Chuyên đề tương tác gen sinh học 12

  • 29 trang
  • file .doc
CHUYÊN ĐỀ. TƯƠNG TÁC GEN
A. KIẾN THỨC CƠ BẢN
I. Khái niệm
- Khái niệm tương tác gen : là sự tác tác động qua lại giữa các gen trong quá trình hình
thành một kiểu hình .
- Thực chất các gen trong tế bào không tương tác trực tiếp với nhau mà chỉ có sản
phẩm của chúng tác động qua lại với nhau để tạo nên kiểu hình
+ Tương tác gen alen :
II. Phân loại
1. Tương tác bổ sung
- Các gen không alen tác động bổ sung với nhau cho ra kiểu hình riêng biệt.
 Khi lai F1 dị hợp về 2 cặp gen với nhau được F2 có các tỉ lệ KH: 9:6:1 ; 9:7 ; 9:3:4 ;
9:3:3:1
* Tương tác bổ sung tỉ lệ 9:7
Pt/c : hoa trắng x hoa trắng
F1 : hoa đỏ
F2 : 9/16 hoa đỏ : 7/16 trắng
Giải thích quy luật tương tác gen bổ sung
F2 : 9 + 7 = 16 tổ hợp giao tử F1 : 4 loại giao tử x 4 loại giao tử
F1 dị hợp 2 cặp gen AaBb
=> Tính trạng màu sắc hoa do hai alen chi phối , tính trạng tuần theo quy luật tương
tác gen.
Tỉ lệ phân li kiểu hình ở F2 là 9 đỏ : 7 trắng => Có mặt cả hai loại alen trội thì có màu
đỏ, có một loại alen thì có màu trắng.
=> Quy ước :
A- B : màu đỏ
A- bb ; aaB- ; aabb : màu trắng
Sơ đồ lai :
P : aaBB x AAbb
F1 : AaBb
Trang 1
F2 : 9A - B - : 3aa B – 3A - bb : 1 aabb
9 đỏ : 7 trắng
* Tương tác bổ sung tỉ lệ 9:6:1
Pt/c : bí tròn x bí tròn
F1: 100% bí dẹt
F1X F1 : F2 : 9 bí dẹt : 6 bí tròn : 1bí dài
Giải thích quy luật tương tác gen bổ sung
Bảng lập luận tương tự như ở tỉ lệ 9:7 ; sự di truyền hình dạng quả bí bị chi phối bởi sự
tương tác bổ sung, cụ thể như sau:
Quy ước: A-B- : bí dẹt
A-bb + aaB- : bí tròn
Aabb : bí dài
Sơ đồ lai :
P : aa BB x AAbb
F1 x F1 : AaBb x AaBb
F2 : 9A - B - : 3aa B – 3A - bb : 1 aabb
KH : 9 bí dẹt : 6 bí tròn : 1bí dài
* Tương tác bổ sung tỉ lệ 9:3:3:1(hình dạng mào gà)
Pt/c: Mào hình hạt đậu x Mào hình hoa hồng
F1: 100% Mào hình hạt đào
F2: 9/16 Mào hình hạt đào : 3/16 Mào hình hoa hồng : 3/16 Mào hình hạt đậu : 1/16
Mào đơn
Bảng lập luận tương tự như ở tỉ lệ 9:7 ; sự di truyền hình dạng mào gà bị chi phối bởi
sự tương tác bổ sung, cụ thể như sau:
A-B-: Mào hình hạt đào
A-bb : Mào hình hoa hồng
aaB-: Mào hình hạt đậu
aabb: Mào đơn
2. Tương tác cộng gộp
- Tương tác cộng gộp có thể xảy ra giữa các gen trội alen hoặc không alen.
Trang 2
- Khi các alen trội thuộc 2 hoặc nhiều locut gen tương tác với nhau theo kiểu mỗi alen
trội (bất kể thuộc lôcut nào) đều làm tăng sự biểu hiện của kiểu hình lên một chút ít gọi
là kiểu tương tác cộng gộp.
- Có 2 kiểu cộng gộp tích lũy và cộng gộp không tích lũy. Trong cộng gộp tích lũy
vai trò của các gen trội là như nhau vì vậy số lượng gen trội càng nhiều thì tính trạng
biểu hiện càng rõ.
 Khi lai F1 dị hợp về 2 cặp gen với nhau được F2 có các tỉ lệ: 15 : 1 ; 1: 4 : 6 : 4 : 1
* Tương tác cộng gộp tỉ lệ 15:1
Pt/c Lúa mì hạt đỏ x Lúa mì hạt trắng
F1: 100% lúa mì hạt đỏ
F2: KH 15 lúa mì hạt đỏ : 1 lúa mì hạt trắng
Giải thích
Sơ đồ lai Pt/c AABB x aabb
Lúa mì hạt đỏ lúa mì hạt trắng
F1: AaBb (đỏ)
F2: có 9 kiểu gen phân theo tỉ lệ : 1:2:1:2:4:2:1:2:1
Có 2 kiểu hình: 9A-B- : 3 A-bb : 3 aaB- : 1 aabb
15 lúa mì hạt đỏ : 1 lúa mì hạt trắng
3. Tương tác át chế
- Hai gen không alen có vai trò khác nhau trong quá trình biểu hiện tính trạng , hoạt
động của gen này át chế biểu hiện của gen kia .
Tuỳ thuộc vào gen át là gen trội hay gen lặn mà khi lai F1 dị hợp về 2 cặp gen với
nhau được F2 có các tỉ lệ: 13:3 ;12:3:1 ; 9:3:4.
* Tương tác át chế tỉ lệ 13 : 3
Thí nghiệm: Ở gà 2 kiểu gen CCII và ccii đều xác định màu lông trắng. Màu
trắng ở kiểu gen CCII là do gen C tạo màu bị gen I át đi, còn kiểu gen ccii cho kiểu
hình trắng là do gen tạo màu ở trạng thái đồng hợp lặn
P: gà trắng x gà trắng
CCII x ccii
F1 CcIi (gà trắng)
F2 9 C-I- : 3ccI- : 1 ccii : 3 C-ii
Trang 3
13 trắng: : 3 màu
*Tương tác át chế tỉ lệ 12:3:1
Alen trội A kìm hãm sự biểu hiện của B ở locus khác. B chỉ biểu hiện ở aa. Aabb có
kiểu hình khác
Thí nghiệm:
Lai bí quả màu xanh có kiêu gen AABB với bí quả trắng co kiểu gen aabb thi bí F1
AaBb có màu trắng. Lai F1 với nhau cho F2 tỷ lệ 12 trắng : 3 vàng : 1 xanh
P Bí quả trắng x Bí quả trắng
F1: AaBb (quả trắng)
F2: 9 A-B- : 3A-bb : 3 aaB- : 1 aabb
12 quả trắng : 3 quả vàng : 1 quả xanh
* Át chế tỉ lệ 9 : 3 : 4
Kiểu gen aa cản trở sự biểu hiện của các alen locus B, gọi là át chế lặn đối với locus B
Thí nghiệm:
P: Chuột đen x Chuột trắng
AAbb x aaBB
F1: AaBb (xám nâu)
F2: 9 A-B- : 3 A-bb : 3 aaB : 1aabb
9 xám nâu : 3 đen : 4 trắng
III. Ý nghĩa
- Làm tăng xuất hiện biến dị tổ hợp, xuất hiện tính trạng mới chưa có ở bố mẹ. Mở ra
khả năng tìm kiếm những tính trạng mới trong công tác lai tạo giống.
Trang 4
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP CƠ BẢN VÀ NÂNG CAO
Dạng 1: Nhận biết quy luật tương tác gen
I. Nhận dạng có tương tác gen và kiểu tương tác
Phương pháp chung: Muốn kết luận 1 tính trạng nào đó được di truyền theo
quy luật tương tác gen ta phải chứng minh tính trạng đó do 2 hay nhiều cặp gen PLĐL
cùng chi phối.
1. Dựa vào kết quả phép lai hai cơ thể dị hợp về 2 cặp gen cùng quy định 1 tính
trạng trong di truyền tương tác gen.
Xét phép lai 1: P: AaBb x AaBb  F1 :
9 (A-B-) QLDT 3 kiểu di truyền tương tác gen:
3 (A-bb) + Tương tác bổ sung (bổ trợ)
3 (A-bb) Tương tác gen + Tương tác cộng gộp
3 (aaB-) + Tương tác át chế
1 (aabb)
- Mỗi kiểu tương tác có 1 tỉ lệ KH tiêu biểu dựa theo biến dạng của (3:1)2 như sau:
a. Tương tác bổ sung có 4 tỉ lệ KH: 9:3:3:1; 9:6:1; 9:7; 9:3:4
- Tương tác bổ sung gen trội hình thành 4 KH: 9:3:3:1
A-B- ≠ A-bb ≠ aaB- ≠ aabb thuộc tỉ lệ: 9:3:3:1
- Tương tác bổ sung gen trội hình thành 3 KH: 9:6:1
A-B- ≠ (A-bb = aaB-) ≠ aabb thuộc tỉ lệ 9:6:1
- Tương tác bổ trợ gen trội hình thành 2 KH: 9:7
A-B- ≠ (A-bb = aaB- = aabb) thuộc tỉ lệ 9:7
- Tương tác bổ trợ gen trội hình thành 3 KH : 9:3:4
A-B- ≠ A-bb ≠ aaB- = aabb thuộc tỉ lệ 9:3:4
b.Tương tác át chế có 3 tỉ lệ KH: 9:3:4; 12:3:1; 13:3
- Tương tác át chế gen trội hình thành 3 KH: 12:3:1
(A-B- = A-bb) ≠ aaB- ≠ aabb thuộc tỉ lệ 12:3:1
- Tương tác át chế gen trội hình thành 2 KH: 13:3
(A-B- = A-bb = aabb) ≠ aaB- thuộc tỉ lệ 13:3
- Tương tác át chế gen lặn hình thành 3 KH: 9:3:4
A-B- ≠ aaB- ≠ (A-bb = aabb) thuộc tỉ lệ 9:3:4
c. Tác động cộng gộp (tích lũy) hình thành 2 KH: 15:1 ; 1:4:6:4:1
Trang 5
- (A-B- = A-bb = aaB-) ≠ aabb thuộc tỉ lệ 15:1
- AABB ≠ AABb ≠ AaBB ≠ Aabb ≠ aaBB ≠ AaBb ≠Aabb ≠ aaBb ≠ aabb thuộc tỉ lệ
1:4:6:4:1
Như vậy qua các kiểu tương tác trên có thể phát biểu tóm tắt sự di truyền
tương tác nhiều gen lên 1 tính trạng như sau: với n cặp gen ở P thuần chủng,
PLĐL nhưng cùng tác động lên 1 tính trạng thì sự phân li kiểu hình ở F2 sẽ là một
biến dạng của sự khai triển biểu thức (3+1)n
=> Đặc điểm nhận biết:
+ Tương tác bổ sung kèm theo xuất hiện tính trạng mới
+ Tương tác át chế ngăn cản tác dụng của các gen không alen.
+ Tương tác cộng gộp mỗi gen góp phần như nhau vào sự phát triển.
2. Dựa vào các tỉ lệ KG và KH đặc trưng trong phép lai phân tích di truyền tương
tác gen.
Phép lai 2 : AaBb x aabb  1AaBb : 1 Aabb: 1 aaBb : 1aabb
- Các tỉ lệ KH thu được trong phép lai phân tích KG: AaBb trong tương tác gen:
+ Tỉ lệ 1:1:1:1  Kiểu tương tác bổ sung 9:3:3:1
+ Tỉ lệ 1:2:1  Kiểu tương tác gồm: 9:6:1
12:3:1
9:4:3
1:4:6:4:1
+ Tỉ lệ 3:1  Kiểu tương tác 15:1
9:7
13:3
*Lưu ý:
Nhận biết trường hợp 1 cặp tính trạng do 2 cặp gen quy định theo tương tác gen lai
phân tích cho tỉ lệ KH 3:1  Di truyền tương tác gen kiểu 9:7 ; 13: 3
- Giống nhau: tỉ lệ KH 3:1
- Khác nhau: +Tỉ lệ 1/4 giống F1 Tương tác gen kiểu: (9:7)
+ Tỉ lệ 3/4 giống F1 Tương tác gen kiểu: (13:3)
Ví dụ 1: Xét tương tác tỉ lệ 9 cao: 7 thấp
P: AaBb x aabb  1AaBb : (1 Aabb: 1 aaBb : 1aabb)
(cao) KH: (1 cao) ( 3 thấp)
Trang 6
Ví dụ 2: Xét tương tác tỉ lệ 13đỏ: 3 trắng
P: AaBb x aabb  1AaBb : 1 Aabb: 1 aaBb : 1aabb
(đỏ) (đỏ) ( đỏ) (trắng) (đỏ)
KH: 3 đỏ: 1 trắng
3. Dựa vào các tỉ lệ KG và KH đặc trưng trong phép lai di truyền tương tác gen
Phép lai 3: P AaBb x Aabb F1: 3A-B- : 3 A-bb : 1 aaB- : 1 aabb
Phép lai 4: P: AaBb x aaBb  F1: 3 A-B- : 3 aaB- : 1 A-bb : 1aabb
Tùy vào kiểu tương tác. Kết quả phép lai 3 và phép lai 4 sẽ phân li kiểu hình theo tỉ lệ
3:3:1:1 hoặc biến đổi của tỉ lệ này như 4:3:1 ; 6:1:1 ; 3:3:2 ; 5:3 : 7:1
*Lưu ý:
Nhận biết trường hợp 1 cặp tính trạng do 2 cặp gen quy định theo tương tác gen lai tỉ
lệ KH 5:3  Di truyền tương tác gen kiểu 9:7 ; 13: 3
- Giống nhau: tỉ lệ KH 5:3
- Khác nhau: +Tỉ lệ 3/8 giống F1 Tương tác gen kiểu: (9:7)
+ Tỉ lệ 5/8 giống F1 Tương tác gen kiểu: (13:3)
Ví dụ 3: Xét tương tác tỉ lệ 9 cao: 7 thấp
P: AaBb x Aabb  3AaBb : 3 Aabb: 1 aaBb : 1aabb)
(cao) KH: (3 cao) ( 5thấp)
Ví dụ 4: Xét tương tác tỉ lệ 13đỏ: 3 trắng
P: AaBb x aaBb  3AaBb : 1 Aabb: 3 aaBb : 1aabb
(đỏ) (3đỏ) (1 đỏ) (3 trắng) (1đỏ)
KH: 5 đỏ: 3 trắng
BẢNG TỔNG KẾT TỈ LỆ KẾT QUẢ LAI
Loại tương tác Tỉ lệ lai phân tích Tỉ lệ AaBb x Aabb
AaBb x aabb hoặc AaBb x aaBB
9:3:3:1 1:1:1:1 3:3:1:1
9:6:1 1:2:1 4:3:1
9:7 1:3 5:3
Trang 7
12:3:1 1:2:1 6:1:1 / 4:3:1
13:3 3:1 5:3 / 7:1
9:4:3 1:2:1 3:3:2 / 4:3:1
15:1 3:1 7:1
Tóm lại: Khi xét sự di truyền của 1 tính trạng, điều giúp chúng ta nhận biết tính
trạng đó được di truyền theo quy luật tương tác của 2 gen không alen là
+ Tính trạng đó được phân li KH ở thế hệ sau theo tỉ lệ 9:3:3:1 hay biến đổi của tỉ lệ
này.
+ Tính trạng đó được phân li KH ở thế hệ sau theo tỉ lệ 3:3:1:1 hay biến đổi của tỉ lệ
này.
+ Kết quả lai phân tích xuất hiện tỉ lệ KH 1:1:1:1 hay biến đổi của tỉ lệ này.
4. So sánh 1 số dạng tương tác đặc trưng
a. Kiểu tương tác 9:6:1 và 9:7
a. Giống nhau
+ Là kiểu tương tác của 2 gen không alen quy định 1 tính trạng
+ Vai trò của 2 gen trội tương đương nhau.
A- + B-  xuất hiện kiểu hình mới
+ Xuất hiện BDTH khác phân li độc lập
* Khác nhau
Đặc điểm phân biệt Tỉ lệ 9:6:1 Tỉ lệ 9:7
1. Số loại KH 3 2
2. Lai phân tích 3 loại KH tỉ lệ 1:2:1 2 loại KH tỉ lệ 3:1
3. Lai AaBb x Aabb 4:3:1 5:3
b. Kiểu tương tác 9:6:1 và 13:3
a. Giống nhau
+ Là kiểu tương tác của 2 gen không alen quy định 1 tính trạng.
Trang 8
+ Xuất hiện BDTH khác phân li độc lập
* Khác nhau
Đặc điểm phân biệt Tỉ lệ 9:6:1 Tỉ lệ 13:3
1. Số loại KH 3 2
2. Lai phân tích 3 loại KH tỉ lệ 1:2:1 2 loại KH tỉ lệ 3:1
3. Lai AaBb x Aabb/aaBb 4:3:1 5:3/7:1
c. Kiểu tương tác 9:6:1 và 15:1
* Giống nhau
+ Là kiểu tương tác của 2 gen không alen quy định 1 tính trạng.
+ Nếu P thuần chủng, F1 đồng tính, F2 phân li theo tỉ lệ nhất định có tỉ lệ KG ở F2
giống nhau là: 1:2:1:2:4:2 :1:2:1
+ Xuất hiện BDTH khác phân li độc lập
* Khác nhau
Đặc điểm phân biệt Tỉ lệ 9:6:1 Tỉ lệ 15:1
1. Số loại KH 3 2
2. Lai phân tích 3 loại KH tỉ lệ 1:2:1 2 loại KH tỉ lệ 3:1
3. Lai AaBb x Aabb 4:3:1 7:1
4. Vai trò của các gen trội Vai trò của các gen trội Vai trò của các gen trội
không như nhau hoàn toàn như nhau.
II. Phương pháp giải
1. Dạng toán thuận: cho biết kiểu tương tác, kiểu gen (kiểu hình) của P, tìm tỉ lệ
phân li về kiểu gen và kiểu hình ở đời con.
+ Bước 1: Quy ước gen.
+ Bước 2: Xác định kiểu gen, kiểu hình ở đời con thông qua sơ đồ lai.
Lưu ý: Sử dụng phép nhân xác suất hoặc sơ đồ phân nhánh hoặc sử dụng công thức
tam giác Pascan để xác định nhanh tỉ lệ kiểu gen, kiểu hình ở thế hệ con.
Trang 9
VD1: Ở một loài thực vật, tính trạng chiều cao của cây do 3 cặp gen không alen là A, a
; B, b ; D, d cùng quy định theo kiểu tương tác cộng gộp. Trong kiểu gen nếu cứ có
một alen trội thì chiều cao cây sẽ tăng thêm 5cm. Cho cây cao nhất giao phấn với cây
thấp nhất thu được F1. Cho F1 giao phấn với nhau, thu được F2. Biết rằng không xảy
ra đột biến, theo lí thuyết, tỉ lệ phân li kiểu hình ở đời F2 là:
A. 20 : 15 : 6 : 1 : 15 : 1 : 6 B. 15 : 20 : 6 : 1 : 15 : 1 : 1
C. 1 : 6 : 15 : 20 : 1 : 6 : 6 D. 15 : 15 : 6 : 1 : 15 : 1 : 6
Hướng dẫn trả lời
P : cây cao nhất cây thấp nhất
AABBDD x aabbdd
F1: AaBbDd
F1 x F1  F2 phân li tỉ lệ KH 20 : 15 : 6 : 1 : 15 : 1 : 6 (sử dụng tam giác Pascan) 
Chọn đáp án A
VD2: Cho lai hai dòng vẹt thuần chủng lông vàng với lông xanh, được F1 toàn màu
hoa thiên lý(xanh-vàng). F2 gồm 9/16 màu thiên lý : 3/16 lông vàng : 3/16 lông xanh :
1/16 lông trắng. Tính trạng này di truyền theo quy luật:
A. Phân li độc lập C.Trội không hoàn toàn
B. Tương tác gen D. Liên kết gen
Hướng dẫn trả lời
Tỉ lệ phân tính về KH ở thế hệ F2 là: 9:3:3:1
Mà đây là kết quả của phép lai của hai cá thể về một cặp tính trạng tương phản .
Nên suy ra tính trạng này di truyền theo quy luật tương tác gen (tương tác bổ sung)
=> Chọn đáp án B
VD3: Ở một loài thực vật chỉ có 2 dạng màu hoa là đỏ và trắng. Trong phép lai phân
tích một cây hoa màu đỏ đã thu được thế hệ lai phân li kiểu hình theo tỉ lệ: 3 cây hoa
trắng : 1 cây hoa đỏ. Có thể kết luận, màu sắc hoa được quy định bởi:
A. Một cặp gen, di truyền theo quy luật liên kết với giới tính.
B. Hai cặp gen liên kết hoàn toàn.
C. Hai cặp gen không alen tương tác bổ trợ (bổ sung)
D. Hai cặp gen không alen tương tác cộng gộp.
Hướng dẫn trả lời
Đây là phép lai phân tích cây hoa đỏ (1 tính trạng)  Fa thu được tỉ lệ KH: (3:1)  Fa
có 3+1 = 4 kiểu tổ hơp = 4 giao tử x 1 giao tử
=> Cây hoa đỏ cho 4 giao tử và dị hợp 2 cặp gen (AaBb) quy định KH hoa đỏ 
Tương tác gen bổ sung
 Chọn đáp án C
Trang 10
Hoặc nhận thấy ¼ KH hoa đỏ giống F1 Tương tác bổ sung TL 9:7
VD4: Ở thực vật lưỡng bội, alen A quy định hoa đỏ trội hoàn toàn so với alen a quy
định hoa tím. Sự biểu hiện màu sắc của hòa còn phụ thuộc vào một gen có 2 alen (B và
b) nằm trên một cặp NST khác. Khi trong kiểu gen có alen B thì hoa có màu, khi trong
kiểu gen không có alen B thì hoa không có màu (hoa trắng). Cho giao phấn giữa hai
cây đều dị hợp về 2 cặp gen trên. Biết không có đột biến xảy ra. Tính theo lí thuyết, tỉ
lệ kiểu hình ở đời con là:
A. 9 cây hoa đỏ : 3 cây hoa tím : 4 cây hoa trắng
B. 12 cây hoa tím : 3 cây hoa đỏ : 1 cây hoa trắng
C. 12 cây hoa đỏ : 3 cây hoa tím : 1 cây hoa trắng
D. 9 cây hoa đỏ : 4 cây hoa tím : 3 cây hoa trắng
Hướng dẫn trả lời
Theo đề ta quy ước: A: hoa đỏ; a: hoa tím
Khi kiểu gen có B: hoa có màu  A-B-: hoa đỏ; aaB-: hoa tím
Khi không có alen B: hoa trắng A-bb và aabb: hoa trắng
 Kiểu tương tác bổ sung.
Bố mẹ (P): AaBb x AaBb
F1: 9A-B-: 3A-bb : 3aaB- : 1aabb
 Tỉ lệ kiểu hình ở đời con F1 là:
9 đỏ (9A-B-) : 3 tím (3aaB-) : 4 trắng (3A-bb+1aabb)  Chọn đáp án A
2. Dạng toán nghịch: cho biết kiểu hình của P, tỉ lệ phân li đời con, xác định kiểu
gen của P.
* Bước 1: Biện luận tính trạng di truyền theo quy luật tương tác gen
- Thường dựa vào kết quả phân tính ở thế hệ lai để suy ra số kiểu tổ hợp giao tử và số
loại giao tử của bố mẹ => số cặp gen tương tác.
- Sau khi xác định được số cặp gen tương tác, đồng thời xác định được kiểu gen của bố
mẹ và suy ra sơ đồ lai có thể có của phép lai đó để thấy tỉ lệ KG thuộc dạng nào, đối
chiếu với kiểu hình của đề bài để dự đoán kiểu tương tác.
+ Khi lai F1 x F1 tạo ra F2 có 16 kiểu tổ hợp như: 9:3:3:1; 9:6:1; 9:7; 12:3:1; 13:3,
9:3:4; 15:1 (16 = 4 x 4 => P giảm phân cho 4 loại giao tử)
+ Khi lai F1 với cá thể khác tạo ra F2 có 8 kiểu tổ hợp như: 3:3:1:1; 4:3:1; 3:3:2; 5:3;
6:1:1; 7:1. (8 = 4 x 2 => một bên P cho 4 loại giao tử, một bên P cho 2 loại giao tử)
+ Khi lai phân tích F1 tạo ra F2 có 4 kiểu tổ hợp như: 3:1; 1:2:1; 1:1:1:1.
(4 = 4 x 1 => một bên P cho 4 loại giao tử, một bên P cho 1 loại giao tử)
* Bước 2: Biện luận kiểu tương tác. Quy ước gen.
Trang 11
* Bước 3: Xác định kiểu gen của P, F.
* Bước 4: Lập sơ đồ lai.
VD5: Ở đậu thơm, sự có mặt của 2 gen trội A, B trong cùng kiểu gen qui định màu hoa
đỏ, các tổ hợp gen khác chỉ có 1 trong 2 loại gen trội trên, cũng như kiểu gen đồng hợp
lặn sẽ cho kiểu hình hoa màu trắng. Cho biết các gen phân li độc lập trong quá trình di
truyền. lai 2 giống đậu hoa trắng thuần chủng, F1 thu được toàn hoa màu đỏ. Cho F1
giao phấn với hoa trắng thu được F2 phân tính theo tỉ lệ 37.5% đỏ: 62,5% trắng. Kiểu
gen hoa trắng đem lai với F1 là:
A. Aabb hoặc aaBb B. Aabb hoặc AaBB
C. aaBb hoặc AABb D. AaBB hoặc AABb
Hướng dẫn trả lời
F2 phân tính có tỉ lệ: 37.5% đỏ: 62,5% trắng = 3 đỏ : 5 trắng = 8 tổ hợp
8 tổ hợp = 4 giao tử x 2 giao tử.
Theo giả thuyết thì những cây hoa trắng có thể có là một trong các kiểu gen sau:
Aabb,Aabb, aaBB,aaBb,aabb
Trong đó, Kiểu gen AAbb, aaBB, aabb sẽ giảm phân cho 1 loại giao tử
Kiểu gen Aabb, aaBb giảm phân cho 2 loại giao tử
Vậy chỉ có KG Aabb, aaBb là thỏa mãn, để khi lai với cây F1 cho ra 8 tổ hợp.
Do đó cây đem lai sẽ cho 2 loại giao tử. nên cây đem lai với F1 sẽ có kiểu gen là:
Aabb hoặc aaBb.
=> Chọn đáp án A
VD6 : Lai 2 dòng bí thuần chủng quả tròn, thu được F1 toàn quả dẹt; cho F1 tự thụ
phấn F2 thu được 271 quả dẹt : 179 quả tròn : 28 quả dài. Kiểu gen của bố mẹ là:
A. Aabb x aaBB C. AaBb x AaBb
B. AaBB x Aabb D. AABB x aabb
Hướng dẫn trả lời
Xét F2 có 271 quả dẹt : 179 quả tròn : 28 quả dài
= 9 quả dẹt : 6 quả tròn : 1 quả dài
=>F2 có 9+6+1 = 16 tổ hợp = 4 giao tử x 4 giao tử
Suy ra F1 dị hợp 2 cặp gen : AaBb, cơ thể bố mẹ thuần chủng về hai cặp gen.
Quy ước: A-B- : quả dẹt
A-bb và aaB-: quả tròn
Aabb : quả dài
Vậy kiểu gen bố mẹ thuần chủng là: Aabb x aaBB
 chọn đáp án A
VD7: (Đề thi THPT Quốc gia 2015)
Ở một loài thực vật lưỡng bội, xét 2 cặp gen (A, a; B, b) phân li độc lập cùng quy định
màu sắc hoa. Kiểu gen có cả hai loại alen trội A và B cho kiểu hình hoa đỏ, kiểu gen
Trang 12
chỉ có một loại alen trội A cho kiểu hình hoa vàng, các kiểu gen còn lại cho kiểu hình
hoa trắng. Cho cây hoa đỏ (P) tự thụ phấn, thu được F1 gồm 3 loại kiểu hình. Biết rằng
không xảy ra đột biến, sự biểu hiện của gen không phụ thuộc vào môi trường. Theo lí
thuyết, trong các kết luận sau, có bao nhiêu kết luận phù hợp với kết quả của phép lai
trên?
(1) Số cây hoa trắng có kiểu gen dị hợp tử ở F1 chiếm 12,5%.
(2) Số cây hoa trắng có kiểu gen đồng hợp tử ở F1 chiếm 12,5%.
(3) F1 có 3 loại kiểu gen quy định kiểu hình hoa trắng.
(4) Trong các cây hoa trắng ở F1, cây hoa trắng đồng hợp tử chiếm 25%.
A. 4. B. 1. C. 2. D. 3.
Hướng dẫn trả lời
Theo đề bài, ta có: A-B-: đỏ; A-bb: Vàng; (aaB-, aabb): Trắng
Cây đỏ P tự thụ phấn cho 3 loại KH --> cây đỏ P có KG AaBb
F1 sẽ có tỉ lệ KG là
1AABB:2AaBB:2AABb:4AaBb:1Aabb:2Aabb:1aaBB:2aaBb:1aabb
- Ý (1) đúng vì số cây hoa trắng có kiểu gen dị hợp tử ở F1 là aaBb = 12,5%.
- Ý (2) đúng vì số cây hoa trắng có kiểu gen đồng hợp tử ở F1 là aaBB + aabb
=12,5%.
- Ý (3) đúng vì F1 có 3 loại KG quy định KH hoa trắng là aaBB, aaBb, aabb.
- Ý (4) sai vì trong các cây hoa trắng ở F1, cây hoa trắng đồng hợp tử = 2/4 = 50%
(chứ không phải 25%).
 Chọn đáp án D.
Dạng 2: Vận dụng toán xác suất trong giải bài tập tương tác gen
I. Phương pháp giải
* Phương pháp chung
- Bản chất toán xác suất trong di truyền tương tác gen là xác định đúng tỉ lệ loại tương
tác và quy ước gen  vận dụng dữ kiện đề bài để thực hiện yêu cầu.
+ Qui tắc cộng xác suất
Trang 13
Khi hai sự kiện không thể xảy ra đồng thời (hai sự kiện xung khắc), nghĩa là
sự xuất hiện của sự kiện này loại trừ sự xuất hiện của sự kiện kia thì qui tắc cộng sẽ
được dùng để tính xác suất của cả hai sự kiện:
P (A hoặc B) = P (A) + P (B)
+ Qui tắc nhân xác suất
Khi hai sự kiện độc lập nhau, nghĩa là sự xuất hiện của sự kiện này không phụ
thuộc vào sự xuất hiện của sự kiện kia thì qui tắc nhân sẽ được dùng để tính xác suất
của cả hai sự kiện:
P (A và B) = P (A) . P (B)
+ Sử dụng công thức tam giác Pascan ta có:
1
1 1
1 2 1  1 cặp gen dị hợp Aa x Aa
1 3 3 1
1 4 6 4 1  2 cặp gen dị hơp AaBb x AaBb
1 5 10 10 5 1
1 6 15 20 15 6 1  3 cặp gen…
1 7 21 35 35 21 7 1
1 8 28 56 70 56 28 8 1  4 cặp gen dị hợp
(8 7 6 5 4 3 2 1 0)
Số alen trội giảm dần
Dạng 2.1: Tính số kiểu hình trội hoặc lặn ở đời sau: có thể xác định nhanh hệ số của
nhị thức bằng cách tính tổ hợp.
Trong đó: x = số alen trội (hoặc lặn) trong kiểu gen; n = tổng số alen
Dạng 2.2: Tính tần số xuất hiện tổ hợp gen có a alen trội (hoặc lặn) ở đời sau:
Trang 14
- Gọi n là số cặp gen dị hợp → số alen trong một KG = 2n
- Số tổ hợp gen = 2n x 2n = 4n
Nếu có n cặp gen dị hợp, PLĐL, tự thụ thì tần số xuất hiện tổ hợp gen có a alen trội
( hoặc lặn ) C2na / 4n
II. Bài tập vận dụng
VD1: Để tính số kiểu hình mà trong kiểu gen có hai alen trội và 4 gen alen lặn:
= 15
VD2: Chiều cao cây do 3 cặp gen PLĐL, tác động cộng gộp quy định. Sự có mặt mỗi
alen trội trong tổ hợp gen làm tăng chiều cao cây lên 5cm. Cây thấp nhất có chiều cao
= 150cm. Cho cây có 3 cặp gen dị hợp tự thụ phấn. Xác định:
- Tần số xuất hiện tổ hợp gen có 1 alen trội, 4 alen trội.
- Khả năng có được một cây có chiều cao 165cm
Hướng dẫn trả lời
- Tần số xuất hiện : tổ hợp gen có 1 alen trội = C2na / 4n = C61 / 43 = 6/64
tổ hợp gen có 4 alen trội = C2na / 4n = C64 / 43 = 15/64
- Cây có chiều cao 165cm hơn cây thấp nhất = 165cm – 150cm = 15cm
→ có 3 alen trội (3.5cm = 15cm )
Vậy khả năng có được một cây có chiều cao 165cm = C63 / 43 = 20/64
VD3: Chiều cao thân ở một loài thực vật do 4 cặp gen nằm trên NST thường qui định
và chịu tác động cộng gộp theo kiểu sự có mặt một alen trội sẽ làm chiều cao cây tăng
thêm 5cm. Người ta cho giao phấn cây cao nhất có chiều cao 190cm với cây thấp nhất,
được F1 và sau đó cho F1 tự thụ. Nhóm cây ở F2 có chiều cao 180cm chiếm tỉ lệ:
A. 28/256 B. 56/256 C. 70/256 D. 35/256
Hướng dẫn trả lời
Cây cao nhất cây thấp nhất
P: AABBDDEE x aabbddee
F1: AaBbDdEe có chiều cao:
=> F1 dị hợp về 4 cặp gen quy định chiều cao 180cm = 190cm – 2 x 5cm => cây cao
180cm có 2 alen lặn => Tỷ lệ cây cao 180cm ở F2: = C28/ 44 = 28/256
Trang 15
 Chọn đáp án A
VD4: Lai hai thứ bí quả tròn có tính di truyền ổn định, thu được F1 đồng loạt bí quả
dẹt. Cho giao phấn các cây F1 người ta thu được F2 tỉ lệ 9 dẹt : 6 tròn : 1 dài.
Cho giao phấn 2 cây bí quả dẹt ở F2 với nhau.Về mặt lí thuyết thì xác suất để có
được quả dài ở F3 :
A. 1/81 B. 3/16 C. 1/16 D.
4/81
Hướng dẫn trả lời
Tỉ lệ KH F2: dẹt : tròn : dài = 9 : 6 : 1 (dẹt : A-B- ; dài: aabb)
Lai F2 bí dẹt x bí dẹt → dài nên KG của 2 cây dẹt AaBb x AaBb
 Xác suất để có được quả dài ở F3 = 4/9.4/9.1/16 = 1/81
VD5 (Đề thi minh họa THPT Quốc gia 2015)
Ở một loài thực vật, tính trạng chiều cao cây do nhiều gen phân li độc lập (mỗi gen
đều có 2 alen) tương tác với nhau theo kiểu cộng gộp. Cứ mỗi alen trội trong kiểu
gen làm cây cao thêm 10cm. Cho cây cao nhất giao phấn với cây thấp nhất có chiều
cao 120cm, thu được F1. Cho F1 giao phấn với nhau, thu được F2 gồm 7 loại kiểu
hình. Biết rằng không xảy ra đột biến, theo lí thuyết, cây có chiều cao 130cm ở F2
chiếm tỉ lệ
A. 1/64. B. 3/32. C. 9/64 D. 15/64.
Hướng dẫn trả lời
Nhận xét
- 1 alen trội làm cây cao thêm 10cm. Cây thấp nhất cao 120cm
- F1X F1  F2 có 7 loại KH :
120 130 140 150 160 170 180
Alen trội 0 1 2 3 4 5 6
 3 cặp gen tương tác cộng gộp
Cách 1:
Vậy cây cao 130 cm (có 1 alen trội) chiếm tỉ lệ: C16 / 43 = 6/64 = 3/32
Cách 2: Dựa vào công thức tam giác Pascan có tỉ lệ 6/64 = 3/32
VD6: Khi lai 2 cây đậu thơm thuần chủng hoa đỏ và hoa trắng với nhau được F 1 toàn
hoa đỏ, cho F1 tiếp tục giao phấn với nhau được F 2 có 176 cây hoa đỏ và 128 cây hoa
Trang 16
trắng. Tính xác suất để F2 xuất hiện 4 cây trên cùng 1 lô đất có thể gặp ít nhất 1 cây
hoa đỏ.
Hướng dẫn trả lời
F2 tỉ lệ hoa đỏ: hoa trắng = 176 : 128 ~ 9 hoa đỏ : 7 hoa trắng
 Xác suất để ở F2 xuất hiện 4 cây hoa trắng ở F2 là: (7/16)4
 Xác suất để gặp ít nhất một cây hoa đỏ: 1 - (7/16)4 = 0,9634
VD7: Cho phép lai P : thân cao x lai phân tích  tỉ lệ đời con thu được 1cao : 3 thấp
a. Xác định tên quy luật di truyền chi phối phép lai trên.
b. Lấy 3 cây thấp đời con  xác suất thu được ở F2 1 cây thấp đồng hợp về kiểu gen
Hướng dẫn trả lời
a. Xác định tên quy luật di truyền chi phối phép lai trên
NX: Phép lai 1 tính trạng chiều cao của cây trong phép lai trên tỉ lệ KH ¼ cao giống P
 Tỉ lệ của tương tác bổ sung kiểu 9 cao: 7 thấp
9 A-B- : cao
3 A-bb
3 aaB- thấp  Tỉ lệ phép lai phân tích : 1AaBb : (1Aabb: 1aaBb: 1aabb)
1 aabb 1 cao 3 thấp
b. Lấy 3 cây thấp đời con  xác suất thu được ở F2 1 cây thấp đồng hợp về kiểu gen
- Xác suất thu được 1 cây thấp aabb = 1/3  C13 x 1/3 x 2/3 x 2/3 =
4/9
Thấp không thuần chủng (thấp không đồng hợp) = 2/3
VD8: Màu hoa ở 1 loài thực vật do 3 cặp gen phân li độc lập quy định theo con đường:
Gen A Gen B Gen D
Chất không màu Chất không màu Sắc vàng cam Sắc tố
đỏ
1 2 3 4
Các alen đột biến a,b,d là lặn và cho chức năng khác bình thưởng.
Phép lai : P AABBDD x aabbdd  F1  F1 tự thụ phấn
Trang 17
Theo lí thuyết xác định tỉ lệ KH F2 - hoa màu cam
- hoa màu trắng
- hoa màu đỏ
Hướng dẫn trả lời
P: AABBDD x aabbdd  F1: AaBbDd
F1 x F1 : AaBbDd x AaBbDd
- KH hoa màu vàng cam: A-B-dd = ¾ A- x ¾ B- x 1/4dd = 9/64
- KH hoa màu đỏ: A-B-D- = (¾)3 = 27/64
- Kh hoa màu trắng = 1 – 9/64 – 27/64 = 28/64
VD9: Ở một loài thực vật cho giao phấn giữa cây hoa đỏ thuần chủng với cây hoa trắng
thuần chủng thu được F1 toàn cây hoa đỏ. Tiếp tục cho F1 lai với cơ thể đồng hợp lặn
được thế hệ con có tỉ lệ 3 cây hoa trắng : 1 cây hoa đỏ
a. Giải thích kết quả thí nghiệm và viết sơ đồ lai.
b. Cho F1 tự thụ phấn được F2, tính xác suất :
+ Để cả 4 cây đều là hoa trắng
+ Để có đúng 3 cây hoa đỏ trong số 4 cây con.
+ Để có đúng 2 cây hoa đỏ trong số 4 cây con.
c. Cho các cây F2 tự thụ phấn, xác suất để F3 chắc chắn không có sự phân tính:
Hướng dẫn trả lời
a. Tỉ lệ KH trong phép lai phân tích: 3:1  Fa cho 3+1 =4 kiểu tổ hợp giao tử = 4 giao
tử x 2 giao tử  F1 dị hợp 2 cặp gen (cho 4 giao tử) nhưng chỉ quy định KH hoa đỏ 
TT màu sắc hoa do 2 cặp gen nằm trên 2 cặp NST khác nhau quy định di truyền theo
kiểu tương tác gen bổ sung gen trội không alen
Quy ước gen : (A-B-) : hoa đỏ ; (A-bb + aaB- + aabb ): hoa trắng
Trang 18
P: AABB xaabb→ F1 AaBb(đỏ)
F1:AaBb x aabb→ 1đỏ /3trắng
b. F1 tự thụ phấn→ F2: 9/16 đỏ: 7/16 trắng
- Xác suất thu được cả 4 cây đều là hoa trắng là: (7/16)4
- Xác suất để có đúng 3 cây hoa đỏ trong số 4 cây con: (9/16)3x (7/16)1 x C34 =
0,31146
- Xác suất để có đúng 2 cây hoa đỏ trong số 4 cây con.: (9/16)2 x (7/16)2 x C24 =
0,36336
c. F2 tự thụ → 9 KG trong đó có 6 KG khi tự thụ chắc chắn không phân tính là
1AABB;1AAbb;2Aabb;1aaBB;2aaBb;1aabb tỉ lệ 8/16=1/2
VD10: Ở 1 loài thực vật: chiểu cao của cây di truyền tương tác cộng gộp phân li độc
lập. Mỗi alen trội làm cây cao thêm 20cm. Cho cây có kiểu gen aabbddee cao 120cm
Phép lai P: cây cao nhất x cây thấp nhất  F1, F1 tự thụ phấn  F2. Lấy ngẫu nhiên 2
cây cao 160cm ở F2. Tính xác suất chỉ có 1 cây thuần chủng trong 2 cây trên là bao
nhiêu?
Hướng dẫn trả lời
P : (cây cao nhất) AABBDDEE x aabbddee (cây thấp nhất)
120cm +(8x20) = 280cm 120cm
F1 : 100% AaBbDdEe cao 120cm + (4x20cm) = 200cm
Cây cao 160 có số alen trội là: (160 – 120)/20 = 2
 Có 2 alen trội và 6 alen lặn.
Sử dụng công thức tam giác Pascan ta có
1
1 1
Trang 19
1 2 1  1 cặp gen dị hợp Aa x Aa
1 3 3 1
1 4 6 4 1  2 cặp gen…
1 5 10 10 5 1
1 6 15 20 15 6 1  3 cặp gen…
1 7 21 35 35 21 7 1
1 8 28 56 70 56 28 8 1  4 cặp gen dị hợp
(8 7 6 5 4 3 2 1 0)
Số alen trội giảm dần
Vậy cây cao 160 cm ở F2 trong KG có 2 alen trội và 6 alen lặn gồm có 28/4 4 = 28/256
KG thỏa mãn
Xác suất để 1 cây cao 160cm thuần chủng là: 4/28 = 1/7
(VD: KG Aabbddee….có 4 TH xảy ra)
Xác suất để 1 cây không thuần chủng là: 1- 1/7 = 6/7
Vậy xác suất lấy ngẫu nhiên 2 cây cao 160cm ở F2 trong đó chỉ có 1 cây thuần chủng
trong 2 cây là: C12 x 1/7 x 6/7 = 12/49
VD11 : Tính trạng chiều cao cây ngô do 4 cặp gen tác động qua lại với nhau theo kiểu
cộng gộp quy định. Cho các cá thể thân cao 10 cm có kiểu gen là aabbccdd lai với cá
thể thân cao 26cm có kiểu gen là AABBCCDD thu được F1. Cho F1 tự thụ phấn, số
loại kiểu hình ở F2 khác nhau về chiều cao và tỉ lệ kiểu hình cây cao 18cm lần lượt là:
A. 16 và 0,2734.
B. 10 và 0,5469.
C. 9 và 0,2734.
D. 8 và 0,5468.
Hướng dẫn trả lời
cây cao nhất cây thấp nhất
P: AABBCCDD x aabbccdd
F1: AaBbCcDd
Nhận xét: (26 -10) / 8 = 2cm  mỗi alen trội làm cây cao thêm 2cm
F1 x F1  F2 có 9 KG khác nhau ? (Sử dụng CT tam giác Pascan)
Trang 20