Bước đầu tìm hiểu thành phần loại mối bộ cánh đều (isoptera) khu vực trồng cây công nghiệp ở vùng nghĩa đàn nghệ an

  • 66 trang
  • file .doc
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Lêi c¶m ¬n
§Ó hoµn thµnh luËn v¨n nµy, ngoµi sù nç lùc
cña b¶n th©n t«i ®· nhËn ®îc sù gióp ®ì cña Ban
chñ nhiÖm Khoa Sinh - Trêng §¹i häc Vinh cïng víi
sù gióp ®ì cña thÇy, c« gi¸o, c¸n bé nghiªn cøu,
ng d©n vïng thu mÉu, b¹n bÌ, sù chØ dÉn t¹o ®iÒu
kiÖn gióp ®ì cña thÇy gi¸o Hå Anh TuÊn, NguyÔn
Anh Dòng c¸n bé Khoa sinh häc - Trêng §¹i häc
Vinh.
§Æc biÖt lµ sù híng dÉn tËn t×nh cña thÇy gi¸o
TS. Hoµng Xu©n Quang vµ ThS. Cao TiÕn Trung,
c¸n bé Khoa Sinh - Trêng §¹i häc Vinh.
T«i xin c¶m ¬n c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o, c¸c c«
b¸c, b¹n bÌ sinh viªn, c¸c tËp thÓ líp 40E, 41B, 41A
Khoa Sinh.
Nh©n dÞp nµy t«i xin göi lêi c¶m ¬n ch©n
thµnh tíi Khoa Sinh, Tæ bé m«n §éng vËt häc. §· t¹o
®iÒu kiÖn cho t«i hoµn thµnh kho¸ luËn nµy.
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 1
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
T«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n./.
T¸c gi¶
Ph¹m ThÞ Hång Thuû
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 2
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Môc lôc
Trang
Më ®Çu
Ch¬ng I: Tæng quan tµi liÖu
1.1. Lîc sö nghiªn cøu Mèi
1.2. §iÒu kiÖn tù nhiªn vïng nghiªn cøu
1.3. C¬ së khoa häc vµ thùc tiÔn
1.3.1. Vai trß vÞ trÝ ph©n lo¹i
1.3.2. VÊn ®Ò vÒ loµi
1.3.3. QuÇn thÓ
Ch¬ng II: Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu
2.1. §Þa ®iÓm vµ thêi gian nghiªn cøu
2.2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu
2.2.1. Ph¬ng ph¸p ®iÒu tra thu thËp mÉu vËt
2.2.2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu h×nh th¸i ph©n lo¹i
2.2.3. Ph¬ng ph¸p ph©n tÝch vµ ®Þnh lo¹i mÉu vËt
 Nh÷ng c¨n cø chñ yÕu trong ph©n lo¹i
Ch¬ng III: KÕt qu¶ nghiªn cøu
3.1. Thµnh phÇn loµi vµ ®Æc ®iÓm Mèi trong vïng
nghiªn cøu
3.1.1. Thµnh phÇn loµi ë khu vùc nghiªn cøu
3.1.2. Tû lÖ % vÒ sè lîng mÉu cña loµi theo c¸c sinh
c¶nh nghiªn cøu
3.1.3. Tû lÖ thêng gÆp cña tõng loµi ë vïng nghiªn cøu
3.1.4. Thµnh phÇn c¸c lo¹i c©y do mèi g©y h¹i
3.2. Kho¸ ®Þnh lo¹i c¸c loµi ph©n bè ë khu vùc nghiªn
cøu
3.3. M« t¶ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i ph©n lo¹i c¸c loµi mèi
ë vïng nghiªn cøu
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 3
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
3.3.1. Loµi Odontotermes yunnanensis. Tsai et chen
3.3.2. Loµi Odontotermes formosanus Shiraki
3.3.3. Loµi Odontotermes hainanensis Light
3.3.4. Loµi Odontotermes angustignathus Tsai et chen
3.3.5. Loµi Macrotermes annandalei Silvestri
3.3.6. Loµi Microtermes dimorphus Tsai et chen
3.3.7. Loµi Globitermes audax Silvestri
3.3.8. Loµi Coptotermes formosanus Shiaraki
KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ
Tµi liÖu tham kh¶o
C¸c b¶ng h×nh th¸i
Mét sè h×nh ¶nh sinh c¶nh vµ møc ®é g©y h¹i cña mèi
Phô lôc 1
Phô lôc 2
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 4
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Danh lôc b¶ng
B¶ng 1: Thµnh phÇn loµi ë vïng nghiªn cøu
B¶ng 2: Tû lÖ % tõng loµi ë mçi sinh c¶nh
B¶ng 3: Møc ®é g©y h¹i cña mèi ®èi víi tõng lo¹i c©y ë
vïng nghiªn cøu
B¶ng 4: Møc ®é g©y h¹i cña mèi ®èi víi gèc vµ th©n
B¶ng 5: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Odontotermes
yunnanensis. Tsai et chen.
B¶ng 6: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Odontotermes
formosanus Shiraki
B¶ng 7: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Odontotermes
hainanensis Light
B¶ng 8: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Odontotermes
angustignathus Tsai et chen
B¶ng 9: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Macrotermes
annandalei Silvestri
B¶ng 10: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Microtermes
dimorphus Tsai et chen
B¶ng 11: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Globitermes audax
Silvestri
B¶ng 12: §Æc ®iÓm h×nh th¸i loµi Coptotermes
formosanus Shiaraki
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 5
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Danh lôc h×nh
H×nh 1: Sinh c¶nh trång c©y c«ng nghiÖp huyÖn NghÜa
§µn
H×nh 2: Sinh c¶nh trång c©y c«ng nghiÖp huyÖn Quú
Hîp
H×nh 3: Sinh c¶nh khu d©n c huyÖn Quú Hîp
H×nh 4: Sinh c¶nh trång c©y ¨n qu¶ huyÖn Quú Hîp
H×nh 5: H×nh th¸i c¬ thÓ mèi
H×nh 6: Tû lÖ % thµnh phÇn loµi thu ®îc ë bèn sinh c¶nh
nghiªn cøu
H×nh 7: BiÓu ®å tû lÖ sè lîng mÉu vËt thu ®îc ë bèn sinh
c¶nh
H×nh 8: Tû lÖ ®é thêng gÆp cña c¸c loµi ë vïng nghiªn
cøu
H×nh 9: Gèc c©y cao su bÞ mèi g©y h¹i
H×nh 10: Møc ®é g©y h¹i cña mèi ë gèc c©y
H×nh 11: Møc ®é g©y h¹i cña mèi ë th©n c©y
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 6
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Më ®Çu
KhÝ hËu ë níc ta còng nh c¸c níc nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt
®íi kh¸c trªn thÕ giíi, cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn
cña C«n Trïng nãi chung vµ sù ph¸t triÓn cña Mèi nãi riªng.
Khu hÖ Mèi cña ViÖt Nam v« cïng phong phó vÒ thµnh
phÇn loµi vµ cã quy luËt ph©n bè v« cïng phøc t¹p. Sù ho¹t
®éng cña phÇn lín c«n trïng cã h¹i trong ®ã cã Mèi ®ang trùc
tiÕp hay gi¸n tiÕp ¶nh hëng kh«ng nhá ®Õn ®êi sèng con ng-
êi.
Mèi lµ c«n trïng thuéc bé C¸nh ®Òu (Isoptera) lµ loµi c«n
trïng x· héi, ®a h×nh th¸i, cã tæ chøc cao cïng víi sù tiÕn ho¸
vµ chøc n¨ng phøc t¹p, víi c¸ch thøc x©y dùng tæ tinh vi, cã
mËt m· th«ng tin nh¹y c¶m ®Ó ®iÒu khiÓn ho¹t ®éng nhÞp
nhµng cña tæ, cã nhiÒu chñng lo¹i, tËp tÝnh kh«ng gièng
nhau... Do vËy, mçi loµi Mèi cã nh÷ng møc ®é g©y h¹i kh¸c
nhau ®èi víi tõng ®èi tîng kinh tÕ vµ c«ng tr×nh. Theo c¸c tµi
liÖu ®iÒu tra th× Mèi lµm tæn h¹i trong c¸c ngµnh: n«ng,
l©m, kiÕn tróc, giao th«ng, thuû lîi, c«ng nghiÖp, th¬ng
nghiÖp, ®êi sèng nh©n d©n…. Tuy nhiªn cã nh÷ng loµi xÐt vÒ
ph¬ng diÖn nµo ®ã chóng còng cã nh÷ng khÝa c¹nh cã lîi.
C¸c con sè thiÖt h¹i do Mèi g©y ra ®îc thèng kª ë mét sè
níc ®· lªn ®Õn nh÷ng con sè khæng lå. VÝ dô: Trong n¨m
1955, chØ riªng ë phÇn T©y ch©u Phi chi phÝ hÕt 250.000
b¶ng Anh, chiÕm 10% tæng sè vèn ®Çu t x©y dùng vµo t b¶n
Anh ®Ó söa ch÷a c¸c nhµ ga, xe löa. ë M· Lai, Mèi ®· lµm tæn
thÊt cho nÒn kinh tÕ quèc gia trong n¨m 1953 lµ 75.000 ®ång
b¶ng Anh. ë Mü, sù thiÖt h¹i do Mèi g©y ra hµng n¨m lµ 150
triÖu ®« la. ë Ên §é, chØ tÝnh riªng phÇn thiÖt h¹i do Mèi g©y
h¹i ®èi víi ngò cèc ®· lªn tíi 56 triÖu ®« la hµng n¨m
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 7
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
(Xinadxki, 1968). Vïng Hoa Nam Trung Quèc cã trªn 80% nhµ
cöa bÞ Mèi ¨n (Th¸i Bµng Hoa, TrÇn Ninh Sinh, 1964) [7].
ë níc ta tuy cha cã sè liÖu thèng kª ®Çy ®ñ, nhng t¸c h¹i
do Mèi g©y ra còng kh«ng ph¶i lµ nhá. N¨m 1964 - 1965 quan
s¸t 217 c¨n nhµ ë Hµ Néi ph¶i s÷a ch÷a, trõ mét sè nhµ cò,
hoÆc do thiªn tai bÞ ®æ, cßn l¹i ®Òu do Mèi ph¸ h¹i (NguyÔn
§øc Kh¶m 1965). Hµng n¨m quèc phßng ph¶i chi phÝ tíi hµng
ngµn m2 gç ®Ó s÷a ch÷a kho tµng vµ bao b× do Mèi ph¸ h¹i
(Ph¹m B×nh QuyÒn 1968) [17]. Theo sè liÖu cña vô ®ª ®iÒu
Bé thuû lîi, th× h¬n 90% c¸c vô vì ®ª lµ do Mèi g©y ra. ë níc
ta rÊt nhiÒu lo¹i c©y trång còng bÞ ph¸ h¹i nghiªm träng nh:
cao su, b¹ch ®µn, mÝa, cµ phª, s¾n... T¹i tØnh L©m §ång,
n¨m 1986 tû lÖ c©y cµ phª t¸i sinh bÞ Mèi g©y h¹i lªn tíi 90%
(Vò V¨n TuyÓn, 1986).
Mèi lµ kÎ thï ph¸ ho¹i rÊt kÝn ®¸o, khã phßng trõ, ph¹m vi
ph¸ ho¹i réng. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ sinh häc, sinh th¸i cña Mèi
sÏ lµ c¬ së cÇn thiÕt ®Ó ®a ra nh÷ng biÖn ph¸p phßng trõ
hiÖu qu¶. V× nh÷ng ®ßi hái cÊp b¸ch cña c«ng cuéc ph¸t
triÓn kinh tÕ, c¸c nghiªn cøu vÒ Mèi ë níc ta ®· vµ ®ang diÔn
ra. Tuy nhiªn, c¸c nghiªn cøu míi chØ tËp trung vµo nghiªn cøu
thµnh phÇn loµi, mét sè ®Æc ®iÓm sinh häc, sinh th¸i, cÊu
tróc tæ cña Mèi h¹i ®ª ®Ëp, c«ng tr×nh thñy lîi, Mèi h¹i c©y
trång ë nh÷ng n¬i träng ®iÓm.
Nhng cho ®Õn nay ë huyÖn NghÜa §µn vµ Quú Hîp –
NghÖ An cha cã c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo vÒ Mèi. V× vËy
®Ó gãp phÇn nhá vµo viÖc nghiªn cøu vÒ Mèi h¹i c©y trång vµ
®Ó häc tËp, lµm quen víi ph¬ng ph¸p nghiªn cøu, chóng t«i
thùc hiÖn ®Ò tµi:
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 8
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
“Bíc ®Çu t×m hiÓu thµnh phÇn loµi Mèi – Bé c¸nh
®Òu (Isoptera) khu vùc trång c©y c«ng nghiÖp ë vïng
NghÜa §µn vµ Quú Hîp – NghÖ An”.
§Ò tµi cã néi dung nghiªn cøu sau:
- §iÒu tra thµnh phÇn c¸c loµi Mèi
- §Æc ®iÓm ph©n bè Mèi ë c¸c sinh c¶nh
- Møc ®é c¸c c©y trång bÞ Mèi ph¸ h¹i
Chóng t«i hy väng r»ng nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ
lÜnh vùc nµy sÏ gãp phÇn t¹o nªn c¬ së khoa häc ®Ó ®a ra
nh÷ng biÖn ph¸p phßng trõ Mèi h¹i c©y c«ng nghiÖp cã hiÓu
qu¶ h¬n. Do h¹n chÕ vÒ thêi gian vµ sù hiÓu biÕt, c¸c dÉn
liÖu trong luËn v¨n kh«ng tr¸nh khái sai sãt vµ cã nh÷ng h¹n
chÕ. Chóng t«i mong nhËn ®îc sù gãp ý cña c¸c thÇy c« vµ c¸c
b¹n.
Ch¬ng I tæng quan tµi liÖu
1.1. Lîc sö nghiªn cøu vÒ Mèi.
ViÖt Nam còng nh c¸c níc nhiÖt ®íi ¸ nhiÖt ®íi, trªn thÕ
giíi cã ®iÒu kiÖn khÝ hËu, tù nhiªn thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn
cña c«n trïng nãi chung vµ cña Mèi nãi riªng. Cïng víi c«ng viÖc
x©y dùng ®Êt níc, viÖc nghiªn cøu phßng trõ Mèi ®Ó b¶o vÖ
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 9
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
c¸c c«ng tr×nh kiÕn tróc, kho tµng, ®ª ®iÒu … lµ hÕt søc cÇn
thiÕt. ë níc ta, tuy nh÷ng c«ng tr×nh khoa häc nghiªn cøu vÒ
Mèi ra ®êi muén. Nhng Mèi ®· ®îc «ng cha lu ý tõ rÊt l©u.
NhiÒu kinh nghiÖm trong viÖc phßng chèng Mèi ®îc tÝch luü
nh: ®· biÕt sö dông nh÷ng lo¹i gç cã kh¶ n¨ng chèng Mèi mät
®Ó lµm vËt dông kiÕn thiÕt, nh sö dông t¶ng ®¸ kª ch©n cét
nhµ ®Ó phßng chèng Mèi. Ph¬ng ph¸p b¶o qu¶n kho lu tr÷ sæ
s¸ch cho ®Õn 200 n¨m vÉn kh«ng bÞ Mèi, mät ph¸ ho¹i (Lª
Quý §«n, 1777) lµ nh÷ng kinh nghiÖm quý trong lÜnh vùc
phßng chèng Mèi [1].
Tríc thÕ kû XX, ë ViÖt Nam cha cã mét c«ng tr×nh khoa
häc nµo nghiªn cøu vÒ Mèi. ChØ ®Õn nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû
nµy, Mèi ë níc ta míi b¾t ®Çu ®îc nghiªn cøu, chñ yÕu do c¸c
chuyªn gia níc ngoµi nghiªn cøu. C«ng tr×nh nghiªn cøu ®Çu
tiªn vÒ Mèi ë ViÖt Nam ®îc Bathellier c«ng bè vµo n¨m 1927.
T¸c gi¶ ®· m« t¶ ®îc 19 loµi ë §«ng D¬ng trong ®ã 18 loµi cã
ë ViÖt Nam, riªng miÒn B¾c ViÖt Nam chØ cã 4 loµi. Ngoµi ra,
t¸c gi¶ cßn m« t¶ mét sè ®Æc ®iÓm sinh th¸i häc cña nh÷ng
loµi míi ®îc ph¸t hiÖn, ®i s©u vµo nghiªn cøu ®Æc ®iÓm sinh
häc cña hai loµi Macrotermes gilvus vµ Nasutitermes
matangensis. TiÕp tôc víi nh÷ng nghiªn cøu cña m×nh,
Bathellier.J (1937) ®· viÕt thªm vµ bæ sung mét sè tµi liÖu vÒ
t¸c h¹i Mèi ë §«ng D¬ng. Cïng n¨m ®ã, L.Caresch cã mét sè
b¸o c¸o nhá vÒ ph¬ng ph¸p phßng chèng Mèi h¹i c©y cao su.
N¨m 1937, mét t¸c gi¶ kh«ng ®Ò tªn ®· cho xuÊt b¶n mét tµi
liÖu nhá vÒ “N¬i ë vµ ®êi sèng cña Mèi” gåm 12 trang nhng
néi dung kh«ng vît ngoµi c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña
Bathellier ®· c«ng bè. N¨m 1947, Allourd ®a ra ph¬ng ph¸p
phßng chèng Mèi ë §«ng D¬ng. Ngoµi ra, cßn mét sè tµi liÖu
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 10
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
kh¸c tiÕp tôc nghiªn cøu vÒ Mèi ë §«ng D¬ng trong thêi gian
nµy, tuy nhiªn cha ®Ò cËp cô thÓ ®Õn Mèi ë ViÖt Nam[3].
Vµo thËp kû 60, cïng víi c«ng cuéc kh«i phôc vµ x©y dùng
nÒn kinh tÕ ë miÒn B¾c, nghiªn cøu Mèi míi thËt sù ph¸t triÓn
ë ViÖt Nam vµ chÝnh thøc ®îc nh÷ng nhµ khoa häc níc ta tham
gia nghiªn cøu. Hµng lo¹t c¸c nghiªn cøu víi ý nghÜa phôc vô
thùc tiÔn s¶n xuÊt, x©y dùng c¬ së h¹ tÇng ®· ®îc tiÕn hµnh
nh c«ng tr×nh cña: NguyÔn ThÕ ViÓn, (1960, 1964); §ç Ngäc
Th¶o, (1962); Bïi Huy Dìng, (1963); NguyÔn Xu©n Khu,
(1964); NguyÔn §øc Kh¶m, (1965, 1966, 1967); NguyÔn ThÕ
ViÔn, NguyÔn §øc Kh¶m, NguyÔn ChÝ Thanh, (1967); NguyÔn
§øc Kh¶m, NguyÔn ChÝ Thanh, 1969. §Æc biÖt chó ý lµ c«ng
tr×nh nghiªn cøu vÒ khu hÖ Mèi miÒn B¾c ViÖt Nam cña
NguyÔn §øc Kh¶m (1961 – 1971). §©y lµ c«ng tr×nh khoa häc
nghiªn cøu vÒ Mèi cã quy m« lín nhÊt, trong thêi kú nµy ®·
ph¸t hiÖn ®îc 61 loµi thuéc 20 gièng vµ 4 hä. T¸c gi¶ kh«ng
nh÷ng chØ dõng l¹i ë viÖc m« t¶ c¸c ®Æc ®iÓm h×nh th¸i
ph©n lo¹i mµ cßn tiÕn hµnh quan s¸t tËp tÝnh sinh häc nh:
giao hoan ph©n ®µn, lµm tæ ®Î trøng cña phÇn lín c¸c loµi
nghiªn cøu còng nh ®a ra mét sè nhËn xÐt vÒ sù ph©n bè cña
Mèi theo ®é cao, ®Þa lý §éng vËt cña khu hÖ Mèi trong vïng
§«ng D¬ng.
N¨m 1971, Patriet Y Durant ®· ph¸t hiÖn ®îc 37 Mèi ë
miÒn Nam ViÖt Nam vµ tiÕn hµnh m« t¶ mét sè ®Æc ®iÓm
h×nh th¸i, cÊu tróc tæ cña chóng. Bªn c¹nh ®ã, mét sè nghiªn
cøu vÒ biÖn ph¸p th¨m dß tæ Mèi còng ®îc mét sè t¸c gi¶ tiÕn
hµnh nh: NguyÔn V¨n Qu¶ng (1971) dïng Ra-®a th¨m dß tæ
Mèi [2].
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 11
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Sau n¨m 1975 ®Õn nay, nh÷ng nghiªn cøu vÒ Mèi ®îc
thuËn lîi h¬n vµ ®îc tiÕn hµnh trªn quy m« c¶ níc. Vò V¨n
TuyÓn cïng víi céng sù, tõ n¨m 1975 ®Õn 1990 ®· tiÕn hµnh
®iÒu tra vÒ thµnh phÇn lo¹i Mèi h¹i ®ª, ®Ëp, nhµ cöa vµ kho
tµng. T¸c gi¶ ®· ph¸t hiÖn ®îc 52 loµi thuéc 4 hä ph©n bè ë
c¸c ®Ëp chøa níc vµ mét sè ®ª trong ph¹m vi c¶ níc, liÖt kª
®îc 27 loµi Mèi thuéc 3 hä ph¸ ho¹i nhµ cöa t¹i 18 tØnh trªn c¶
hai miÒn Nam vµ B¾c. Ngoµi ra, t¸c gi¶ cßn nghiªn cøu Mèi h¹i
c©y cµ phª ë T©y Nguyªn (1885 –1986); nghiªn cøu ph¬ng
ph¸p nu«i Mèi (1990) vµ ®· ®Ò xuÊt ra 4 ph¬ng ph¸p nu«i
Mèi ®èi víi 2 loµi: Coptotermes formosanus vµ Odontotermes
hainanensis. Bªn c¹nh nh÷ng nghiªn cøu cña t¸c gi¶ nµy cßn cã
nhiÒu nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c nh: NguyÔn ChÝ Thanh
(1971 – 1994) [5] nghiªn cøu phßng chèng Mèi do c¸c c«ng
tr×nh x©y dùng vµ kho tµng. T¸c gi¶ ®· tæng kÕt kinh
nghiÖm vµ ®a ra ®îc nh÷ng quy tr×nh phßng trõ Mèi b»ng
ph¬ng ph¸p l©y nhiÔm. NguyÔn ChÝ Thanh, NguyÔn BÝch
Ngäc, Hµ ThÞ Th¹o (1986 – 1992); chèng Mèi trªn c©y chÌ;
NguyÔn V¨n Qu¶ng, NguyÔn ThÞ L©m (1990) nghiªn cøu
thµnh phÇn loµi Mèi g©y h¹i cho c«ng tr×nh kiÕn tróc vïng Hµ
Néi, Bïi C«ng HiÓn vµ NguyÔn V¨n Qu¶ng (1995) nghiªn cøu
vÒ sinh häc, sinh th¸i häc cña Mèi, Coptotermes ceylonicus
g©y h¹i c«ng tr×nh kiÕn tróc; NguyÔn T©n V¬ng (1996)
nghiªn cøu thµnh phÇn loµi Mèi cña gièng Macrotermes ë miÒn
Nam ViÖt Nam vµ ®· ph¸t hiÖn ®îc 14 loµi, cïng víi viÖc m« t¶
cÊu tróc tæ cña chóng. NguyÔn V¨n Qu¶ng (1997, 1998, 1999)
®· nghiªn cøu vµ ®a ra mét sè dÉn liÖu vÒ Mèi h¹i c©y trång
vïng Xu©n Mai – Hµ T©y, ®Æc biÖt chó ý tíi viÖc nghiªn cøu
vÒ ®Æc tÝnh sinh häc, sinh th¸i häc cña loµi Mèi Macrotermes
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 12
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
annandalei, NguyÔn V¨n Qu¶ng, Bïi C«ng HiÓn, Ng« Trêng
S¬n, Lª V¨n TriÓn vµ TrÞnh V¨n H¹nh (2000) nghiªn cøu vÒ
Mèi h¹i ®ª vïng Hµ Néi [5]
Nh÷ng c«ng tr×nh khoa häc nghiªn cøu vÒ Mèi kÓ trªn
thêng ®i s©u vµo nghiªn cøu ®iÒu tra thµnh phÇn loµi theo
khu hÖ, thµnh phÇn loµi Mèi h¹i c©y trång cïng víi mét sè ph-
¬ng ph¸p th¨m dß, phßng chèng Mèi cho c¸c c«ng tr×nh x©y
dùng, kho tµng vµ mét sè lo¹i c©y trång. Bªn c¹nh ®ã, nghiªn
cøu vÒ sinh häc, sinh th¸i häc còng ®îc nhiÒu t¸c gi¶ chó ý tíi
vµ ®· ®¹t ®îc mét sè kÕt qu¶ ®¸ng kÓ. Tuy nhiªn, ®Æc tÝnh
sinh häc, sinh th¸i häc cña Mèi cßn nhiÒu bÝ Èn vµ ®ang ®îc
tiÕp tôc nghiªn cøu chñ yÕu t¹i Trung t©m Nghiªn cøu Phßng
trõ Mèi thuéc ViÖn Khoa häc Thuû Lîi vµ Bé M«n §éng vËt
Kh«ng X¬ng Sèng - Khoa Sinh häc – Trêng §¹i häc Khoa häc tù
nhiªn, §¹i häc Quèc gia - Hµ Néi vµ Tæ §éng vËt - Khoa Sinh
häc – Trêng §¹i häc Vinh - NghÖ An.
1.2. §iÒu kiÖn tù nhiªn vïng nghiªn cøu
NghÜa §µn vµ Quú Hîp cã ®åi nói kh«ng cao, tho¶i dÇn tõ
t©y b¾c xuèng ®«ng nam bao quanh lµ c¸c d·y nói cã ®é cao
tõ 450m ®Õn 500m so víi mùc níc biÓn. Xung quanh gåm
nh÷ng d·y ®åi b¸t óp thÊp vµ tho¶i, xen kÎ gi÷a chóng lµ c¸c
thung lòng b»ng ph¼ng víi ®é cao trung b×nh 50 m ®Õn 70
m so víi vïng nghiªn cøu.
Dùa vµo nguån gèc ph¸t sinh ngêi ta chia thµnh hai nhãm
chÝnh: ®Êt thuû thµnh vµ ®Êt ®Þa h×nh.
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 13
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
VÒ khÝ hËu nhiÖt ®é b×nh qu©n hµng n¨m cña mçi
huyÖn lµ 23,00C ; lîng ma trung b×nh hµng n¨m lµ 1591,7mm
ph©n bè kh«ng ®Òu trong n¨m: ma tËp trung vµo th¸ng 8, 9,
10.
Mïa kh« lîng ma kh«ng ®¸ng kÓ (cã th¸ng lîng ma chØ
19,2mm). §é Èm trung b×nh theo th¸ng lµ 86%. Víi ®é Èm
cao vµ lîng ma trong n¨m t¬ng ®èi lín lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi
cho sù ph¸t triÓn cña Mèi.
1.3. C¬ së khoa häc vµ thùc tiÔn
1.3.1. Vai trß, vÞ trÝ ph©n lo¹i
Theo Simpson (1961) hÖ thèng häc sinh häc
(Systemmatic biology) lµ sù nghiªn cøu mét c¸ch khoa häc c¸c
sinh vËt kh¸c nhau, sù ®a d¹ng cña chóng còng nh tÊt c¶ mèi
quan hÖ qua l¹i gi÷a chóng víi nhau. [6].
HÖ thèng häc chiÕm mét vÞ trÝ ®Æc biÖt trong c¸c khoa
häc sinh vËt, chñ yÕu nghiªn cøu ®a d¹ng cña c¸c sinh vËt.
Mét trong c¸c nhiÖm vô cña nhµ ph©n lo¹i häc lµ x¸c ®Þnh
c¸c ®Æc tÝnh riªng cña mçi loµi vµ mçi ®¬n vÞ ph©n lo¹i
trong bËc cao h¬n b»ng c¸ch so s¸nh. Mét nhiÖm vô kh¸c lµ
lµm s¸ng tá ®Æc tÝnh nµo lµ chung cho c¸c ®¬n vÞ ph©n lo¹i
nµy hay ®¬n vÞ ph©n lo¹i kh¸c vµ do nh÷ng nguyªn nh©n
sinh häc nµo mµ xuÊt hiÖn tÝnh chÊt gièng nhau vµ kh¸c nhau
cña c¸c ®Æc ®iÓm. HÖ thèng häc cßn nghiªn cøu biÕn dÞ
trong néi bé ®¬n vÞ ph©n lo¹i. HÖ thèng häc liªn quan tíi c¸c
quÇn thÓ, loµi, vµ c¸c ®¬n vÞ ph©n loµi cao h¬n, kh«ng cã
mét lÜnh vùc sinh häc nµo kh¸c xem xÐt møc ®é tæ chøc nµy
cña giíi h÷u c¬ mét c¸ch t¬ng tù. HÖ thèng häc nµy kh«ng
nh÷ng chØ cung cÊp th«ng tin hÕt søc cÇn thiÕt ë møc ®é
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 14
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
nµy, mµ ®iÒu cã gi¸ trÞ h¬n n÷a lµ cã ph¸t triÓn c¸ch suy
nghÜ, ph¬ng híng gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò sinh häc hÕt søc
quan träng ®èi víi sinh häc nãi chung (Mayr, 1969 trang 7).
Simpson (1945) quan niÖm r»ng “ph©n lo¹i häc võa lµ
phÇn c¬ b¶n nhÊt võa lµ phÇn tæng qu¸t nhÊt cña ®éng vËt
häc. C¬ b¶n nhÊt v× r»ng nãi chung kh«ng thÓ nghiªn cøu ®îc
c¸c ®éng vËt khi cßn cha x©y dùng ®îc vÞ trÝ ph©n lo¹i cña
chóng, cßn tæng qu¸t nhÊt v× r»ng c¸c phÇn kh¸c nhau (cña
ph©n lo¹i häc) thu thËp, sö dông, tæng kÕt vµ kh¸i qu¸t l¹i tÊt
c¶ nh÷ng g× ®· biÕt ®îc vÒ ®éng vËt, h×nh th¸i, t©m lý sinh
th¸i cña chóng”.
1.3.2. VÒ vÊn ®Ò loµi:
Trong tµi liÖu ph©n lo¹i häc cã rÊt nhiÒu quan niÖm loµi
(Mayr, 1957; Heslop-Hamison, 1963).
Quan niÖm loµi sinh häc
Theo quan niÖm nµy th× loµi gåm c¸c quÇn thÓ, lµ hiÖn
thùc vµ cã mét kÕt cÊu di truyÒn néi t¹i do tÊt c¶ c¸c c¸ thÓ
cña loµi, ®Òu cã vèn di truyÒn chung ®îc h×nh thµnh trong
qu¸ tr×nh lÞch sö tiÕn ho¸, tríc hÕt c¸c thµnh viªn cña loµi t¹o
nªn mét quÇn hîp sinh s¶n, sau ®ã loµi lµ mét thÓ thèng nhÊt
vÒ sinh häc, mÆc dï gåm c¸c c¸ thÓ riªng biÖt, loµi cã quan
hÖ t¬ng hç víi c¸c loµi kh¸c sèng ë cïng mét m«i trêng víi nã.
Sau nµy loµi lµ thÓ thèng nhÊt vÒ di truyÒn, mçi c¸ thÓ chØ
mang mét phÇn nhá cña vèn di truyÒn trong thêi gian ng¾n, tõ
quan ®iÓm loµi lý thuyÕt nµy cã thÓ ®i ®Õn ®Þnh nghÜa loµi
nh sau:
“Loµi lµ nh÷ng nhãm quÇn thÓ tù nhiªn giao phèi víi nhau
nhng l¹i c¸ch biÖt vÒ sinh s¶n víi c¸c nhãm kh¸c” (Mayr, 1981)
[6].
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 15
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
1.4. QuÇn thÓ
Gi÷a quÇn thÓ vµ loµi tån t¹i mét møc ®é s¸t nhËp nhÊt
®Þnh cã tÇm quan träng ®Æc biÖt ®èi víi tiÕn ho¸, ®ã chÝnh
lµ quÇn thÓ.
Díi ¶nh hëng cña ph©n lo¹i häc hiÖn ®¹i vµ di truyÒn häc
quÇn thÓ th× thuËt ng÷ nµy dïng ®Ó chØ mét quÇn thÓ ®Þa
ph¬ng.
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 16
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
Ch¬ng ii: ph¬ng ph¸p nghiªn cøu
2.1. §Þa ®iÓm vµ thêi gian nghiªn cøu.
Nghiªn cøu ®îc tiÕn hµnh trªn 2 x· NghÜa Quang (NghÜa §µn)
vµ NghÜa Xu©n (Quú Hîp). Chóng t«i lùa chän c¸c khu vùc
nghiªn cøu sau:
 HuyÖn NghÜa §µn chän x· NghÜa Quang:
H×nh 1: Sinh c¶nh trång c©y c«ng nghiÖp huyÖn NghÜa §µn
 HuyÖn Quú Hîp chän x· NghÜa Xu©n.
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 17
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
H×nh 2: Sinh c¶nh trång c©y c«ng nghiÖp huyÖn Quú Hîp
H×nh 3: Sinh c¶nh khu d©n c huyÖn Quú Hîp
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 18
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
H×nh 4: Sinh c¶nh trång c©y ¨n qu¶ huyÖn Quú Hîp
VËt mÉu ®îc ph©n tÝch, ®Þnh lo¹i t¹i phßng thÝ nghiÖm
Bé m«n §éng vËt – Khoa Sinh häc – Trêng §¹i häc Vinh.
§Ò tµi kho¸ luËn ®îc thùc hiÖn tõ th¸ng 9 n¨m 2003 ®Õn
th¸ng 5 n¨m 2004.
2.2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu.
2.2.1. Ph¬ng ph¸p ®iÒu tra thu thËp vËt mÉu.
ViÖc thu thËp vËt mÉu ®îc tiÕn hµnh theo c¸c sinh c¶nh
kh¸c nhau thuéc hai huyÖn NghÜa §µn vµ Quú Hîp. MÉu ®îc
thu theo ph¬ng ph¸p ®iÒu tra sinh häc, sinh th¸i thêng dïng
cña Trung t©m Nghiªn Cøu Phßng Trõ Mèi – ViÖn Khoa häc
Thuû Lîi . MÉu Mèi ®îc thu t¹i chæ th«ng qua lç vò ho¸, t¹i c¸c
®êng ®i ¨n, ®êng mui trªn mÆt ®Êt, trªn c¸c th©n c©y vµ
trªn c¸c mÉu gç môc trªn mÆt ®Êt.
Dông cô thu mÉu gåm cã: Panh mÒm dïng ®Ó g¾p Mèi,
lä nhùa dung tÝch 5 ml cã n¾p ®Ëy ®Ó ®ùng Mèi, ngoµi ra
cßn cã: dao, cuèc, xÎng, thíc, bót ch×, m¸y ¶nh, m¸y ®o ®é
cao, nhËt ký thu mÉu. MÉu thu ®îc ®Þnh h×nh b»ng Cån 700 ,
mçi mÉu thu ®îc Ýt nhÊt 5 c¸ thÓ Mèi lÝnh vµ 5 c¸ thÓ Mèi thî
vµ ghi ®Çy ®ñ vÒ ®Þa ®iÓm, thêi gian, ®é cao, ®Æc ®iÓm
n¬i thu mÉu vµ nh·n ®îc bá chung víi vËt mÉu thu trong tõng
lä mÉu, ®Ó tr¸nh nhÇm lÉn vµ tiÖn cho viÖc ph©n lo¹i. Trong
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 19
Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Chuyªn ngµnh §éng vËt häc
qu¸ trinh nghiªn cøu chung t«i thu ®îc tæng sè 82 mÉu ë c¸c
sinh c¶nh kh¸c nhau thuéc hai huyÖn NghÜa §µn vµ Quú Hîp.
C¸c mÉu nµy ®îc ph©n tÝch vµ lu gi÷ ë phßng thÝ nghiÖm Bé
m«n §éng vËt – Khoa Sinh häc – Trêng §¹i häc Vinh.
2.2.2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu h×nh th¸i ph©n lo¹i:
Mèi còng gièng nh c¸c loµi c«n trïng kh¸c c¬ thÓ chia lµm
ba phÇn: §Çu – Ngùc – Bông.
PhÇn ®Çu ho¹t ®éng tù do bao gåm m¾t, måm, r©u
tiÕp xóc. Ngùc: gåm cã 3 tÊm lng, ba ®«i ch©n vµ hai ®«i
c¸nh. Bông cã 10 ®èt. C¸ thÓ ®ùc cã lç sinh dôc ë gi÷a vÞ trÝ
®èt bông thø 9 vµ 10, c¸ thÓ c¸i cã lç sinh dôc ë ®èt bông 7.
§é cøng ë vá ®Çu vµ vá th©n ë c¸c lo¹i kh«ng gièng nhau, lo¹i
cã c¸nh trëng thµnh vá th©n t¬ng ®èi cøng, Mèi thî mÒm
nhÊt.
§Çu, th©n vµ c¸c chi ®Òu cã l«ng, nhiÒu hay Ýt tïy thuéc
vµo c¸c loµi, còng cã loµi kh«ng cã l«ng. Mµu s¾c tõ mµu
tr¾ng, nh¹t, vµng, n©u, ®Õn ®en; nhng phÇn nhiÒu thuéc
mµu vµng nh¹t. Mèi thî vµ Mèi lÝnh thêng cã ®é dµi tõ vµi mm
®Õn 10mm, lo¹i cã c¸nh trëng thµnh dµi tõ 10 - 30 mm, Mèi
chóa cã nhiÖm vô ®Î trøng nªn phÇn bông to, toµn bé chiÒu
dµi thêng ®¹t tõ 60 – 70 mm.
Mèi non tr«ng ngo¹i h×nh rÊt gièng Mèi thî, chØ kh¸c lµ
cã mµu tr¾ng vµ tû lÖ c¸c bé phËn kh«ng gièng nhau. §Ó tiÖn
cho viÖc kiÓm ®Þnh vµ ph©n lo¹i, c¬ thÓ chia thµnh 3 phÇn
(H×nh 5):
 Nh÷ng c¨n cø chñ yÕu trong ph©n lo¹i:
Chñ yÕu trong khi nghiªn cøu ph©n lo¹i c¸c nhµ khoa häc
chØ dùa vµo Mèi lÝnh. Bëi v× ®Æc trng cña Mèi lÝnh thÓ hiÖn
sù kh¸c biÖt râ rµng trong chñng lo¹i, ch¼ng nh÷ng thÕ mµ
Ph¹m ThÞ Hång Thuû - 40E3 - Sinh 20