.
1.4. CẬN LÂM SÀNG
Bao gồm xét nghiệm chức năng các cơ quan ảnh hưởng
và các xét nghiệm chẩn đoán phân biệt.
.
.
1.5. TIÊU CHUẨN CHẨN ĐOÁN
Tiêu chuẩn cổ điển gồm thiểu sản đường mật trong gan
cộng với 3 trong 5 triệu chứng lâm sàng chính. Ngày nay,
ALGS được chẩn đoán dựa vào kiểu gen, kiểu hình. Bệnh nhân
được chẩn đoán ALGS khi có đột biến gây bệnh gen JAG1 hay
NOTCH2 cộng với biểu hiện một triệu chứng lâm sàng chính.
1.6. ĐIỀU TRỊ
Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Bổ sung đầy đủ các vitamin và khoáng chất
Điều trị triệu chứng
Điều trị biến chứng
Ghép gan
Tham vấn
Theo dõi
1.7. TIÊN LƢỢNG
Bệnh tim và bệnh gan ảnh hưởng trực tiếp thời gian
sống còn bệnh nhân.
CHƢƠNG 2. ĐỐI TƢỢNG - PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
Mô tả hàng loạt ca.
2.2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
2.2.1. Dân số mục tiêu
Tất cả bệnh nhi mắc hội chứng Alagille được điều trị tại
Bệnh viện Nhi đồng 1.
.
.
2.2.2. Dân số chọn mẫu
Tất cả bệnh nhi mắc hội chứng Alagille được điều trị tại
Bệnh viện Nhi đồng 1 từ tháng 02/2015 đến tháng 12/2018.
2.2.3. Tiêu chí chọn bệnh
2.2.3.1. Tiêu chí chọn vào
- Bệnh nhi dưới 16 tuổi
- Có biểu hiện ít nhất ba trong năm triệu chứng lâm
sàng chính của hội chứng Alagille bao gồm (1) bất
thường gan, (2) bất thường tim, (3) bất thường cột
sống, (4) bất thường mắt và (5) bất thường khuôn mặt.
- Hoặc có đột biến gây bệnh gen JAG1 hoặc NOTCH2
cộng với một triệu chứng lâm sàng chính.
- Thân nhân (cha, mẹ, anh chị em ruột) của bệnh nhân
có gen đột biến gây bệnh JAG1 hoặc NOTCH2 đồng ý
tầm soát di truyền.
2.2.3.2. Tiêu chí loại trừ
- Không đồng ý tham gia nghiên cứu.
- Không thu thập đủ số liệu cho nghiên cứu.
- Bệnh nhân đã được chẩn đoán hội chứng Alagille.
2.2.4. Cỡ mẫu
Lấy trọn tất cả các mẫu đủ tiêu chuẩn chọn vào và không
có tiêu chuẩn loại trừ từ tháng 2/2015 đến tháng 12/2018.
2.2.5. Phƣơng pháp chọn mẫu
.
.
Không xác suất, lấy trọn mẫu trong thời gian nghiên cứu.
2.2.6. Công cụ thu thập số liệu
Bệnh án mẫu và phiếu theo dõi quá trình điều trị mẫu.
2.3. XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
Số liệu được nhập liệu bằng phần mềm Epidata 3.1và phân
tích số liệu bằng Stata 13.
CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Từ tháng 2/2015 đến tháng 12/2018, chúng tôi đã chọn lọc
được 32 bệnh nhân được chẩn đoán lâm sàng là ALGS.
3.1. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
Bảng 3.1. Đặc điểm của đối tƣợng tham gia nghiên cứu
Giới
Đặc điểm p
Tổng (n=32) Nữ (n=14) Nam(n=18)
Tuổi (tháng)§ 6,5 (2 - 51,5) 3,5 (2 - 31) 20 (4 - 112) 0,035
Nhóm tuổi (tháng)
>4 17 (53,1) 5 (35,7) 12 (66,7) 0,082¢
≤4 15 (46,9) 9 (64,3) 6 (33,3)
Địa chỉ
Tp.HCM 7 (21,9) 4 (28,6) 3 (16,7) 0,669¢
Tỉnh/thành khác 25 (78,1) 10 (71,4) 15 (83,3)
.
.
3.2. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG CỦA
TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
Bảng 3.2. Phân bố lý do nhập viện
Lý do nhập viện Tần số (n=32) Tỷ lệ %
Vàng da 21 65,6
Ngứa 4 12,5
Báng bụng 4 12,5
Khác 3 9,4
Bảng 3.5. Đặc điểm các bất thƣờng lâm sàng chính
Đặc điểm Tần số (n=32) Tỷ lệ %
Bất thường gan 31 96,9
Khuôn mặt đặc trưng 28 87,5
Bất thường cột sống 25 78,1
Bất thường tim 24 75
Bất thường mắt 19 59,4
Bất thường thận 2 6,3
3.3. ĐẶC ĐIỂM ĐỘT BIẾN GEN CỦA TRẺ MẮC HỘI
CHỨNG ALAGILLE
Có 32 trường hợp được chẩn đoán lâm sàng là ALGS
được tiến hành phân tích đột biến gen JAG1 và NOTCH2. Kết
quả có 24 trường hợp (75%) được phát hiện có đột biến gen gây
bệnh JAG1. Không có trường hợp nào đột biến gen NOTCH2.
.
.
Kiểu đột biến
Sai nghĩa Vô nghĩa Lệch khung Cắt nối Mất đoạn nhỏ
4%
13% 29%
21%
33%
Biểu đồ 3.3. Các kiểu đột biến gen JAG1 (N=24)
7
6
5
4
3
2
1
0
Sai nghĩa Vô nghĩa Lệch khung Cắt nối Mất đoạn nhỏ
Biểu đồ 3.4. Vị trí đột biến gen JAG1 (N=24)
.
.
Bảng 3.17. Tần suất phát hiện đột biến gen JAG1 ở thân
nhân bệnh nhân ALGS (N=17)
Thân nhân (n=26) Tần số Tỷ lệ %
Cha (n=9) 3 17,6
Mẹ (n=15) 1 5,9
Anh chị em ruột 0
0
(n=2)
Tổng cộng 4 23,5
3.4. MỐI LIÊN QUAN KIỂU GEN - KIỂU HÌNH CỦA
TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
Không thấy mối liên quan giữa các đặc điểm nền với
đột biến gen.
Không thấy mối liên quan giữa các bất thường lâm sàng
chính với đột biến gen.
Không thấy mối lien quan giữa các đặc điểm cận lâm
sang với đột biến gen.
3.5. CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN DIỄN TIẾN BỆNH GAN
Bảng 3.21. Thời gian theo dõi và diễn tiến bệnh gan (N=32)
Thời gian theo dõi (tháng) * (TV, KTV): 28 Tần Tỷ lệ
(17,5 : 38,5) số %
Diễn tiến bệnh gan Gan nhẹ 18 56,3
Gan nặng 14 43,7
.
.
Có mối liên quan giữa báng bụng, BTP 206,75µmol/L
và BTT 114,35µmol/L với diễn tiến bệnh gan.
Không thấymối liên quan giữa các bất thường lâm sàng
chính với diễn tiến bệnh gan.
CHƢƠNG 4. BÀN LUẬN
1.1. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
Về giới tính, chúng tôi nhận thấy nam nhiều hơn nữ 1,3
lần. Trong đó, có 14 nữ (44%), 18 nam (56%). Kết quả này
tương tự nghiên cứu của Ahn KJ.
Về tuổi phát hiện bệnh, trung vị là 6,5 tháng. Tuổi phát
hiện bệnh là tuổi của bệnh nhân tại thời điểm được chẩn đoán là
hội chứng Alagille. Tuổi phát hiện bệnh của nam muộn hơn so
với tuổi phát hiện bệnh của nữ (20 tháng so với 3,5 tháng).
Nhóm tuổi >4 tháng (17 trường hợp) nhiều hơn nhóm ≤4 tháng
(15 trường hợp). Như vậy, chẩn đoán ALGS tại bệnh viện Nhi
đồng 1 là muộn mặc dù đây là cơ sở y tế Nhi khoa tuyến cuối.
Điều này có thể do thân nhân bệnh nhân chưa nhận thức được
bệnh của trẻ nên khám bệnh muộn và cũng có thể do hạn chế
trong chẩn đoán bệnh của bác sĩ (do chưa có kinh nghiệm hoặc
do chưa đủ phương tiện chẩn đoán xác định bệnh). Đây là vấn
đề quan trọng vì sẽ ảnh hưởng tiên lượng về sau của trẻ ALGS.
.
.
Đa số bệnh nhân đến từ các tỉnh thành khác (78,1%)
ngoài thành phố Hồ Chí Minh (21,9%). Do đặc điểm bệnh viện
Nhi đồng 1 là tuyến cuối trong điều trị Nhi khu vực phía Nam
Việt Nam nên đại đa số bệnh nhân đến từ các tỉnh lân cận.
1.2. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG
1.2.1. Đặc điểm lâm sàng
Trẻ nhập viện phần lớn vì vàng da (65,6%). Số còn lại nhập
viện vì ngứa (12,5%), báng bụng (12,5%) và 3 trường hợp nhập viện
vì tăng lipid máu, gan to, khò khè. Đây là những vấn đề liên quan
bất thường gan mật và là đặc điểm giúp cha mẹ có thể nhận diện và
đưa trẻ khám bệnh. Tuy nhiên, do thói quen người Việt Nam, trẻ
thường được ủ kín, nằm trong phòng tối trong những tháng đầu đời
nên trẻ thường được phát hiện vàng da muộn hoặc do kinh nghiệm
sai lầm của cha mẹ khi cho rằng vàng da ở giai đoạn này là bình
thường. Điều này làm ảnh hưởng đến việc chẩn đoán bệnh sớm.
Kết quả, 53,1% bệnh nhân có 4 triệu chứng lâm sàng
chính. Còn lại, bệnh nhân có 3 triệu chứng lâm sàng chính
(25%) và 5 triệu chứng lâm sàng chính (21,9%). Đặc điểm này
tương tự nghiên cứu 80 ca ALGS của tác giả Alagille D (1987),
Emerick KM (1999).
Về đặc điểm lâm sàng, chúng tôi ghi nhận bất thường gan
là bất thường hay gặp nhất (96,9%), tiếp theo là bất thường
khuôn mặt (87,5%), bất thường cột sống (78,1%), bất thường
.
.
tim (75%) và thấp nhất là bất thường mắt (59,4%). Chỉ có hai
trường bất thường thận (6,3%) được phát hiện với một biểu hiện
thận loạn sản đa nang hai bên trên siêu âm nhưng chức năng
thận bình thường và một trường hợp suy thận cấp (urê và
creatinin tăng).
1.2.2. Đặc điểm các xét nghiệm sinh hóa
Các xét nghiệm sinh hóa được thực hiện trên 32 bệnh
nhân ALGS bao gồm BTP, BTT, AST, ALT, ALP, GGT,
Cholesterol, Triglycerid. Kết quả cho thấy tất cả các giá trị trên
đều tăng so với ngưỡng bình thường. Phạm vi các giá trị (giá trị
nhỏ nhất và giá trị lớn nhất) dao động rất lớn.Trong đó, hai chỉ
số BTT và GGT tăng rất cao so với ngưỡng bình thường, lần
lượt tăng 24,3 lần và 21,4 lần. Điều này phù hợp với sinh lý
bệnh, phản ánh đúng tình trạng ứ mật của trẻ ALGS.
Phân tích các đặc điểm lâm sàng phân theo giới và theo
tuổi cho thấy, có mối liên quan trung vị BTP, BTT, Cholesterol
theo giới. Trong đó, nữ có trung vị BTP, BTT cao hơn so với
nam (p<0,05). Ngược lại, nam có giá trị Cholesterol cao hơn so
với nữ (7,7mmol/L so với 5,7mmol/L) (p=0,048). Tuy nhiên, do
mẫu nghiên cứu còn nhỏ nên cần nghiên cứu với cỡ mẫu lớn
hơn để kết luận mối liên quan này.
.
.
1.3. ĐẶC ĐIỂM ĐỘT BIẾN GEN
1.3.1. Tỷ lệ đột biến gen JAG1
Chúng tôi tìm thấy 24 đột biến gây bệnh JAG1 (75%)
và không thấy đột biến NOTCH2 nào. Trong đó, tỷ lệ phát hiện
đột biến gen JAG1 trên nhóm bệnh nhân có biểu hiện 3 triệu
chứng lâm sàng chính, 4 triệu chứng lâm sàng chính, 5 triệu
chứng lâm sàng chính lần lượt là 5/8 (63%), 15/17 (88,2%), 4/7
(57,2%). Kết quả này cho thấy tần suất triệu chứng lâm sàng
không ảnh hưởng tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1. Tỷ lệ đột
biến gen JAG1 trong nghiên cứu của chúng tôi tương đương với
các tác giả Li L (76,9%) [87], Jurkiewicz D (74,3%) [61], Cho
JM (74%) [21], cao hơn tác giả Crosnier C (63%) [27], Krantz
ID (69%) [78] và thấp hơn tác giả Lin HC (86%) [89]. Nhìn
chung, tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1của chúng tôi và các
tác giả thực tế không cao như mong đợi so với y văn (> 90%)
[86], [102]. Mặc dù đã tiến hành khảo sát đột biến gen
NOTCH2 từ 8 trường hợp không có đột biến gen JAG1 bằng
phương pháp giải trình tự gen thế hệ mới, chúng tôi không phát
hiện được trường hợp nào đột biến gen NOTCH2 do tỷ lệ đột
biến gen NOTCH2 rất thấp (< 1%) [93] và cỡ mẫu nghiên cứu
chúng tôi còn nhỏ. Một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân biểu hiện đầy đủ
tiêu chuẩn chẩn đoán ALGS nhưng không có đột biến JAG1
hay NOTCH2. Một hội chứng giống Alagille, di truyền tính trội
.
.
nhiễm sắc thể thường, không liên quan gen JAG1 hay
NOTCH2, đã được báo cáo từ một gia đình Canada bản địa.
Những người mắc bệnh này có biểu hiện thiểu sản đường mật, ứ
mật và hẹp động mạch phổi [119]. Vì vậy, bên cạnh về vấn đề
hạn chế cỡ mẫu, hạn chế kỹ thuật phân tích di truyền (trong
nghiên cứu chúng tôi chưa khảo sát được sự mất đoạn lớn và
mất toàn bộ gen JAG1), cần phải có thêm nhiều nghiên cứu hơn
nữa về sinh bệnh học ALGS.
1.3.2. Các kiểu đột biến gen JAG1
Kết quả phân tích di truyền học của chúng tôi có 5 kiểu
đột biến, bao gồm 7 đột biến sai nghĩa (29%), 8 đột biến vô
nghĩa (33%), 3 đột biến cắt nối (13%), 5 đột biến lệch khung
(21%) và một trường hợp mất đoạn nhỏ (4%) (p.del D692-C693
- Ex16). Các dạng đột biến này cũng tương tự với các báo cáo
trước đây.
1.3.3. Phân bố vị trí đột biến gen JAG1
Về vị trí đột biến, chúng tôi nhận thấy exon 4 (6 trường
hơp) thường bị ảnh hưởng hơn so với các exon khác như exon
2, 6, 8, 9, 10, 12, 15, 16, 18, 20, 21, 23, 24 nhưng nhìn chung là
tất cả các exon đều có thể bị ảnh hưởng. Kết quả này cũng
tương tự với các tác giả Li L(2015), Jurkiewicz D (2014), Cho
JM(2014), Lin HC (2012), Crosnier C(1999), Krantz ID(1998).
1.3.4. Đặc điểm tính đa hình nucleotide đơn
.
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
ĐẠI HỌC Y DƢỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN VIỆT TRƢỜNG
ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG
CỦA TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
TẠI BỆNH VIỆN NHI ĐỒNG 1
Ngành: Nhi khoa
Mã số: 62720135
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2020
.
.
Công trình được hoàn thành tại:
Đại học Y Dƣợc Thành phố Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn (HDC)
2. PGS.TS. Tạ Văn Trầm (HDP)
Phản biện 1: PGS.TS. Phạm Văn Quang
Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch
Phản biện 2: PGS.TS. Lê Huyền Ái Thúy
Trường Đại học Mở TP. HCM
Phản biện 3: PGS.TS. Phan Hùng Việt
Trường Đại học Y Dược Huế
Luận án được bảo vệ tại Hội đồng đánh giá luận án cấp Trường
tại: Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
Vào lúc 8 giờ 30 phút, ngày 06 tháng 05 năm 2020
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
- Thư viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
.
.
GIỚI THIỆU LUẬN ÁN
1. Đặt vấn đề
Đề tài “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của trẻ mắc hội
chứng Alagille tại bệnh viện Nhi đồng 1” được thực hiện với 04
mục tiêu:
- Xác định tỷ lệ các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của
trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định tỷ lệ các đặc điểm đột biến gen JAG1 và
NOTCH2 của trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định mối liên quan giữa kiểu gen với kiểu hình của
trẻ mắc hội chứng Alagille.
- Xác định các yếu tố liên quan diễn tiến bệnh gan của trẻ
mắc hội chứng Alagille.
2. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Hội chứng Alagille (ALGS) là một rối loạn tính trội
nhiễm sắc thể thường, ảnh hưởng nhiều hệ thống cơ quan khác
nhau, chủ yếu bao gồm gan, tim, mắt, cột sống và khuôn mặt.
Bệnh rất hiếm gặp, tỷ lệ mắc bệnh là 1:70.000 trẻ sơ sinh.
Năm 1997, đột biến gen JAGGED1 (JAG1) thuộc nhiễm sắc thể
20 đã được phát hiện là nguyên nhân chính gây ra ALGS và
năm 2006, tỷ lệ nhỏ đột biến gen NOTCH2 (< 1%) cũng được
phát hiện là nguyên nhân thứ hai gây bệnh. Cả hai gen đều
thuộc con đường tín hiệu Notch. Từ đó, tiêu chuẩn chẩn đoán
bệnh được thay đổi, chẩn đoán xác định ALGS bao gồm gen đột
.
.
biến gây bệnh JAG1 hoặc NOTCH2 và một biểu hiện lâm sàng
chính.
Việc chẩn đoán sớm ALGS là rất quan trọng vì bệnh
thường biểu hiệu đa dạng, triệu chứng tương tự với các bệnh lý
khác, đặc biệt là teo đường mật, nhất là giai đoạn sơ sinh. Hậu
quả là trẻ thường bị chẩn đoán nhầm và phải chịu các can thiệp
không cần thiết, làm ảnh hưởng nặng nề đến tiên lượng của
bệnh như phẫu thuật Kasai. Điều trị chủ yếu là điều trị nâng đỡ,
điều trị triệu chứng cùng với chế độ dinh dưỡng hợp lý cho thấy
có cải thiện chất lượng cuộc sống đáng kể. Tiên lượng bệnh chủ
yếu dựa vào bệnh lý gan và tim. Trong khi các tổn thương tim
thường gây tử vong sớm thì các bệnh lý gan góp phần quyết
định tử vong muộn.
Hiện tại, trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu ALGS về
biểu hiện lâm sàng cũng như đặc điểm di truyền học. Kết quả
cho thấy biểu hiện ALGS rất đa dạng, phong phú, nhiều mức độ
khác nhau và phát hiện nhiều kiểu gen đột biến mới. Tại Việt
Nam, chưa có nghiên cứu nào về ALGS được thực hiện ngoại
trừ nghiên cứu của Lin C. Henry và Hoàng Lê Phúc về phân
tích đột biến và đánh giá kiểu hình nét mặt của trẻ ALGS Việt
Nam. Tuy nhiên, hạn chế của nghiên cứu là mẫu nhỏ chưa
mang tính đại diện cho dân số Việt Nam, và chủ yếu tập trung
phân tích đột biến gen và kiểu hình nét mặt, kết quả không cho
.
.
thấy giá trị kiểu hình nét mặt trong chẩn đoán ALGS (độ đặc
hiệu thấp hơn nhiều so với các báo cáo trên thế giới).
Tại khoa Tiêu hóa, bệnh viện Nhi đồng 1, hiện tại chẩn
đoán ALGS chủ yếu dựa vào lâm sàng, thường chẩn đoán nhầm
với teo đường mật làm ảnh hưởng chất lượng cuộc sống bệnh
nhân, và do không theo dõi bệnh nhân đầy đủ nên chưa tiên
lượng được biểu hiện bệnh gan về sau. Từ những thách thức đó,
chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm
sàng của trẻ mắc hội chứng Alagille tại bệnh viện Nhi Đồng 1”
nhằm góp phần chẩn đoán xác định ALGS, chẩn đoán sớm
ALGS, phát hiện các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, các đặc
điểm di truyền học của trẻ ALGS. Bên cạnh đó, cùng với việc
theo dõi diễn tiến bệnh, chúng tôi mong muốn sẽ phát hiện các
yếu tố quan trọng góp phần tiên lượng bệnh gan về sau, để có
kế hoạch chăm sóc, theo dõi sớm hơn nhằm cải thiện tích cực
chất lượng cuộc sống cho trẻ ALGS.
3. Những đóng góp của luận án
Đề tài đã có những đóng góp nhất định, thể hiện qua
các kết quả sau :
Tỷ lệ các đặc điểm bất thường về gan, khuôn mặt, cột
sống, tim chiếm tỷ lệ khá cao ở trẻ ALGS tại bệnh viện
Nhi Đồng 1.
Tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1 là 75%, với kiểu đột
biến chính là kiểu đột biến vô nghĩa.
.
.
Góp phần tầm soát di truyền cho thân nhân bệnh nhân
Alagille.
Bước đầu xác định mối liên quan kiểu gen - kiểu hình
của trẻ mắc hội chứng Alagille.
Bước đầu phát hiện các yếu tố có liên quan diễn tiến
bệnh gan, tiên đoán được khả năng diễn tiến gan nặng
và tử vong theo thời gian của trẻ mắc hội chứng
Alagille.
4. Bố cục luận án
Luận án có 122 trang, được bố cục: mở đầu 03 trang,
tổng quan tài liệu 40 trang, đối tượng và phương pháp nghiên
cứu 18 trang, kết quả nghiên cứu 32 trang, bàn luận 27 trang,
kết luận và kiến nghi 02 trang. Luận án có 39 bảng, 01 sơ đồ, 17
hình, 05 biểu đồ, 2 lưu đồ và 141 tài liệu tham khảo tài liệu
tiếng Anh, không có tài liệu trong nước, 37 tài liệu mới trong 5
năm chiếm 26,2%.
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. LỊCH SỬ HỘI CHỨNG ALAGILLE
Năm 1969, bác sĩ Daniel Alagille (24/01/1925 –
8/11/2005) lần đầu mô tả 25 ca thiểu sản đường mật trong gan
có bất thường tim mạch, bất thường cột sống và khuôn mặt bất
thường. Trẻ có biểu hiện ứ mật mạn tính, âm thổi tâm thu, bất
thường cung đốt sống, chậm phát triển tâm thần, vận động và
thiểu năng sinh dục. Ngoài ra, cùng với bất thường mô học và
.
.
sinh hóa đã giúp tác giả nghĩ đến một hội chứng đặc trưng có
thể phân biệt với các bệnh lý đường mật khác.
Năm 1979, Riley mô tả thêm về vòng đục sau giác mạc.
Năm 1997, phát hiện đột biến gen JAG1 là nguyên nhân
chính gây ALGS.
Năm 2006, McDaniell R phát đột biến NOTCH2 là
nguyên nhân thứ 2 gây các biểu hiện ALGS.
1.2. SINH BỆNH HỌC
Theo tiêu chuẩn cổ điển, thiểu sản đường mật giữ vai
trò quan trọng trong chẩn đoán ALGS và là một đặc điểm
thường gặp, kinh điển trong hầu hết bệnh nhân ALGS (80-
90%). Tiến trình thiểu sản xuất hiện và phát triển trong suốt giai
đoạn nhũ nhi, cùng với tiến trình suy chức năng gan. Tuy nhiên,
tiến trình này không phải luôn luôn xảy ra. Mặc dù biết rằng có
sự tổn thương quá trình phát triển các đường mật trong gan, các
yếu tố nào làm giảm số lượng đường mật thì vẫn chưa được
hiểu rõ. Vai trò đầy đủ của protein JAG1 trong việc tạo ra
đường mật mới thì chưa rõ. Giảm số lượng khoảng cửa và thâm
nhiễm ống mật đã được ghi nhận ở số ít trẻ ALGS. Lý do của sự
khác biệt này thì chưa được biết.
Sự đa dạng kiểu hình ALGS đưa ra giả thuyết về vai trò
nguyên phát của kiểu gen cho ra kiểu hình hay kiểu hình là kết
quả thứ phát của các biến chứng nội khoa. Sự tranh cãi này tập
trung vào kiểu hình khuôn mặt đặc trưng không phải là bất
thường nguyên phát mà là thứ phát do tình trạng ứ mật mạn tính
gây ra. Tuy nhiên, các nhà hình thái học có thể nhận dạng các
.
.
bệnh nhân ALGS với các bệnh nhân do nguyên nhân ứ mật
khác. Điều này cho thấy vai trò nguyên phát của kiểu gen. Một
giả thuyết khác về khả năng ALGS nguyên phát là bệnh lý
mạch máu. Sự bất thường mạch máu ALGS rất đa dạng, dẫn
đến khái niệm về các yếu tố ảnh hưởng sự bất thường trong quá
trình tạo mạch máu và hệ thống mạch máu. Có bằng chứng cho
thấy rằng việc tạo các ống mật trưởng thành xảy ra sau khi phát
triển hệ thống mạch máu trong gan. Tuy nhiên, giả thuyết hợp
lý nhất là các gen liên quan ALGS, gen JAG1 và NOTCH2,
thành phần tham gia con đường tín hiệu Notch, giữ vai trò chính
trong quá trình tạo mạch máu.
1.3. BIỂU HIỆN LÂM SÀNG
1.3.1. Bệnh gan
Ứ mật mạn tính xảy ra hơn 95% trường hợp và rất
thường gặp ở giai đoạn sơ sinh hay trong 3 tháng đầu đời, với
biểu hiện vàng da do tăng bilirubin kết hợp. Các axít mật và
men gan tăng, ngứa và chậm tăng trưởng có thể xảy ra, và có
thể xuất hiện u vàng. Sinh thiết gan không bắt buộc nếu có ứ
mật, trong trường hợp điển hình sẽ cho thấy tình trạng thiểu sản
đường mật trong gan, mặc dù giai đoạn sơ sinh sự thâm nhiễm
ống mật có thể thấy, thường kết hợp viêm khoảng cửa, dẫn đến
chẩn đoán nhầm với teo đường mật. Điều này rất quan trọng bởi
vì bệnh nhân teo đường mật cần được phẫu thuật Kasai, trong
khi phẫu thuật này không có lợi cho bệnh nhân ALGS.
1.3.2. Bệnh tim
.
.
Có nhiều nghiên cứu cho thấy bất thường tim mạch gặp
hơn 90% bệnh nhân ALGS. Ít nhất 2/3 trường hợp có liên quan
đường ra của động mạch phổi, là bệnh tim bẩm sinh thường gặp
nhất với biểu hiện hẹp động mạch phổi ngoại biên (PPS).
Tứ chứng Fallot (TOF) là bất thường cấu trúc phức tạp
thường gặp nhất, biểu hiện 16% trường hợp.
1.3.3. Bất thường mắt
Vòng đục sau giác mạc là đặc điểm ở mắt thường gặp
nhất trong ALGS, gặp hơn 90% bệnh nhân.
1.3.4. Bất thường hệ xương
Bất thường hệ xương thường gặp nhất là đốt sống hình
cánh bướm, gặp khoảng 80% bệnh nhân ALGS. Đây là tình
trạng chẻ dọc một hay nhiều đốt sống ngực, có thể nhìn thấy
trên phim Xquang cột sống thẳng trước sau, do sự bất thường
hợp nhất của cung trước đốt sống. Bất thường này rất hiếm gặp
ở nhiều bệnh lý khác, ngoại trừ hội chứng mất đoạn 22q11.
1.3.5. Khuôn mặt
Trẻ ALGS được mô tả đầy đủ về biểu hiện khuôn mặt
đặc trưng, có thể nhận diện được, bao gồm trán cao, mắt sâu và
xa nhau, sóng mũi gãy và đầu mũi to, tai to, hàm dưới nhô cao
và cằm nhọn. Nhìn chung, trẻ ALGS thường có khuôn mặt hình
tam giác. Tuy nhiên, khi lớn lên, đặc điểm trán cao ít thấy hơn,
trong khi đó, cằm và hàm dưới nhô ra rõ hơn.
1.4. CẬN LÂM SÀNG
Bao gồm xét nghiệm chức năng các cơ quan ảnh hưởng
và các xét nghiệm chẩn đoán phân biệt.
.
.
1.5. TIÊU CHUẨN CHẨN ĐOÁN
Tiêu chuẩn cổ điển gồm thiểu sản đường mật trong gan
cộng với 3 trong 5 triệu chứng lâm sàng chính. Ngày nay,
ALGS được chẩn đoán dựa vào kiểu gen, kiểu hình. Bệnh nhân
được chẩn đoán ALGS khi có đột biến gây bệnh gen JAG1 hay
NOTCH2 cộng với biểu hiện một triệu chứng lâm sàng chính.
1.6. ĐIỀU TRỊ
Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Bổ sung đầy đủ các vitamin và khoáng chất
Điều trị triệu chứng
Điều trị biến chứng
Ghép gan
Tham vấn
Theo dõi
1.7. TIÊN LƢỢNG
Bệnh tim và bệnh gan ảnh hưởng trực tiếp thời gian
sống còn bệnh nhân.
CHƢƠNG 2. ĐỐI TƢỢNG - PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
Mô tả hàng loạt ca.
2.2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
2.2.1. Dân số mục tiêu
Tất cả bệnh nhi mắc hội chứng Alagille được điều trị tại
Bệnh viện Nhi đồng 1.
.
.
2.2.2. Dân số chọn mẫu
Tất cả bệnh nhi mắc hội chứng Alagille được điều trị tại
Bệnh viện Nhi đồng 1 từ tháng 02/2015 đến tháng 12/2018.
2.2.3. Tiêu chí chọn bệnh
2.2.3.1. Tiêu chí chọn vào
- Bệnh nhi dưới 16 tuổi
- Có biểu hiện ít nhất ba trong năm triệu chứng lâm
sàng chính của hội chứng Alagille bao gồm (1) bất
thường gan, (2) bất thường tim, (3) bất thường cột
sống, (4) bất thường mắt và (5) bất thường khuôn mặt.
- Hoặc có đột biến gây bệnh gen JAG1 hoặc NOTCH2
cộng với một triệu chứng lâm sàng chính.
- Thân nhân (cha, mẹ, anh chị em ruột) của bệnh nhân
có gen đột biến gây bệnh JAG1 hoặc NOTCH2 đồng ý
tầm soát di truyền.
2.2.3.2. Tiêu chí loại trừ
- Không đồng ý tham gia nghiên cứu.
- Không thu thập đủ số liệu cho nghiên cứu.
- Bệnh nhân đã được chẩn đoán hội chứng Alagille.
2.2.4. Cỡ mẫu
Lấy trọn tất cả các mẫu đủ tiêu chuẩn chọn vào và không
có tiêu chuẩn loại trừ từ tháng 2/2015 đến tháng 12/2018.
2.2.5. Phƣơng pháp chọn mẫu
.
.
Không xác suất, lấy trọn mẫu trong thời gian nghiên cứu.
2.2.6. Công cụ thu thập số liệu
Bệnh án mẫu và phiếu theo dõi quá trình điều trị mẫu.
2.3. XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
Số liệu được nhập liệu bằng phần mềm Epidata 3.1và phân
tích số liệu bằng Stata 13.
CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Từ tháng 2/2015 đến tháng 12/2018, chúng tôi đã chọn lọc
được 32 bệnh nhân được chẩn đoán lâm sàng là ALGS.
3.1. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
Bảng 3.1. Đặc điểm của đối tƣợng tham gia nghiên cứu
Giới
Đặc điểm p
Tổng (n=32) Nữ (n=14) Nam(n=18)
Tuổi (tháng)§ 6,5 (2 - 51,5) 3,5 (2 - 31) 20 (4 - 112) 0,035
Nhóm tuổi (tháng)
>4 17 (53,1) 5 (35,7) 12 (66,7) 0,082¢
≤4 15 (46,9) 9 (64,3) 6 (33,3)
Địa chỉ
Tp.HCM 7 (21,9) 4 (28,6) 3 (16,7) 0,669¢
Tỉnh/thành khác 25 (78,1) 10 (71,4) 15 (83,3)
.
.
3.2. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG CỦA
TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
Bảng 3.2. Phân bố lý do nhập viện
Lý do nhập viện Tần số (n=32) Tỷ lệ %
Vàng da 21 65,6
Ngứa 4 12,5
Báng bụng 4 12,5
Khác 3 9,4
Bảng 3.5. Đặc điểm các bất thƣờng lâm sàng chính
Đặc điểm Tần số (n=32) Tỷ lệ %
Bất thường gan 31 96,9
Khuôn mặt đặc trưng 28 87,5
Bất thường cột sống 25 78,1
Bất thường tim 24 75
Bất thường mắt 19 59,4
Bất thường thận 2 6,3
3.3. ĐẶC ĐIỂM ĐỘT BIẾN GEN CỦA TRẺ MẮC HỘI
CHỨNG ALAGILLE
Có 32 trường hợp được chẩn đoán lâm sàng là ALGS
được tiến hành phân tích đột biến gen JAG1 và NOTCH2. Kết
quả có 24 trường hợp (75%) được phát hiện có đột biến gen gây
bệnh JAG1. Không có trường hợp nào đột biến gen NOTCH2.
.
.
Kiểu đột biến
Sai nghĩa Vô nghĩa Lệch khung Cắt nối Mất đoạn nhỏ
4%
13% 29%
21%
33%
Biểu đồ 3.3. Các kiểu đột biến gen JAG1 (N=24)
7
6
5
4
3
2
1
0
Sai nghĩa Vô nghĩa Lệch khung Cắt nối Mất đoạn nhỏ
Biểu đồ 3.4. Vị trí đột biến gen JAG1 (N=24)
.
.
Bảng 3.17. Tần suất phát hiện đột biến gen JAG1 ở thân
nhân bệnh nhân ALGS (N=17)
Thân nhân (n=26) Tần số Tỷ lệ %
Cha (n=9) 3 17,6
Mẹ (n=15) 1 5,9
Anh chị em ruột 0
0
(n=2)
Tổng cộng 4 23,5
3.4. MỐI LIÊN QUAN KIỂU GEN - KIỂU HÌNH CỦA
TRẺ MẮC HỘI CHỨNG ALAGILLE
Không thấy mối liên quan giữa các đặc điểm nền với
đột biến gen.
Không thấy mối liên quan giữa các bất thường lâm sàng
chính với đột biến gen.
Không thấy mối lien quan giữa các đặc điểm cận lâm
sang với đột biến gen.
3.5. CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN DIỄN TIẾN BỆNH GAN
Bảng 3.21. Thời gian theo dõi và diễn tiến bệnh gan (N=32)
Thời gian theo dõi (tháng) * (TV, KTV): 28 Tần Tỷ lệ
(17,5 : 38,5) số %
Diễn tiến bệnh gan Gan nhẹ 18 56,3
Gan nặng 14 43,7
.
.
Có mối liên quan giữa báng bụng, BTP 206,75µmol/L
và BTT 114,35µmol/L với diễn tiến bệnh gan.
Không thấymối liên quan giữa các bất thường lâm sàng
chính với diễn tiến bệnh gan.
CHƢƠNG 4. BÀN LUẬN
1.1. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
Về giới tính, chúng tôi nhận thấy nam nhiều hơn nữ 1,3
lần. Trong đó, có 14 nữ (44%), 18 nam (56%). Kết quả này
tương tự nghiên cứu của Ahn KJ.
Về tuổi phát hiện bệnh, trung vị là 6,5 tháng. Tuổi phát
hiện bệnh là tuổi của bệnh nhân tại thời điểm được chẩn đoán là
hội chứng Alagille. Tuổi phát hiện bệnh của nam muộn hơn so
với tuổi phát hiện bệnh của nữ (20 tháng so với 3,5 tháng).
Nhóm tuổi >4 tháng (17 trường hợp) nhiều hơn nhóm ≤4 tháng
(15 trường hợp). Như vậy, chẩn đoán ALGS tại bệnh viện Nhi
đồng 1 là muộn mặc dù đây là cơ sở y tế Nhi khoa tuyến cuối.
Điều này có thể do thân nhân bệnh nhân chưa nhận thức được
bệnh của trẻ nên khám bệnh muộn và cũng có thể do hạn chế
trong chẩn đoán bệnh của bác sĩ (do chưa có kinh nghiệm hoặc
do chưa đủ phương tiện chẩn đoán xác định bệnh). Đây là vấn
đề quan trọng vì sẽ ảnh hưởng tiên lượng về sau của trẻ ALGS.
.
.
Đa số bệnh nhân đến từ các tỉnh thành khác (78,1%)
ngoài thành phố Hồ Chí Minh (21,9%). Do đặc điểm bệnh viện
Nhi đồng 1 là tuyến cuối trong điều trị Nhi khu vực phía Nam
Việt Nam nên đại đa số bệnh nhân đến từ các tỉnh lân cận.
1.2. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG
1.2.1. Đặc điểm lâm sàng
Trẻ nhập viện phần lớn vì vàng da (65,6%). Số còn lại nhập
viện vì ngứa (12,5%), báng bụng (12,5%) và 3 trường hợp nhập viện
vì tăng lipid máu, gan to, khò khè. Đây là những vấn đề liên quan
bất thường gan mật và là đặc điểm giúp cha mẹ có thể nhận diện và
đưa trẻ khám bệnh. Tuy nhiên, do thói quen người Việt Nam, trẻ
thường được ủ kín, nằm trong phòng tối trong những tháng đầu đời
nên trẻ thường được phát hiện vàng da muộn hoặc do kinh nghiệm
sai lầm của cha mẹ khi cho rằng vàng da ở giai đoạn này là bình
thường. Điều này làm ảnh hưởng đến việc chẩn đoán bệnh sớm.
Kết quả, 53,1% bệnh nhân có 4 triệu chứng lâm sàng
chính. Còn lại, bệnh nhân có 3 triệu chứng lâm sàng chính
(25%) và 5 triệu chứng lâm sàng chính (21,9%). Đặc điểm này
tương tự nghiên cứu 80 ca ALGS của tác giả Alagille D (1987),
Emerick KM (1999).
Về đặc điểm lâm sàng, chúng tôi ghi nhận bất thường gan
là bất thường hay gặp nhất (96,9%), tiếp theo là bất thường
khuôn mặt (87,5%), bất thường cột sống (78,1%), bất thường
.
.
tim (75%) và thấp nhất là bất thường mắt (59,4%). Chỉ có hai
trường bất thường thận (6,3%) được phát hiện với một biểu hiện
thận loạn sản đa nang hai bên trên siêu âm nhưng chức năng
thận bình thường và một trường hợp suy thận cấp (urê và
creatinin tăng).
1.2.2. Đặc điểm các xét nghiệm sinh hóa
Các xét nghiệm sinh hóa được thực hiện trên 32 bệnh
nhân ALGS bao gồm BTP, BTT, AST, ALT, ALP, GGT,
Cholesterol, Triglycerid. Kết quả cho thấy tất cả các giá trị trên
đều tăng so với ngưỡng bình thường. Phạm vi các giá trị (giá trị
nhỏ nhất và giá trị lớn nhất) dao động rất lớn.Trong đó, hai chỉ
số BTT và GGT tăng rất cao so với ngưỡng bình thường, lần
lượt tăng 24,3 lần và 21,4 lần. Điều này phù hợp với sinh lý
bệnh, phản ánh đúng tình trạng ứ mật của trẻ ALGS.
Phân tích các đặc điểm lâm sàng phân theo giới và theo
tuổi cho thấy, có mối liên quan trung vị BTP, BTT, Cholesterol
theo giới. Trong đó, nữ có trung vị BTP, BTT cao hơn so với
nam (p<0,05). Ngược lại, nam có giá trị Cholesterol cao hơn so
với nữ (7,7mmol/L so với 5,7mmol/L) (p=0,048). Tuy nhiên, do
mẫu nghiên cứu còn nhỏ nên cần nghiên cứu với cỡ mẫu lớn
hơn để kết luận mối liên quan này.
.
.
1.3. ĐẶC ĐIỂM ĐỘT BIẾN GEN
1.3.1. Tỷ lệ đột biến gen JAG1
Chúng tôi tìm thấy 24 đột biến gây bệnh JAG1 (75%)
và không thấy đột biến NOTCH2 nào. Trong đó, tỷ lệ phát hiện
đột biến gen JAG1 trên nhóm bệnh nhân có biểu hiện 3 triệu
chứng lâm sàng chính, 4 triệu chứng lâm sàng chính, 5 triệu
chứng lâm sàng chính lần lượt là 5/8 (63%), 15/17 (88,2%), 4/7
(57,2%). Kết quả này cho thấy tần suất triệu chứng lâm sàng
không ảnh hưởng tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1. Tỷ lệ đột
biến gen JAG1 trong nghiên cứu của chúng tôi tương đương với
các tác giả Li L (76,9%) [87], Jurkiewicz D (74,3%) [61], Cho
JM (74%) [21], cao hơn tác giả Crosnier C (63%) [27], Krantz
ID (69%) [78] và thấp hơn tác giả Lin HC (86%) [89]. Nhìn
chung, tỷ lệ phát hiện đột biến gen JAG1của chúng tôi và các
tác giả thực tế không cao như mong đợi so với y văn (> 90%)
[86], [102]. Mặc dù đã tiến hành khảo sát đột biến gen
NOTCH2 từ 8 trường hợp không có đột biến gen JAG1 bằng
phương pháp giải trình tự gen thế hệ mới, chúng tôi không phát
hiện được trường hợp nào đột biến gen NOTCH2 do tỷ lệ đột
biến gen NOTCH2 rất thấp (< 1%) [93] và cỡ mẫu nghiên cứu
chúng tôi còn nhỏ. Một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân biểu hiện đầy đủ
tiêu chuẩn chẩn đoán ALGS nhưng không có đột biến JAG1
hay NOTCH2. Một hội chứng giống Alagille, di truyền tính trội
.
.
nhiễm sắc thể thường, không liên quan gen JAG1 hay
NOTCH2, đã được báo cáo từ một gia đình Canada bản địa.
Những người mắc bệnh này có biểu hiện thiểu sản đường mật, ứ
mật và hẹp động mạch phổi [119]. Vì vậy, bên cạnh về vấn đề
hạn chế cỡ mẫu, hạn chế kỹ thuật phân tích di truyền (trong
nghiên cứu chúng tôi chưa khảo sát được sự mất đoạn lớn và
mất toàn bộ gen JAG1), cần phải có thêm nhiều nghiên cứu hơn
nữa về sinh bệnh học ALGS.
1.3.2. Các kiểu đột biến gen JAG1
Kết quả phân tích di truyền học của chúng tôi có 5 kiểu
đột biến, bao gồm 7 đột biến sai nghĩa (29%), 8 đột biến vô
nghĩa (33%), 3 đột biến cắt nối (13%), 5 đột biến lệch khung
(21%) và một trường hợp mất đoạn nhỏ (4%) (p.del D692-C693
- Ex16). Các dạng đột biến này cũng tương tự với các báo cáo
trước đây.
1.3.3. Phân bố vị trí đột biến gen JAG1
Về vị trí đột biến, chúng tôi nhận thấy exon 4 (6 trường
hơp) thường bị ảnh hưởng hơn so với các exon khác như exon
2, 6, 8, 9, 10, 12, 15, 16, 18, 20, 21, 23, 24 nhưng nhìn chung là
tất cả các exon đều có thể bị ảnh hưởng. Kết quả này cũng
tương tự với các tác giả Li L(2015), Jurkiewicz D (2014), Cho
JM(2014), Lin HC (2012), Crosnier C(1999), Krantz ID(1998).
1.3.4. Đặc điểm tính đa hình nucleotide đơn
.