Bài thu hoạch bồi dưỡng thường xuyên cấp thcs module 14, 17, 18, 19

  • 64 trang
  • file .doc
NỘI DUNG BỒI DƯỠNG 3
Tháng 10/2017
MÃ MODULE (THCS 14): XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC THEO HƯỚNG
TÍCH HỢP
+ ND1: Dạy học tích cực
+ ND2: Lập kế hoạch dạy học
+ ND3: Các yêu cầu của kế hoạch dạy học theo hướng tích hợp
+ ND4: Mục tiêu, nội dung, phương pháp của dạy học tích hợp
+ ND5: Thực hành dạy học tích hợp nội dung bảo tồn thiên nhiên và đa dạng
1. Nội dung 1 : DẠY HỌC TÍCH HỢP
a. Hoạt động 1: Dạy học tích hợp là gì?
Xu thế phát triển của khoa học ngày nay là tiếp tực phân hoá sâu, song song với
tích hợp liên môn, liên ngành càng rộng, chính vì thế việc giảng dạy các môn khoa học
trong nhà trưởng phải phản ánh sự phát triển hiện đại của khoa học, không thể giảng
dạy các khoa học như là các lĩnh vực tri thức liêng rẽ. Mặt khác, khỏi lượng tri thức
khoa học đang gia tăng nhanh chóng mà thời gian học tập trong nhà trưởng lại có giới
hạn, do đó phải chuyển từ dạy các môn học liêng rẽ sang dạy các môn học tích hợp.
Nếu trong nhà trưởng phổ thông, học sinh quen tiếp cận các khái niệm một cách
rởi rạc, học sinh có nguy cơ sau này tiếp tực suy luận theo kiểu khép kín. Những
chương trình nghiên cứu quốc tế đã cho thấy hiện tưởng “mù chữ chức năng", đó là
trưởng hợp những ngưởi đã lĩnh hội được kiến thức trưởng tiểu học nhưng không có
khả năng sử dựng các kiến thức đó vào cuộc sống hằng ngày: Họ có thể đọc được một
văn bản, nhưng không thể hiểu ý nghĩa của nó; có thể biết làm tính cộng, nhưng khi
có một vấn đề của cuộc sống hằng ngày đặt ra cho họ thì họ không biết phải làm tính
cộng hay tính trừ... Điều này đặt ra một đòi hỏi: cần phải dạy học trong sự tích hợp đề
đào tạo những con ngưởi đáp ứng được yêu cầu luôn luôn biến động của thực tiễn.
Phương thức tích hợp các môn học hay DHTH đã được vận dựng tương đổi phổ
biến ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, đã có nhiều môn học, cấp học quan tâm
vận dựng tư tưởng sư phạm tích hợp và quá trình dạy học đề nâng cao chất lượng
giáo dực HS (như các môn Sinh học, Địa lí, Ngữ văn... đưa các nội dung giáo dực vào
môn học...).
DHTH chủ trọng tới chương trình, kế hoạch đề nâng cao năng lực, tập trung
vào năng lực chứ không đơn thuần chỉ là kiến thức. Thực hiện một năng lực là biết sử
dựng các nội dung và các kĩ năng trong một tình huống có ý nghĩa. Thay vì việc dạy
một sổ lớn kiến thức cho HS, ngưởi GV trước hết hãy xem xét xem học sinh có thể vận
dựng các kiến thức đó vào tình huống thực tế hay không, chẳng hạn như: thay vì nhắc
lại những lởi mẫu nói lễ phép trong dạy học đạo đức, hãy xem xết học sinh có khả
năng lựa chọn một mẫu lởi nói lễ phép trong tình huống cho trước và biết sử dựng
mẫu đó một cách đúng đắn; hoặc thay vì học một lượng kiến thức liên quan đến môi
trường (trong môn Sinh học, Địa lí...), học sinh có khả năng hành động đề bảo vệ môi
trưởng xung quanh mình...
b. Hoạt động 2. Đặc trưng của dạy học tích hợp .
DHTH hướng tới việc tổ chủc các hoạt động học tập, trong đó HS học cách sử
dựng phỏi hợp các kiến thức và kĩ năng trong những tình huống có ý nghĩa gần với
cuộc sống. Trong quá trình học tập như vậy, các kiến thức của HS từ các môn học
khác nhau đuợc huy động và phỏi hợp với nhau, tạo thành một nội dung thống nhất,
dựa trên cơ sở các mối liên hệ lí luận và thực tiến được đề cập trong các môn học đó.
DHTH có các đặc trưng chủ yếu sau: làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa,
bằng cách gắn quá trình học tập với cuộc sống hằng ngày, không làm tách biệt thế giới
nhà trường với thế giới cuộc sống; làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ
rệt; sử dựng kiến thức của nhiều môn học và không chỉ dừng lại ở nội dung các môn
học.
Từ góc độ giáo dực, DHTH phát triển các năng lực, đặc biệt là trí tưởng tưởng
khoa học và năng lực duy trì của HS vì nó luôn tạo ra các tình huống đề HS vận dựng
kiến thức trong các tình huống gần với cuộc sống. Nó cũng làm giảm sự trùng lặp các
nội dung dạy học giữa các môn học, góp phần giảm tải nội dung học tập.
2. Nội dung 2 : LẬP KẾ HOẠCH DẠY HỌC
- Cấu trúc của kế hoạch dạy học
a. Hoạt động 1. Kế hoạch dạy học là gì?
Một đặc điểm rất cơ bản của giáo dực nhà trường là đuợc tiến hành có mục
đích, có kế hoạch, dưới sự chỉ đạo của giáo viên. Muốn dạy học đạt hiệu quả cao thì
nhất thiết phải có sự chuẩn bị của ngưởi thầy giáo. Một trong những khâu chuẩn bị
quan trọng là lập kế hoạch cho chuỗi bài mình sẽ dạy, cho từng bài dạy, trong đó dự
kiến được một cách khá chắc chắn tiết học sẽ bất đầu ra sao, diễn biến và kết quả thế
nào.
Như vậy, kế hoạch dạy học là bản chương trình công tác do giáo viên soạn thảo ra bao
gồm toàn bộ công việc của thầy và trò trong suốt năm học, trong một học kì, đối với
từng chương hoặc một tiết học trên lớp.
Ta có thể chia kế hoạch dạy học của giáo viên thành hai loại: Kế hoạch năm học và kế
hoạch bài học (còn gọi là giáo án hay bài soạn).
b. Hoạt động 2. Cách lập kế hoạch năm học
Kế hoạch giảng dạy cho năm học, một chương, một học kì là những nét lớn khái
quát có nội dung rất quan trọng, giúp cho giáo viên xác định phương hướng phấn đấu
nâng cao chất lượng dạy học. Trong kế hoạch năm học của giáo viên bộ môn, sau
phần mục tiêu của môn học trong toàn bộ năm học là từng chương với những dự kiến
sau đây cho mỗi chương:
- Xác định mục tiêu.
- Dự kiến kế hoạch thời gian để đảm bảo hoàn thành chương trình một cách đầy đủ và
có chất lương (ghi rõ ngày bất đầu và ngày kết thức).
- Lệt kê tài liệu, sách tham khảo, phương tiện dạy học có sẵn hay cần tự tạo.
- Đề xuất những vấn đề cần trao đổi và tự bồi dương liên quan đến nội dung và
phương pháp dạy học.
- Xác định yêu cầu và biện pháp điều tra, theo dõi học sinh đề nắm vững đặc điểm,
khả năng, trình độ và sự tiến bộ của họ qua từng thời kì.
Kế hoạch năm học không nên viết quá chi tiết vụn vặt nhưng phải dự kiến đủ
những công việc định làm trong thời gian giảng dạy. Việc lập kế hoạch năm học
thường là khó đối với giáo viên mới, có thể lập kế hoạch từng chương để công việc
được cụ thể hơn. Kế hoạch lập ra là để phấn đấu thực hiện, vì thế giáo viên cần giữ
một bản để theo dõi công việc thực hiện của mình. Muốn kế hoạch có chất lượng giáo
viên cần chuẩn bị:
- Nghiên cứu kĩ chương trình mình sẽ dạy, sách giáo khoa và tài liệu có liên quan,
trước hết để nắm được tư tưởng chủ đạo, tinh thần nhất quán đối với môn học, thấy
được các điểm đổi mới trong sách. Đây là vấn đề rất quan trọng vì sách giáo khoa ấn
định kiến thức thống nhất cho cả nước. Nếu có điều kiện nghiên cứu cả chương trình
lớp dưới và lớp trên thì có thể tranh thủ tận dụng kiến thức cũ để học sinh không phải
học lại hoặc hạn chế vấn đề thuộc lớp trên.
- Nghiên cứu tình hình thiết bị, tài liệu của trường và của bản thân mình. Công việc
này rất quan trọng đối với giáo viên Vật lí, Hóa học… bởi vì thí nghiệm có tính quyết
định sự thành công của bài dạy. Thấy đuợc tình hình trang thiết bị, giáo viên mới có
kế hoạch mua sắm bổ sung, có kế hoạch tìm hiểu, lắp ráp, sử dụng hay chuẩn bị các
mẫu đó dùng dạy học do giáo viên tự làm hay cho học sinh làm.
- Nghiên cứu tình hình lớp học sinh được phân công dạy về các mặt
- Nghiên cứu bản phân phỏi các bài dạy của Bộ Giáo dục và Đào tạo đề chủ động về
thời gian trong suốt quá trình dạy.
c. Hoạt động 3. Cấu trúc của kế hoạch bài học
Giáo án, bài soạn của giáo viên là kế hoạch dạy một bài nào đó, là bản dự kiến
công việc của thầy và trò trong cả tiết học theo mục đích và yêu cầu đã định sẵn. Giáo
án thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, trình độ kiến thức và khả năng sư phạm của
thầy giáo, quyết định phần lớn kết quả của tiết lên lớp. Tất nhiên kết quả của giờ học
còn phụ thuộc vào kĩ năng giảng dạy của thầy và sự lĩnh hội, phát triển của học sinh,
nhưng quá trình nghiên cứu và chuẩn bị, tinh thần trách nhiệm của thầy trong việc
soạn bài góp phần khá quyết định vào hiệu quả của bài dạy.
Chính vì thế soạn bài không phải là một bản tóm tắt chi tiết nội dung của sách
giáo khoa hay là một bản tóm tắt sơ lược có đầy đủ các mục nội dung mục đích. Nó
phải thể hiện một cách sinh động mọi liên hệ hữu cơ giữa mục tiêu, nội dung, phương
pháp và điều kiện dạy học. Để xây dựng một bài soạn, người thầy giáo cần phải lĩnh
hội mục tiêu và nội dung dạy học quy định trong chương trình và đuợc cụ thể hoá
trong sách giáo khoa, nghiên cứu phương pháp dạy học dựa vào sách giáo khoa và
sách giáo viên, vận dựng vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của lớp học. Một bài soạn tốt
là một bài soạn nêu rõ đuợc dự kiến mọi công việc của thầy và trò ở trên lớp, thể hiện
nõ tinh thần trách nhiệm, nhiệt tình, sáng tạo của thầy trong việc cải tiến phương
pháp, nội dung sao cho học sinh nhiệt tình chủ động, tích cực tiếp thu kiến thức.
1/Các kiểu bài soạn
Có nhiều cách phân loại bài soạn. Cách phân loại dưới đây dựa vào mục tiêu chính
của bài soạn, bao gồm:
- Bài nghiên cứu kiến thức mới;
- Bài luyện tập, củng cổ kiến thức;
- Bài thực hành thí nghiệm;
- Bài ôn tập, hệ thống hoá kiến thức;
- Bài kiểm tra, đánh giá kiến thức, kĩ năng.
Đương nhiên là mỗi bài lên lớp đều phải thực hiện nhiều mục tiêu dạy học,
chúng hỗ trợ lẫn nhau làm cho quá trình dạy học đạt kết quả cao và toàn diện. Bài lên
lớp chỉ thực hiện một mục tiêu duy nhất thường là rất buồn tẻ, kém hiệu quả. Trong
mọi kiểu bài học trên đây, đều phải thực hiện nhiều mục tiêu dạy học để phục vụ một
mục tiêu chính của bài. Các hoạt động của học sinh không phải là trải đều cho các
mục tiêu bộ phận mà phải tập trung hỗ trợ cho việc thực hiện mục tiêu chính, ta gọi là
làm rõ trọng tâm của bài.
2/ Các bước xây dựng bài soạn
- Xác định mục tiêu của bài học căn cứ vào chuẩn kiến thức kĩ năng và yêu cầu về thái
độ trong chương trình.
- Nghiên cứu sách giáo khoa và các tài liệu liên quan để: Hiểu chính xác, đầy đủ
những nội dung của bài học. Xác định những kiến thức, kĩ năng thái độ cơ bản cần
hình thành và phát triển ở HS. Xác định trình tự lôgic của bài học.
- Xác định khả năng đáp ứng các nhiệm vụ nhận thức của HS: xác định những kiến
thức, kĩ năng mà học sinh đã có và cần có. Dự kiến những khó khăn, những tình
huống có thể nảy sinh và các phương án giải quyết.
- Lựa chọn PPDH: Phương tiện, TBDH, HTTCDH và cách thức đánh giá thích hợp
nhằm giúp HS học tập tích cực, chủ động sáng tạo phát triển năng lực tự học.
- Xây dựng kế hoạch bài học: xác định mục tiêu, thiết kế nội dung, nhiệm vụ, cách
thức hoạt động, thời gian và yêu cầu cần đạt được cho từng hoạt động dạy của GV và
hoạt động học tập của HS.
3/ Cấu trúc của một kế hoạch bài học
Cấu trúc của bài lên lớp sẽ gồm một chuỗi những hoạt động của giáo viên và
học sinh, được sắp xếp theo một trình tự hợp lí đảm bảo cho học sinh hoạt động có
hiệu quả nhằm chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực và hình thành thái độ, đạo
đức. Mỗi bài học có một mục đích chung, được phân chia thành những mục tiêu bộ
phận. Mỗi mục tiêu bộ phận ứng với một nội dung cụ thể, phải sử dụng những
phuơng tiện dạy học nhất định, áp dụng những phương pháp hoạt động phỏi hợp với
từng đối tượng học sinh. Trong khi thực hiện, mọi hành động phải luôn luôn đảm bảo
sự thống nhất giữa mục tiêu bộ phận, nội dung và phuơng pháp, đồng thời đảm bảo
thực hiện được mục đích, nội dung và phương pháp chung mỗi bài, được xem như
một thể thống nhất.
Với mỗi mục đích, mỗi nội dung dạy học, ứng với mỗi đối tượng trong những
điều kiện cơ sở vật chất, phương tiện dạy học xác định, bài lên lớp phải có cấu trúc
riêng thích hợp thì mới có hiệu quả. Tuy khó có thể đề ra một cấu trúc chung, nhưng
vì học sinh hoạt động trong một tập thể lớp xác định, phải thực hiện những mục đích
chung trong một thời gian sác định nên vẫn có thể nêu ra một sổ hoạt động điển hình
phải thực hiện trong mỗi bài. Những hoạt động đó là những yếu tổ cấu trúc của bài
học.
Bài soạn giảng thường có cấu trúc như sau:
* Mục tiêu bài học : Nêu rõ yêu cầu HS cần đạt về kiến thức, kĩ năng, thái độ. Các mục
tiêu được biểu đạt bằng động từ cụ thể có thể lượng hoá được. Mục tiêu bài học cần
được cụ thể hoá đề người thầy giáo có một định hướng rõ ràng, chính xác khi dạy học
bài này. Một cách cụ thể hoá tốt nhất là cố gắng hoạt động hoá mục tiêu, tức là chỉ ra
những hoạt động tương thích với nội dung và mục tiêu bài học mà khả năng tiến hành
các hoạt động đó của học sinh biểu thị mức độ đạt mục tiêu này. Liên quan đến mục
tiêu của tiết học, ta cần lưu ý:
Thứ nhất, đây là những yêu cầu mà học sinh cần đạt được sau khi chủ không
phải là trong khi học tập một bài. ví dự như yéu cầu học sinh phát biểu được một định
nghĩa, chứng minh một định lí có nghĩa là học sinh phải làm đuợc những việc này sau
khi học xong tiết học chứ không phải là đòi hỏi họ tự làm được các việc trong quá
trình lĩnh hội bài học.
Thứ hai, các mục tiêu là căn cứ để thầy giáo định hướng bài học và "hình dung" đuợc
kết quả dạy học bài đó chủ không phải là đòi hỏi họ tiết nào cũng phải kiểm tra đề kết
luận chính xác học sinh có đạt được từng mục tiêu đề ra hay không. Trên thực tế, thầy
giáo không thể có đủ thì giờ đề làm như vậy.
Mục tiêu kiến thức: gồm 6 múc độ
- Nhận biết: Nhận biết TT, ghi nhớ, tái hiện thông tin.
- Thông hiểu: Giải thích được, chứng minh được.
- Vận dụng: Vận dụng nhận biết TT đề giải quyết vấn đề đặt ra.
- Phân tích: chia TT ra thành các phần TT nhỏ và thiết lập mối liên hệ phụ thuộc lẫn
nhau giữa chúng.
- Tổng hợp: Thiết kế lại TT từ các nguồn tài liệu khác nhau và trên cơ sở đó tạo lập
nên một hình mẫu mới.
- Đánh giá: Thảo luận về giá trị của một tư tưởng, một phương pháp, một nội dung
kiến thức.
Mục tiêu kĩ năng: gồm hai mức độ; làm đuợc, biết làm và thông thạo (thành thạo).
Mục tiêu thái độ : Tạo sự hình thành thói quen, tính cách, nhân cách nhằm phát triển
con người toàn diện theo mục tiêu GD.
* Chuẩn bị của GV và HS
- Giáo viên chuẩn bị các TBDH (tranh ảnh, mô hình, hiện vật, hữá chất...) các phương
tiện và tài liệu dạy học cần thiết.
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị bài học (soạn bài, làm bài tập, chuẩn bị tài liệu và đó
dtừng học tập cần thiết).
* Tố chức các hoạt động dạy học : Trình bày rõ cách thức triển khai các hoạt động dạy
học cụ thể. có thể phân chia các hoạt động theo trình tự kế hoạch bài học như sau:
- Hoạt động nhằm kiểm tra, hệ thống, ôn lại bài cũ, chuyển tiếp sang bài mới.
- Hoạt động nhằm hướng dẫn, diễn giải, khám phá, phát hiện tình huống, đặt và nêu
vấn đề.
- Hoạt động nhằm đề HS tự tìm kiếm, khám phá, phát hiện, thử nghiệm, quy nạp, suy
diễn để tìm ra kết quả, giải quyết vấn đề.
- Hoạt động nhằm rút ra kết luận, tổng hợp, hệ thống kết quả, hệ thống hoạt động và
đưa ra kết luận giải quyết vấn đề.
- Hoạt động nhằm tiếp tục khắc sâu kiến thức, rèn luyện kĩ năng để vận dụng vào giải
bài tập và áp dụng vào cuộc sống.
* Hướng dẫn ôn tập và củng cố : Xác định những việc HS cần phải tiếp tục thực hiện sau
giờ học để củng cổ, khác sâu, mở rộng bài cũ hoặc đề chuẩn bị cho việc học bài mới.
3. Nội dung 3 : CÁC YÊU CẦU CỦA KẾ HOẠCH DẠY HỌC THEO HƯỚNG TÍCH
HỢP
a. Hoạt động 1. Các yêu cầu cơ bản đối với một kế hoạch bài học
- Cấu trúc bài soạn phải bao quát đuợc tổng thể các phuơng pháp dạy học đa dạng và
nhiều chiều, tạo điều kiện vận dụng phỏi hợp những phuơng pháp dạy học, mềm dẻo
về mức độ chi tiết đề có thể thích ứng đuợc với cả những giáo viên đã dày dặn kinh
nghiệm lẫn những giáo viên trẻ mới ra trường hay giáo sinh thực tập sư phạm. Đồng
thời làm nổi bật hoạt động của học sinh như là thành phần cốt yếu.
- Bài soạn phải nêu đuợc các mục tiêu của tiết học. Giáo viên cần phải xác định chính
xác trọng tâm kiến thức kĩ năng của bài dạy, trên cơ sở đó có phương pháp dạy phỏi
hợp. Thông qua phương pháp dạy, cách hỏi, rèn kĩ năng mà thầy giáo có thể rèn luyện
bồi dưỡng phát triển tư duy, phát triển trí thông minh của học sinh. Mục đích yêu cầu
sẽ chỉ đạo toàn bộ nội dung kế hoạch thực tiến bài dạy và chính nội dung bài dạy quy
định mục đích yêu cầu. chính vì vậy việc xác định mục đích yêu cầu là vấn đề hết sức
quan trọng đòi hỏi sự dày công, ý thức trách nhiệm cao của giáo viên lúc soạn bài.
- Bài soạn phải nêu được kết cấu và tiến trình của tiết học, bài soạn phải làm nổi bật
các vấn đề sau: Sự phát triển logic từ giai đoạn này đến giai đoạn khác, từ phần kiến
thức này đến phần kiến thức khác. Giảng dạy phỏi hợp với quy luật nhận thức, dẫn
giải, suy luận từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp một cách có hệ thống. Làm rõ
sự phát triển tất yếu từ kiến thức này đến kiến thức khác. Cụ thể là đảm bảo mối liên
hệ logic giữa các phần, bảo đảm bài dạy là một hệ toàn vẹn, mỗi phần là một phân hệ,
các phân hệ gắn bó chãt chẽ tạo nên một hệ toàn vẹn.
- Bài soạn phải xác định được nội dung, phương pháp làm việc của thầy và trò trong
cả tiết học: Đây là vấn đề hết sức quan trọng đối với một tiết học. Từ chỗ giáo viên
nắm vững nội dung kiến thức, vận dụng thành thạo kiến thức đến cho truyền thụ cho
được kiến thức đó đến học sinh, để họ nắm bắt và vận dụng được đòi hỏi ở ngưởi thầy
sự động não, sự dày công thực sự. Muốn như vậy thầy giáo phải lựa chọn được
phuơng pháp thích hợp ứng với từng giờ giảng và trong bài soạn phải nêu được một
cách cụ thể công việc của thầy và trò trong tiết học cụ thể. Xác định đồ dùng dạy học
và phương pháp sử dụng chúng.
b. Hoạt động 2. Nguyên tắc dạy học theo hướng tích hợp
Tích hợp là sự kết hợp có hệ thống các kiến thức có liên quan (hay còn gọi là
kiến thức cần tích hợp) và kiến thức môn học thành một nội dung thống nhất, gấn bó
chặt chẽ với nhau dựa trên những mối liên hệ về lí luận và thực tiễn đuợc đưa vào bài
học. Như vậy, cần phải căn cứ vào nội dung bài học để lựa chọn kiến thức tích hợp có
liên quan.
- Không làm thay đổi tính đặc trưng của môn học
- Khai thác nội dung cần tích hợp một cách có chọn lọc, có tính hệ thống, đặc trưng.
- Đảm bảo tính vừa sức
4. Nội dung 4: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP CỦA KẾ HOẠCH DẠY
HỌC TÍCH HỢP
a. Hoạt động 1. Những mục tiêu cơ bản của kế hoạch dạy học theo hướng tích hợp
Kế hoạch dạy học tích hợp nhằm nhiều mục tiêu khác nhau, có thể xác định bốn
mục tiêu lớn sau:
- Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa hơn bằng cách đặt các quá trình học tập và
nhận thức trong hoàn cánh có ý nghĩa đổi với HS. Chính vì vậy, việc học tập không
tách rời cuộc sống hằng ngày mà thưởng xuyên được liên hệ và kết nối trong mối
quan hệ với các tình huống cụ thể mà HS sẽ gặp trong thực tiễn, những tình huống có
ý nghĩa với HS. Nói một cách khác việc học ở nhà trường hòa nhập vào đời sống
thường ngày của học sinh.
- Phân biệt cái cốt yếu với cái thứ yếu. Không thể dạy học một cách dàn trải, đồng
đều, các quá trình học tập ngang bằng với nhau. Bên cạnh những điều hữu ích, những
kiến thức và năng lực cơ bản có những thứ được dạy chỉ là “lí thuyết", không thật
hữu ích. Trong khi đó, giờ học trên lớp là có hạn, nhiều kiến thức và năng lực cơ bản
không đủ thời gian cần thiết.
- Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống. DHTH chủ trọng tới việc thực hành, sử
dựng kiến thức mà HS đã lĩnh hội đuợc, thay vì chỉ học tập lí thuyết mọi loại kiến
thức. Mục tiêu của DHTH là hướng tới việc giáo dục HS thành con ngưởi chủ động,
sáng tạo, có năng lực làm việc trong xã hội cũng như làm chủ cuộc sống của bản thân
sau này.
- Lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học. Một trong bốn mục tiêu của DHTH là
nhằm thiết lập mối quan hệ giữa những khái niệm khác nhau của từng một môn học
cũng như của những môn học khác nhau. Điều này sẽ giúp cho HS có năng lực giải
quyết các thách thức bất ngờ gặp trong cuộc sống, đòi hỏi người đối mặt phải biết huy
động những năng lực đã có không chỉ ở một khía cạnh mà nhiều lĩnh vực khác nhau
đề giải quyết..
b. Hoạt động 2. Các quan điểm trong nội dung dạy học tích hợp
Có bốn quan điểm khác nhau trong việc liên kết, tích hợp các môn học:
- Quan điểm trong “Nội bộ môn học". Theo quan điểm này chỉ tập trung chủ yếu vào
nội dung của môn học. Quan điểm này nhằm duy trì các môn học liêng rẽ.
- Quan điểm “đa môn". Quan điểm này theo định hướng những tình huống, những
“đề tài", nội dung kiến thức nào đó được xem xét, nghiên cứu theo những quan điểm
khác nhau nghĩa là theo những môn học khác nhau. Quan điểm này, những môn học
tiếp tục tiếp cận một cách liêng rẽ và chỉ gặp nhau ở một số thời điểm trong quá trình
nghiên cứu các đề tài. Như vậy, các môn học chưa thực sự được tích hợp.
- Quan điểm “liên môn", trong đó chúng ta đề xuất những tình huống chỉ có thể được
tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi sáng của nhiều môn học. Ở đây chứng ta nhấn
mạnh đến sự liên kết giữa các môn học, làm cho chứng tích hợp với nhau đề giải quyết
một tình huống cho trước. Các quá trình học tập sẽ không được đề cập một cách rời
rạc mà phải liên kết với nhau xung quanh những vấn đề phải giải quyết.
- Quan điểm “xuyên môn", trong đó chúng ta chủ yếu phát triển những kĩ năng mà
học sinh có thể sử dụng trong tất cả các môn học, trong tất cả các tình huống, chẳng
hạn, nêu một giả thiết, đọc thông tin, thông báo thông tin, giải một bài toán... Những
kĩ năng này chúng ta gọi là những kĩ năng xuyên môn, có thể lĩnh hội được những kĩ
năng này trong từng môn học hoặc nhân dịp có những hoạt động chung cho nhiều
môn học.
c. Hoạt động 3. Phương pháp - kĩ thuật dạy học tích hợp
Phương thức tích hợp đưa ra 2 dạng tích hợp cơ bản, mỗi một dạng lại đưa ra 2 cách
thức tích hợp, được thể hiện như sau:
- Dạng tích hợp thứ nhất : định hướng vẫn là đa môn và liên môn, tuy nhiên vẫn chưa
phải là xuyên môn bởi vì các đơn nguyên tích hợp chưa dựa trên sự phát triển các kĩ
năng xuyên môn
- Dạng tích hợp thứ hai: Phỏi hợp các quá trình học tập của nhiều môn học khác
nhau. Dạng tích hợp này nhằm hợp nhất hai hay nhiều môn học thành một môn học
duy nhất. Điều này đòi hỏi phải nghiên cứu xây dựng chương trình và tài liệu học tập
phỏi hợp.
5. Nội dung 5 : THỰC HÀNH DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG GIÁO DỤC BÀO
TỒN THIÊN NHIÊN VÀ ĐA DẠNG SINH HỌC THÔNG QUA CÁC MÔN HỌC
a. Hoạt động 1. Các cơ sở pháp lí của việc tích hợp giáo dục bảo tồn thiên nhiên và đa dạng
sinh học vào dạy học ở trường THCS.
Việt Nam đã tham gia Công ước về đa dạng sinh học (ĐDSH) (1994), trong đó,
Điều 13 - Giáo dục và nhận thức đại chúng nêu rõ: đẩy mạnh và nâng cao hiểu biết về
tầm quan trọng của bảo toàn ĐDSH, cũng như tuyên truyền và bảo toàn ĐDSH thông
qua thông tin đại chúng và đưa các chủ đề này vào chương trình giáo dục, hợp tác
một cách thích hợp với các quốc gia và tổ chức quốc tế khác trong việc phát triển các
chương trình giáo dực và tuyên truyền nâng cao nhận thức công chúng bảo toàn và sử
dụng lâu bền ĐDSH.
Ngày ĐDSH quốc tế (22/05/2001) nhằm tăng cường hiểu biết của người dân và
cảnh báo về các vấn đề liên quan đến lĩnh vực này. Đề án “đưa các nội dung bảo vệ
môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân" đã được Thủ tướng chính phủ phê duyệt
ngày 17/10/2001 (Quyết định 1363 /QĐ-TTg). Nghị quyết số 41-NQ/TW, ngày
15/11/2004, của Bộ Chính trị về “bảo vệ môi trường trong thời kì đẩy mạnh công
nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước". Chiến lược Bảo vệ môi trường quốc gia đến
năm 2010 và định hướng đến năm 2020 đuợc phê duyệt ngày 02/12/2003 (Quyết định
của Thủ tướng Chính phủ số 256/2003/QĐ-TTg) xác định bảo tồn thiên nhiên (BTTN)
và ĐDSH là một trong các nhiệm vụ cơ bản của chiến lược. Luật Bảo vệ môi trường
(2005) của Việt Nam cũng có những điều quy định về BTTN (Điều 29) và về Bảo vệ
ĐDSH (Điều30).
b. Hoạt động 2. Định hướng lựa chọn các nội dung cơ bản về giáo dục bảo tồn thiên nhiên
và đa dạng sinh học đưa vào các môn học ở trường THCS
Không nhất thiết phải xây dựng các bài học riêng về các nội dung giáo dục
BTTN và ĐDSH đề đưa vào các môn học ò trưởng THCS. Điều này được thực hiện
bằng con đưởng DHTH. Để thực hiện DHTH các nội dung BTTN và ĐDSH vào các
môn học thì đòi hỏi đầu tiên đối với GV là phải nắm một cách hệ thống các nội dung
này. Sau đó, trên cơ sở phân tích đặc điểm nội dung của môn học và từng bài học, GV
sẽ tiến hành lựa chọn các nội dung thích hợp, đáp ứng các nguyên tắc về lựa chọn nội
dung đã nêu lên ở trên, từ đó mới xây dựng các phương án DHTH các nội dung này.
Với ý nghĩa như vậy, dưới đây sẽ nêu lên định hướng các nội dung cơ bản của giáo
dực BTTN vàĐDSH, được tích hợp khi dạy học các môn học ở trường THPT:
- Một số kiến thức chung: Khái niệm về BTTN; Khái niệm về ĐDSH; Khái niệm
về Bảo tồn ĐDSH; Vai trò của ĐDSH đổi với môi trường và cuộc sống con ngưởi.
- Tình hình BTTN và ĐDSH trên thế giới và ở Việt Nam.
- Nguyên nhân và hậu quả của suy giảm ĐDSH: Nguyên nhân của suy giảm
ĐDSH: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp; Hậu quả của suy giảm ĐDSH:
môi trưởng bị ô nhĩếm, nhiều loài bị mất đi...
- Mật số biện pháp BTTN và ĐDSH: Xây dựng các khu BTTN; Bảo tồn tại cho
các loài (bảo tồn nguyên vị); Bảo tồn chuyển vị các loài; Bảo tồn bên ngoài các khu
bảo vệ; Bảo vệ các hệ sinh thái quan trọng; Xây dựng hệ thống pháp luật và tăng
cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường.
c. Hoạt động 3. Phương thức tích hợp các nội dung giáo dục bảo tồn thiên nhiên và đa dạng
sinh học vào các môn học ở trường THCS.
- Tích hợp toàn phần: Tích hợp toàn phần đuợc thực hiện khi hầu hết các kiến thức
của bài học cũng chính là các kiến thức về giáo dực BTTN và ĐDSH. Khi đó mục tiêu
của bài học cũng chính là mục tiêu giáo dục của BTTN và ĐDSH.
- Tích hợp bộ phận: Tích hợp bộ phận được thực hiện khi một phần kiến thức của bài
học có nội dung về giáo dục BTTN và ĐDSH.
- - Tích thức liên hệ: Khi một số nội dung của môn học có liên quan tới vấn đề
giáo dục BTTN và ĐDSH song không nêu rõ trong nội dung của bài học. Trong
trường hợp này GV phải khai thác kiến thức môn học và liên hệ chứng với các nội
dung về BTTN và ĐDSH. Đây là trường hợp thường xảy ra.
Tháng 11/2017
MÃ MODULE (THCS 18): PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC. (15 TIếT)
+ ND1: Tìm hiểu về phương pháp dạy học tích cực và các đặc trưng của phương
pháp dạy học tích cực.
+ ND2: Tìm hiểu về phương pháp dạy học gợi mở-vấn đáp
+ ND3: Tìm hiểu về phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề.
+ ND4: Tìm hiểu phương pháp dạy học hợp tác nhóm nhỏ
+ ND5: Tìm hiểu về phương pháp dạy học trực quan.
+ ND6: Tìm hiểu về phương pháp dạy học luyện tập và thực hành
+ ND7: Tìm hiểu về phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy
+ ND8: Tìm hiểu về phương pháp dạy học trò chơi
+ ND9: Thực hành (soạn 1 bài giảng theo phương pháp tích cực)
- + ND10: Vẽ bản đồ tư duy về module 18
I. NỘI DUNG 1: Tìm hiểu về phương pháp dạy học tích cực và các đặc trưng của
phương pháp dạy học tích cực
1. Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng
ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích
cực, chủ động, sáng tạo của người học.
"Tích cực" trong PPDH - tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái
nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người
học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung
vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực
thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động.
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng ngược
lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy. Chẳng hạn, có trường
hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc
có trường hợp giáo viên hăng hái áp dụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì học
sinh chưa thích ứng, vẫn quen với lối học tập thụ động. Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng
cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một
cách vừa sức, từ thấp lên cao. Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác cả
của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành
công. Như vậy, việc dùng thuật ngữ "Dạy và học tích cực" để phân biệt với "Dạy và học
thụ động".
2. Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực
a. Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của người học
Khi sử dụng PPDHTC, người học là khách thể của hoạt động dạy nhưng là chủ
thể của hoạt động học.Họ được tích cực tham gia vào các hoạt động học tập dưới vai trò tổ
chức của người dạy. Ở đây, người học được đặt vào trong các tình huống có vấn đề, tự
mình khám phá tri thức, được trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn
đề theo suy nghĩ của bản thân, động não tư duy các phương án giải quyết khác nhau trong
một thời gian nhất định...Từ đó, không những nắm được tri thức, kĩ năng, kĩ xảo mà còn
nắm được cách thức và con đường đi tới tri thức, kĩ năng, kĩ xảo đó.
b. Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học
Rèn luyện phương pháp tự học là mục tiêu, nhiệm vụ và là cách thức, con đường của
PPDHTC. Không đi theo con đường của cách dạy học truyền thống, mang tính nhồi nhét tri
thức cho người học, mà tiếp cận với cách dạy học hiện đại- tự bản thân người học tìm kiếm,
khám phá tri thức thông qua các kênh thông tin đa dạng hóa khác nhau.
Trong sự bùng nổ thông tin của khoa học công nghệ và khoa học xã hội, xu thế dạy
học truyền thống mang tính áp đặt tri thức từ phía người dạy không còn phát huy hiệu quả
tích cực, thì phương pháp tự học được coi là phương pháp học tập cơ bản.Người học là một
kênh tự thông báo các thông tin khác nhau,thu nạp từ nhiều nguồn và bước đầu tự xử lý,
chọn lọc các đơn vị tri thức, nhằm phục vụ cho mục đích của bản thân.
Chúng ta thử tưởng tượng xem, từ 2 đến 3 năm, lượng thông tin khoa học công nghệ
tăng lên 2 lần; còn 3-4 năm, thông tin khoa học xã hội tăng 2 lần. Như vậy, khoảng 3 năm,
thông tin về khoa học nói chung tăng gấp 2 lần. Không phải ngẫu nhiên, xu hướng một số
nước tiên tiến trên thế giới giảm thời gian đào tạo bậc đại học xuống còn 3 năm hoặc hơn
một chút(thời gian đào tạo tại một số trường đại học ở Vương quốc Anh là 3 năm). Những
người được đào tạo- sản phẩm của giáo dục sẽ đáp ứng phù hợp với sự phát triển của xã
hội.
Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học là tạo cho người học động cơ hứng thú học
tập, rèn kĩ năng, thói quen ý chí tự học để từ đó khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người,
chất lượng và hiệu quả học tập sẽ được nâng cao.
c. Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác
Dưới góc độ lý thuyết của lý luận dạy học, nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức
chung và tính vừa sức riêng luôn được thực hiện trong quá trình dạy học. Theo nguyên tắc
dạy học này, tri thức truyền tải phải nằm trong vùng ngưỡng phát triển trí tuệ của người
học, tức là không quá thấp và không quá cao(Vưgotxki). Trong khi đó, trình độ nhận thức
của người học trong một lớp là không đồng đều cũng như tư duy luôn có sự khác biệt, do
vậy khi áp dụng PPDHTC phải tính đến sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành
nhiệm vụ học tập với các bài học được thiết kế thành một chuỗi các thao tác độc lập.
Các bài tập, các tình huống được thiết kế trong bài học phải tuân theo nguyên tắc
đảm bảo tính vừa sức chung và riêng. Tính vừa sức chung đối với số đông người học(đại
trà), còn tính vừa sức riêng đối với từng cá nhân học sinh.
Áp dụng PPDHTC ở trình độ càng cao thì sự phân hóa này càng lớn.Việc sử dụng
các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt
động học tập của người học
Tuy vậy, trong quá trình dạy học, hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, hoạt động sáng
tạo và thái độ cũng như chuẩn mực hành vi đều được hình thành bằng các hoạt động độc
lập, cá nhân.Giảng đường và lớp học là môi trường giao tiếp sư phạm , giao tiếp giữa người
dạy và người học, giữa người học với nhau, tạo nên mối quan hệ tương tác trong quá trình
chiếm lĩnh nội dung bài học. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, các giờ xeminer
trên giảng đường...ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, thể hiện
trình độ nhận thức của từng người, từ đó người học tự nâng trình độ của bản thân lên mức
độ cao hơn. Như vậy, thông qua việc học tập của từng cá nhân trong một tập thể, sự phối
hợp học tập hợp tác cho thấy, bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi
người học, của cả lớp chứ không phải chỉ dựa trên nguồn tri thức của ngừơi dạy và các tài
liệu học tập có liên quan.
Trong các loại hình nhà trường hiện nay, phương pháp học tập hợp tác được tổ
chức theo nhóm đôi, nhóm nhỏ(4-6 người), nhóm lớn hơn(8-10 ngừơi), theo lớp, các giờ
Seminar, hoặc trường. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả và chất lượng của giờ học, đặc
biệt khi phải giải quyết các vấn đề phức tạp, khó hiểu. Lúc này xuất hiện thực sự nhu cầu
phối hợp giữa các thành viên trong nhóm để hoàn thành yêu cầu, nhiệm vụ chung đề ra.
Trong hoạt động nhóm, các thành viên phải ý thức không nên ỷ lại; tính cách năng
lực tổ chức dần được bộc lộ; tình cảm bạn bè, tinh thần hỗ trợ được phát huy...Chính mô
hình hợp tác này sẽ giúp cho các thành viên làm quen dần với sự phân công hợp tác trong
đời sống xã hội.
Đất nước ta đang hội nhập một cách mạnh mẽ vào nền kinh tế thị trường, có sự
hợp tác trên nhiều lĩnh vực với các nước trên thế giới, vì vậy năng lực hợp tác phải trở
thành nhiệm vụ giáo dục trong nhà trường, chuẩn bị bước đường tương lai cho người học.
d. Kết hợp đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học
Vấn đề kiểm tra-đánh giá là một khâu không thể thiếu của quá trình dạy học. Nó
giúp cho người dạy điều chỉnh quá trình dạy, còn người học tự điều chỉnh quá trình học của
bản thân; từ đó mở ra một chu trình dạy học tiếp theo.
Trong quá trình dạy học, kiểm tra là phương tiện để đánh giá.Theo quan điểm dạy
học truyền thống, ngừơi dạy giữ độc quyền đánh giá ngừơi học. Điều này dẫn đến, nhiều
khi các em không hiểu tại sao mình được điểm số như vậy. Ý nghĩa giáo dục trong đánh giá
bị giảm sút đáng kể.
Theo lý thuyết của PPDHTC, người dạy tổ chức hướng dẫn cho người học phát
triển các kĩ năng tự đánh giá; tự điều chỉnh hoạt động học. Ở đây, người dạy cần tạo điều
kiện thuận lợi để người học được tham gia tương tác, đánh giá lẫn nhau.Tự đánh giá đúng
bản thân để từ đó điều chỉnh hành vi, hoạt động của mình là yếu tố cần thiết trong cuộc
sống. Phẩm chất này của mỗi người sẽ dần được hình thành thông qua việc dạy và học tích
cực trong nhà trường.
Theo định huớng của PPDHTC, nhằm đào tạo những con người năng động, sáng
tạo, dễ hoà nhập và thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra- đánh gía không chỉ
dừng lại ở mức độ, yêu cầu tái hiện các tri thức đã học (tư duy tái hiện là tư duy mang tính
thụ động, không tích cực) mà phải kích thích khả năng tìm kiếm của ngưòi học các thách
thức thông qua các bài toán nhận thức, các tình huống có vấn đề, các yêu cầu mang tính
sáng tạo điển hình...
Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực
trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực
trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy.
Với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một
công việc nặng nhọc đối với giáo viên, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt
điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học.
Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không còn đóng vai
trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức,
hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội
dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của
chương trình. Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn nhưng
trước đó, khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với
kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc
tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi
của học sinh. Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành
nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi diễn biến
ngoài tầm dự kiến của giáo viên.
2. ND2: Tìm hiểu về phương pháp dạy học gợi mở-vấn đáp
Á p dụng các PPDH tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các PPDH truyền thống. Ngay cả
những phương pháp “tập trung vào GV” như thuyết trình, giảng giải, biểu diễn các phương
tiện trực quan để minh họa lời giảng…vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học, để HS có
thể học tích cực. Vấn đề là lựa chọn và sử dụng đúng thời điểm, đúng đối tượng, phù hợp
với ý đồ sư phạm của người dạy. Vì vậy, cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực trong
hệ thống các PPDH đã quen thuộc, đồng thời phải học hỏi, vận dụng một số PPDH mới,
phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy và học ở nước ta trong hoạt động đổi mới PPDH.
Theo tinh thần đó, dưới đây sẽ nêu khái một số phương pháp tỏ ra có hiệu quả trong dạy
học tích cực, với tư cách là ví dụ minh họa.
Phương pháp khởi thủy từ cách dạy học của Xôcrat. Đây là một PPDH thường xuyên được
vận dụng trong dạy học các môn học ở trường THCS.
1. Bản chất:
Phương pháp vấn đáp là quá trình tương tác giữa GV và HS, được thực hiện thông qua hệ
thống câu hỏi và câu trả lời tương ứng về một chủ đề nhất định được GV đặt ra. Qua việc
trả lời hệ thống câu hỏi dẫn dắt của GV, HS thể hiện được suy nghĩ, ý tưởng của mình, từ
đó khám phá và lĩnh hội được đối tượng học tập.
Đây là PPDH mà GV không trực tiếp đưa ra những kiến thức hoàn chỉnh mà hướng dẫn HS
tư duy từng bước để các em tự tìm ra kiến thức mới phải học. Căn cứ vào tính chất hoạt
động nhận thức của HS, người ta phân biệt các loại: vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích
minh họa và vấn đáp tìm tòi.
- Vấn đáp tái hiện: Được thực hiện khi những câu hỏi do GV đặt ra chỉ yêu cầu HS nhắc lại
kiến thức đã biết và trả lời dựa vào trí nhớ, không cần suy luận. Vấn đáp tái hiện có nguồn
gốc từ kiểu dạy học giáo điều. Lý luận dạy học hiện đại không xem vấn đáp tái hiện là một
phương pháp có giá trị sư phạm. Loại vấn đáp này chỉ nên sử dụng hạn chế khi cần đặt mối
quan hệ giữa kiến thức đã học với kiến thức sắp học hoặc khi củng cố kiến thức vừa mới
học.
- Vấn đáp giải thích minh họa được thực hiện khi những câu hỏi của GV đưa ra có kèm
theo các ví dụ minh họa (bằng lời hoặc bằng hình ảnh trực quan) nhằm giúp HS dễ hiểu, dễ
ghi nhớ. Việc áp dụng phương pháp này có giá trị sư phạm cao hơn nhưng khó hơn và đòi
hỏi nhiều công sức của GV hơn khi chuẩn bị hệ thống các câu hỏi thích hợp. Phương pháp
này được áp dụng có hiệu quả trong một số trường hợp, như khi GV biểu diễn phương tiện
trực quan.
- Vấn đáp tìm tòi (hay vấn đáp phát hiện): là loại vấn đáp mà GV tổ chức sự trao đổi ý kiến
– kể cả tranh luận – giữa thầy với cả lớp, có khi gữa trò với trò, thông qua đó HS nắm được
tri thức mới. Hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp lí nhằm phát hiện, đặt ra và giải quyết một
vần đề xác định, buộc HS phải liên tục cố gắng, tìm tòi lời giải đáp.
Trong vấn đề tìm tòi, hệ thống câu trả lời của GV giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng
lĩnh hội của lớp học. Trật tự Logic của các câu hỏi hướng dẫn học sinh từng bước phát hiện
ra bản chất của sự vật, quy luật của hiện tượng, kích thích tích cực sự tìm tòi, sự ham muốn
hiểu biết của HS.
2. Quy trình thực hiện
Trước giờ học:
- Bước 1: Xác định mục tiêu bài học và đối tượng dạy học. Xác định các đơn vị kiến thức kĩ
năng cơ bản trong bài học và tìm cách diễn đạt các nội dung này dưới dạng câu hỏi gợi ý,
dẫn dắt HS.
- Bước 2: Dự kiến nội dung các câu hỏi, hình thức hỏi, thời điểm đặt câu hỏi (đặt câu hỏi ở
chỗ nào?), trình tự của các câu hỏi (câu hỏi trước phải làm nền cho các câu hỏi tiếp sau
hoặc định hướng suy nghĩ để HS giải quyết vấn đề). Dự kiến nội dung các câu trả lời của
HS, trong đó dự kiến những “lỗ hỏng” về mặt kiến thức cũng như những khó khăn, sai lầm
phổ biến mà HS thường mắc phải. Dự kiến các câu nhận xét hoặc trả lời của GV đối với
HS.
- Bước 3: Dự kiến những câu hỏi phụ để tùy tình hình từng đối tượng cụ thể mà tiếp tục gợi
ý, dẫn dắt HS.
Trong giờ học
Bước 4: GV sử dụng hệ thống câu hỏi dự kiến (phù hợp với trình độ nhận thức của từng
loại đối tượng học sinh) trong tiến trình bài dạy và chú ý thu thập thông tin phản hồi từ phía
HS.