Ảnh hưởng của các yếu tố đầu vào đến hiệu quả kinh tế cây cà phê tỉnh đăk nông

  • 82 trang
  • file .pdf
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
----------WωX----------
PHẠM NGỌC TOẢN
ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẦU VÀO ĐẾN
HIỆU QUẢ KINH TẾ CÂY CÀ PHÊ
TỈNH ĐĂK NÔNG
Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
Mã số: 60.31.05
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đinh Phi Hổ
TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2008
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
----------WωX----------
PHẠM NGỌC TOẢN
ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẦU VÀO ĐẾN
HIỆU QUẢ KINH TẾ CÂY CÀ PHÊ
TỈNH ĐĂK NÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2008
LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn thầy PGS.TS Đinh Phi Hổ đã tận tình
hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện
luận văn tốt nghiệp này.
Xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô Trường Đại học Kinh tế TP.HCM, những
người đã truyền đạt kiến thức quý báu cho tôi trong thời gian học cao học vừa qua.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến anh Trần Xuân Độ, anh Lê Minh Tiến, em
Phạm Ngọc Tuyển, Phạm Thị Thùy Dương, bạn Phạm Thị Thịnh (Đăk Nông), bạn
Lê An Khang (TP.HCM) đã hỗ trợ, giúp tôi thu thập số liệu khảo sát và chia sẻ
những kinh nghiệm hữu ích để thực hiện đề tài nghiên cứu này. Xin cảm ơn Ban lãnh
đạo Công ty Lâm Nghiệp Sài Gòn đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình
học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp.
Xin gửi lời biết ơn đến gia đình nhỏ của tôi, nơi đã cho tôi thêm niềm tin và
động lực để tập trung nghiên cứu.
Sau cùng, lời tri ân sâu sắc xin được dành cho bố mẹ, những người đã nuôi
dạy con khôn lớn và hết lòng quan tâm, động viên để con hoàn thành luận văn tốt
nghiệp này.
Tác giả
Phạm Ngọc Toản
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng đề tài nghiên cứu này là do chính bản thân tôi thực
hiện, có sự hỗ trợ của Thầy hướng dẫn khoa học. Các dữ liệu được thu thập từ những
nguồn hợp pháp; nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực.
TP.HCM, tháng 09 năm 2008
Tác giả
Phạm Ngọc Toản
TÓM TẮT
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn này là đánh giá mức độ ảnh hưởng các yếu
tố đầu vào đến hiệu quả kinh tế cây cà phê tỉnh Đăk Nông, xác định yếu tố đầu vào
quan trọng tác động tới hiệu quả kinh tế, từ đó đề xuất gợi ý chính sách nhằm tăng
hiệu quả kinh tế cây cà phê.
Đề tài sử dụng mô hình hồi qui với hàm Cobb-douglas để đánh giá ảnh hưởng
của các yếu tố đầu vào trên đến hiệu quả kinh tế. Kết quả cho thấy mức độ ảnh
hưởng từ cao đến thấp là: diện tích đất trồng cà phê, phương pháp bón phân và kiến
thức nông nghiệp của nông dân.
Trên cơ sở kết quả mô hình hồi qui, tác giả đưa ra gợi ý chính sách, đó là: thứ
nhất, đầu tư mở rộng qui mô đất qua hình thức hợp tác, liên kết giữa các hộ, xây
dựng mô hình kinh tế trang trại gia đình để phát huy tối đa lợi thế theo qui mô; thứ
hai, áp dụng chặt chẽ phương pháp bón phân khoa học, thực hiện đúng qui trình, kỹ
thuật chăm sóc cây cà phê; thứ ba, nâng cao trình độ kiến thức nông nghiệp cho hộ
gia đình để họ có khả năng ứng dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ sinh học, phối
hợp sử dụng các yếu tố đầu vào hợp lý, nhằm tăng hiệu quả kinh tế cây cà phê.
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU..........................................................................................................1
1. Đặt vấn đề..............................................................................................................1
2. Mục tiêu nghiên cứu..............................................................................................3
3. Câu hỏi nghiên cứu................................................................................................3
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.........................................................................3
5. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................................4
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ..............................................................4
7. Kết cấu đề tài.........................................................................................................4
PHẦN NỘI DUNG ......................................................................................................6
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ..........................................................................6
1.1/ Khái niệm và đặc điểm của sản xuất nông nghiệp.............................................6
1.1.1) Khái niệm ....................................................................................................6
1.1.2) Đặc điểm .....................................................................................................6
1.2/ Các lý thuyết liên quan.......................................................................................7
1.2.1) Lý thuyết năng suất theo qui mô .................................................................7
1.2.2) Lý thuyết về tăng trưởng và phát triển nông nghiệp ...................................7
1.2.3) Hiệu quả kinh tế ..........................................................................................8
1.2.4) Kiến thức nông nghiệp ................................................................................9
1.2.5) Năng suất lao động......................................................................................9
1.2.6) Lý thuyết về thay đổi công nghệ trong nông nghiệp...................................9
1.2.7) Lý thuyết về các yếu tố đầu vào cơ bản trong nông nghiệp......................10
1.2.8) Lý thuyết về giá sản phẩm, giá trị tổng sản phẩm, lợi nhuận, thu nhập lao
động gia đình, tỉ suất lợi nhuận ...........................................................................12
1.2.9) Mô hình lượng hóa ....................................................................................13
1.3/ Các nghiên cứu thực tiễn ở Việt Nam..............................................................13
1.4/ Kinh nghiệm trên thế giới ................................................................................15
1.5/ Kết luận ............................................................................................................16
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SẢN XUẤT CÀ PHÊ TỈNH ĐĂK NÔNG
VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI......................................................................................18
2.1/ Sản xuất cà phê thế giới ...................................................................................18
2.1.1) Xuất xứ cây cà phê ....................................................................................18
2.1.2) Sản xuất và xuất khẩu cà phê trên thế giới................................................19
2.1.3) Tình hình tiêu thụ cà phê...........................................................................24
2.2/ Sản xuất cà phê tỉnh Đăk Nông và Việt Nam ..................................................24
2.2.1) Tổng quan về tỉnh Đăk Nông, tình hình phát triển kinh tế xã hội ............24
2.2.2) Diện tích, sản lượng cà phê tỉnh Đăk Nông và Việt Nam.........................26
2.3/ Kết luận ............................................................................................................35
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ...............................................................37
3.1/ Xaây döïng moâ hình hoài quy .................................................................................... 37
3.2/ Thống kê mô tả.................................................................................................38
3.2.1) Mô tả số mẫu khảo sát...............................................................................38
3.2.2) Mô tả các biến độc lập trong mô hình hồi qui...........................................39
3.2.3) Năng suất cà phê .......................................................................................44
3.3/ Phân tích hiệu quả kinh tế cây cà phê của hộ gia đình theo từng địa phương .45
3.4/ Kết quả mô hình hồi qui...................................................................................47
3.4.1) Đối với thu nhập lao động gia đình...........................................................47
3.4.2) Đối với lợi nhuận.......................................................................................48
3.5/ Kết luận ............................................................................................................49
CHƯƠNG 4: GỢI Ý CHÍNH SÁCH.......................................................................50
4.1/ Cơ sở khoa học của gợi ý chính sách ...............................................................50
4.2/ Gợi ý chính sách...............................................................................................51
PHẦN KẾT LUẬN....................................................................................................54
1/ Kết luận vấn đề nghiên cứu.................................................................................54
2/ Giới hạn của đề tài ..............................................................................................55
2.1) Số lượng mẫu điều tra ..................................................................................55
2.2) Các lĩnh vực nghiên cứu tiếp tục..................................................................55
Phụ lục 1.....................................................................................................................61
Phụ lục 2.....................................................................................................................65
Phụ lục 3.1..................................................................................................................66
Phụ lục 3.2..................................................................................................................68
Phụ lục 4.....................................................................................................................70
Phụ lục 5.....................................................................................................................71
DANH MỤC HÌNH VẼ
Trang
Hình 2.1 : Cây cà phê vối----------------------------------------------------------------- 19
Hình 2.2 : Đồ thị sản lượng cà phê qua các niên vụ----------------------------------- 22
Hình 2.3 : Đồ thị tỉ trọng diện tích cà phê các tỉnh niên vụ 2006 - 2007----------- 28
Hình 2.4 : Đồ thị giá cà phê Robusta trên thị trường thế giới ----------------------- 33
Hình 2.5 : Đồ thị giá cà phê Robusta tại Việt Nam ----------------------------------- 33
Hình 3.1a : Đồ thị mối quan hệ giữa diện tích thu hoạch và lợi nhuận ------------ 40
Hình 3.1b : Đồ thị mối quan hệ giữa diện tích thu hoạch và thu nhập lao động
gia đình ---------------------------------------------------------------------- 41
Hình 3.2 : Đồ thị mối quan hệ giữa lượng phân NPK sử dụng và lợi nhuận ------ 42
Hình 3.3 : Đồ thị mối quan hệ giữa kiến thức nông nghiệp và lợi nhuận --------- 44
Hình 2.6a : Thị phần các nước xuất khẩu chính năm 2003 -------------------------- 70
Hình 2.6b : Các nước nhập khẩu chính năm 2003 ------------------------------------ 70
DANH MỤC BẢNG BIỂU
Trang
Bảng 2.1: Sản lượng cà phê của một số quốc gia trên thế giới ---------------------- 21
Bảng 2.2: Sản lượng cà phê xuất khẩu của một số quốc gia trên thế giới---------- 22
Bảng 2.3: Giá cà phê Robusta tại thị trường New York và French ----------------- 23
Bảng 2.4: Nhập khẩu cà phê của một số quốc gia lớn trên thế giới----------------- 24
Bảng 2.5: Diện tích, sản lượng cà phê các tỉnh niên vụ 2006 - 2007 --------------- 28
Bảng 2.6: Diện tích, sản lượng cà phê Việt Nam qua các niên vụ ------------------ 30
Bảng 3.1: Số mẫu điều tra tại 4 huyện, thị xã thuộc tỉnh Đăk Nông---------------- 38
Bảng 3.2: Mô tả các biến độc lập trong mô hình hồi qui ----------------------------- 39
Bảng 3.3: Diện tích cà phê thu hoạch của các hộ gia đình --------------------------- 40
Bảng 3.4: Phương pháp bón phân cho cây cà phê của các hộ gia đình ------------- 41
Bảng 3.5: Phương pháp tưới nước cho cây cà phê của các hộ gia đình ------------ 43
Bảng 3.6: Chi phí dịch vụ bằng máy của các hộ gia đình ---------------------------- 43
Bảng 3.7: Năng suất cà phê của các hộ gia đình--------------------------------------- 45
Bảng 3.8: Đánh giá hiệu quả kinh tế cây cà phê theo từng địa phương ------------ 45
Bảng 3.9: Diện tích, năng suất cà phê, lượng phân bón... ---------------------------- 46
Bảng 3.10: Đánh giá kiến thức nông nghiệp của hộ sản xuất cà phê --------------- 65
Bảng 3.11a - 3.11e: Kết quả mô hình hồi qui LnY1 ------------------------------- 66-67
Bảng 3.12a - 3.12e: Kết quả mô hình hồi qui LnY2 ------------------------------- 68-69
Bảng 2.7: Giá thu mua cà phê tại tỉnh Đăk Lăk, Gia Lai ----------------------------- 71
TÊN KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
Bộ NN&PTNT: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
Bộ KH&ĐT: Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
ĐVT: Đơn vị tính.
GSO: Tổng cục Thống kê (General Statistics Office).
ICO: Tổ chức cà phê thế giới (International Coffee Oganization).
Sở NN&PTNT: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
STT: Số thứ tự.
UBND: Ủy ban nhân dân.
VICOFA: Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam (Vietnam Coffee and Cocoa
Association).
Viện KHKT: Viện khoa học kỹ thuật.
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Cây cà phê được người dân ở Ethiopia phát hiện ra đầu tiên. Vào thế kỷ thứ
14 những người buôn nô lệ đã mang cà phê từ Ethiopia sang vùng Ả Rập, sau đó nó
được trồng ở các nước thuộc Châu Mỹ, Châu Á. Hiện nay, cây cà phê được trồng tại
hơn 50 quốc gia trên thế giới (Wikipedia, 2007). Cây cà phê được phân thành ba
dòng chính là cà phê chè (Arabica), cà phê vối (Robusta) và cà phê mít (Excelsa). Cà
phê Robusta được đánh giá thấp hơn so với cà phê Arabica do có chất lượng thấp
hơn và giá cả theo đó cũng rẻ hơn. Các nước trồng cà phê chè chủ yếu là Brazil,
Ethiopia, Colombia, Kenya, Mexico và Ấn Độ. Các nước trồng cà phê vối chủ yếu là
Việt Nam, Bờ Biển Ngà, Indonesia và Uganda, trong đó Việt Nam là quốc gia đứng
đầu về sản xuất, xuất khẩu mặt hàng này.
Quốc gia Brazil được xem là nước sản xuất, xuất khẩu cà phê lớn nhất trên thế
giới với sản lượng trung bình 2 triệu tấn/năm, chiếm 25% thị trường quốc tế. Việt
Nam là nước đứng thứ hai thế giới về sản xuất và xuất khẩu cà phê với sản lượng
trung bình 900 ngàn tấn/năm. Các nước xuất khẩu lớn khác là Colombia, Indonesia,
Mexico, Ấn Độ. Những nước tiêu thụ cà phê lớn là Mỹ, Đức, Pháp, Nhật Bản.
Trải qua hơn 100 năm kể từ năm 1850 khi người Pháp đưa cây cà phê vào
Việt Nam, loại cây này đã không ngừng được phát triển. Nếu như giai đoạn đầu, cây
cà phê chỉ được trồng ở một số tỉnh phía Bắc với diện tích nhỏ lẻ, năng suất chỉ đạt
từ 0,4 – 0,6 tấn/ha, đến năm 1975 khi bắt đầu có những đợt di dân từ khu vực đồng
bằng và duyên hải ven biển đến vùng cao nguyên, nơi có điều kiện thích hợp để
trồng cà phê, hoạt động sản xuất được mở rộng tuy nhiên vẫn rất manh mún, nhỏ lẻ.
Đến năm 1986, khi công cuộc đổi mới được tiến hành, cây cà phê mới được đưa vào
quy hoạch và tổ chức sản xuất với quy mô lớn, tập trung. Đến năm 1988, Việt Nam
trở thành nước xuất khẩu cà phê lớn thứ tư toàn thế giới (chiếm 6,5% sản lượng thế
giới), đứng sau Brazil, Colombia và ngang bằng với Indonesia (Phan Kế Long,
2007). Cho đến nay, diện tích cà phê cả nước trên 500 ngàn ha và sản lượng lên đến
1.000.000 tấn, năng suất đạt xấp xỉ 2 tấn/ha. Cà phê Việt Nam đã xuất khẩu sang 71
nước và vùng lãnh thổ (Báo điện tử Vinanet, 2007) với kim ngạch xuất khẩu trong
năm 2008 ước đạt trên 2 tỉ USD (Thông tin thương mại Việt Nam, 2008).
Hạt cà phê đã trở thành một trong những mặt hàng nông sản đem lại kim
ngạch xuất khẩu chính của Việt Nam. Trong các nước sản xuất cà phê trên thế giới,
Việt Nam đã vươn lên đứng thứ hai. Riêng cà phê Robusta, Việt Nam đứng trên cả
Brazil và trở thành nhà xuất khẩu mặt hàng này lớn nhất thế giới. Chỉ trong vòng 9
năm, từ 1994 đến 2002, cây cà phê đã tạo công ăn việc làm trực tiếp cho khoảng 600
nghìn người và gián tiếp cho khoảng một triệu người (Phan Sỹ Hiếu, 2004). Mặc dù
khối lượng xuất khẩu cà phê vối của Việt Nam đã đạt đến mức cao nhưng lại vấp
phải những vấn đề nan giải liên quan đến chất lượng, tiêu chuẩn. Theo VICOFA
1
(2007), cà phê bị loại thải có nguồn gốc từ Việt Nam chiếm 80% trong tổng số cà
phê xuất khẩu của thế giới. Rất nhiều lô hàng cà phê xuất khẩu từ Việt Nam đã bị từ
chối nhập tại cảng của các nước do vấn đề về chất lượng hoặc nếu khách hàng đồng
ý nhập thì chúng ta phải chịu giá thấp. Nguyên nhân của tình trạng này là do ở hầu
hết các tỉnh Tây Nguyên, cà phê ít được chế biến ướt, chỉ tập trung theo phương pháp
cổ truyền như phơi khô, xát vỏ nên màu sắc cà phê nhân không đẹp, tỷ lệ hạt bị dập,
vỡ cao, đó là chưa kể trong vụ thu hoạch do gặp mưa nhiều ngày cà phê được hái về
đổ thành đống không có sân phơi làm cà phê bị ẩm mốc, hạt nhân cà phê bị đen dẫn
đến chất lượng kém. Hơn nữa, việc sử dụng các yếu tố đầu vào và phối hợp sử dụng
các yếu tố này của các hộ gia đình thiếu khoa học làm kích cỡ hạt cà phê không đồng
đều, chất lượng thấp. Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay là phải có thêm những nghiên
cứu thực tiễn về sử dụng các yếu tố đầu vào của cây cà phê để giúp các hộ dân vừa
nâng cao năng suất, sản lượng cà phê vừa nâng cao được chất lượng sản phẩm, hiệu
quả kinh doanh ngành hàng này, từ đó sẽ nâng cao tính cạnh tranh, kim ngạch xuất
khẩu của cà phê Việt Nam trên thị trường thế giới.
Cây cà phê trồng ở nước ta bao gồm cà phê vối chiếm 90% diện tích, cà phê
chè 9% và cà phê mít 1%. Cây cà phê chè ưa sống ở vùng núi cao và thường được
trồng độ cao từ 1000-1500m, nhiệt độ từ 16-25°C, lượng mưa khoảng trên 1000mm.
Cà phê vối ưa sống ở vùng nhiệt đới, độ cao thích hợp dưới 1000m, nhiệt độ khoảng
24-29°C, lượng mưa khoảng trên 1000mm và cần nhiều ánh sáng mặt trời hơn so với
cây cà phê chè. Tại Việt Nam, diện tích cà phê vối chiếm đa số do cây phù hợp điều
kiện thời tiết, khí hậu đồng thời do chúng có sức sinh trưởng tốt và kháng được bệnh.
Còn cà phê chè lại rất mẫn cảm với các bệnh như bệnh gỉ sắt, bệnh khô cành, khô
quả, nên không được các hộ dân chọn trồng.
Với những đặc tính, đặc điểm cây cà phê như vậy, các tỉnh Tây Nguyên được
xem là nơi có điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu phù hợp nhất để trồng cà phê vối. Kể từ
khi được các cơ quan hữu quan qui hoạch, tập trung phát triển, cà phê đã trở thành
mặt hàng xuất khẩu chính của tỉnh Đăk Lăk, Đăk Nông.
Trong các tỉnh Tây Nguyên, Đăk Lăk là tỉnh trồng cà phê sớm nhất, có nhiều
kinh nghiệm, kỹ thuật trồng trọt, nên năng suất cà phê đạt cao nhất trong vùng, trong
khi Đăk Nông là tỉnh trồng cà phê muộn, các hộ dân thiếu kinh nghiệm, kỹ thuật
trồng và chăm sóc cà phê, mức độ đầu tư thâm canh thấp, trình độ sản xuất, ứng dụng
khoa học kỹ thuật còn hạn chế nên năng suất, chất lượng và hiệu quả đạt được không
cao. Nhìn chung, các hộ nông dân tại Đăk Nông chủ yếu trồng cà phê tự phát từ 1995
đến nay với diện tích nhỏ lẻ từ 1 – 2 ha, sản lượng bình quân chung toàn tỉnh chỉ trên
2 tấn/ha. Mặc dù vậy, cây cà phê vẫn được xem là cây công nghiệp thế mạnh của
tỉnh, góp phần xóa đói, giảm nghèo, đem lại thu nhập cho rất nhiều hộ nông dân, nhất
là các hộ đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời đem lại nguồn ngoại tệ và góp phần
vào tăng trưởng GDP hàng năm của tỉnh.
Để có thể trồng cà phê đạt hiệu quả kinh tế thì việc nghiên cứu tác động của
các yếu tố đầu vào, trang bị kiến thức nông nghiệp cho hộ nông dân, cung cấp vốn
đầu tư cho cây cà phê là rất quan trọng. Trong những năm qua, đã có một số tác giả
nghiên cứu về cây cà phê tại Đăk Lăk như nghiên cứu về biện pháp tưới nước;
phương pháp bón phân và ảnh hưởng của nó đến môi trường; biện pháp hỗ trợ kỹ
thuật, tăng cường dịch vụ khuyến nông; hỗ trợ vốn vay cho nông hộ. Có thể nói rằng,
2
trong các đề tài nghiên cứu về cây cà phê trước đây, chưa có đề tài nghiên cứu về ảnh
hưởng của các yếu tố đầu vào đến hiệu quả kinh tế cà phê một tỉnh, đặc biệt là tỉnh
Đăk Nông.
Cà phê là mặt hàng khá nhạy cảm trên thị trường, giá cả dễ biến động. Ngành
cà phê Việt Nam và thế giới từng đối mặt với những đợt giảm giá kéo dài trước năm
2004 và hiện tượng năm nay tăng diện tích ào ạt, năm sau lại chặt phá đã xảy ra ở
một số địa phương, ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống nông dân và kim ngạch xuất
khẩu của mặt hàng này. Cho tới nay, kế hoạch sản xuất chủ yếu vẫn được từng doanh
nghiệp xác định riêng lẻ nên rất bị động trong dự phòng nhằm đối phó với những
thay đổi về giá cả, cung - cầu trên thế giới.
Như đã nêu ở trên, năng suất cà phê của tỉnh Đăk Nông không cao, trong khi
những năm gần đây giá cả đầu vào tăng mạnh, nhất là trong năm 2007 giá phân bón,
nhân công đã tăng 25 – 30% so với năm trước, đồng thời giá đầu ra cà phê biến động,
phụ thuộc vào giá cả thế giới thì hiệu quả kinh tế của hộ trồng cà phê khó mà bảo
đảm, thậm chí nếu không tính toán kỹ có thể bị thua lỗ, dẫn đến cà phê bị bỏ hoang,
không được đầu tư, chăm sóc hoặc phải chặt bỏ để trồng cây khác. Như vậy, việc
tính toán đầu tư sản xuất cà phê bền vững và hiệu quả trong mỗi hộ gia đình là vấn
đề ưu tiên hàng đầu.
Với mục đích, ý nghĩa trên, trên cơ sở kế thừa và phát triển các nghiên cứu
trước, tác giả đã chọn đề tài “Ảnh hưởng của các yếu tố đầu vào đến hiệu quả kinh
tế cây cà phê tỉnh Đăk Nông” làm đề tài nghiên cứu.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát:
Đánh giá việc sử dụng các yếu tố đầu vào đến hiệu quả kinh tế cây cà phê tỉnh
Đăk Nông.
Mục tiêu cụ thể:
1/ Đánh giá thực trạng việc trồng cà phê tại tỉnh Đăk Nông.
2/ Xác định yếu tố đầu vào quan trọng tác động tới hiệu quả kinh tế cây cà
phê.
3/ Một số gợi ý chính sách nhằm tăng hiệu quả kinh tế cây cà phê.
3. Câu hỏi nghiên cứu
1/ Mức độ ảnh hưởng các yếu tố đầu vào đến hiệu quả kinh tế cây cà phê?
2/ Yếu tố đầu vào nào làm tăng hiệu quả kinh tế cây cà phê?
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: là các hộ trồng cà phê, đại diện cho 8 huyện, thị xã
thuộc tỉnh Đăk Nông.
3
Phạm vi nghiên cứu: 04 huyện, thị xã trồng cà phê tập trung thuộc tỉnh Đăk
Nông là thị xã Gia Nghĩa, huyện Đăk Glong, huyện Đăk Rlâp, huyện Đăk Mil.
Số mẫu điều tra khảo sát: 200 hộ trồng cà phê.
Thời gian nghiên cứu: từ tháng 06/2007 đến tháng 09/2008.
5. Phương pháp nghiên cứu
* Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính.
* Thu thập số liệu:
- Số liệu sơ cấp: Điều tra trực tiếp các nông hộ trồng cà phê bằng bảng câu hỏi
khảo sát. Việc khảo sát thực hiện thông qua 2 bước:
(1) Khảo sát sơ bộ và,
(2) Khảo sát chính thức.
Khảo sát sơ bộ được tiến hành trên mẫu là 20 hộ trồng cà phê. Lấy mẫu sơ bộ
nhằm phát hiện những sai sót của bảng câu hỏi và kiểm tra thang đo.
Khảo sát chính thức được tiến hành sau khi bảng câu hỏi được chỉnh sửa từ
kết quả của nghiên cứu sơ bộ. Mẫu nghiên cứu chính thức gồm 200 hộ trồng cà phê.
- Số liệu thứ cấp: Báo cáo thống kê của UBND tỉnh Đăk Nông, Sở
NN&PTNT tỉnh Đăk Nông, số liệu của Tổng cục Thống kê, Bộ NN&PTNT, Bộ
KH&ĐT, các báo điện tử, số liệu của các công trình khoa học nghiên cứu cây cà phê,
báo cáo của Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, Tổ chức cà phê thế giới, dữ liệu của
Viện KHKT nông lâm nghiệp Tây Nguyên.
* Các phương pháp thống kê, mô tả, so sánh.
* Phần mềm xử lý dữ liệu SPSS được dùng trong nghiên cứu này.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Đề tài nghiên cứu mang lại một số ý nghĩa về lý thuyết và thực tiễn cho những
người làm công tác quản lý ngành nông nghiệp, các trung tâm khuyến nông, các hộ
gia đình trồng cà phê. Đề tài sẽ cho kết quả mới, bổ sung cho các công trình nghiên
cứu trước đó, đồng thời đề tài có thể làm cơ sở để tỉnh Đăk Nông qui hoạch phát
triển, đề ra chiến lược sử dụng yếu tố đầu vào trong việc trồng cà phê nhằm tăng
năng suất, chất lượng, hiệu quả.
Kết quả nghiên cứu còn là nguồn tham khảo tốt cho Trung tâm khuyến nông,
các công ty, nông trường, trang trại cà phê, các nhà hoạch định chiến lược ngành cà
phê thuộc vùng Tây nguyên, Đông Nam Bộ.
7. Kết cấu đề tài
Đề tài được kết cấu như sau:
Phần mở đầu.
4
Phần nội dung:
Chương 1: Cơ sở lý thuyết
Chương 2: Thực trạng sản xuất cà phê tỉnh Đăk Nông, Việt Nam và thế giới.
Chương 3: Kết quả nghiên cứu
Chương 4: Gợi ý chính sách.
Phần kết luận.
5
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1.1/ Khái niệm và đặc điểm của sản xuất nông nghiệp
1.1.1) Khái niệm
Nông nghiệp là quá trình sản xuất lương thực, thực phẩm, thức ăn gia súc, tơ,
sợi và sản phẩm mong muốn khác bởi trồng trọt những cây trồng chính và chăn nuôi
gia súc, gia cầm… (Đinh Phi Hổ, 2008). Nông nghiệp là một ngành kinh tế quan
trọng trong nền kinh tế mỗi nước, đặc biệt là trong các thế kỷ trước đây khi công
nghiệp chưa phát triển và nông nghiệp chiếm tỉ trọng cao trong nền kinh tế. Hoạt
động nông nghiệp không những gắn liền với các yếu tố kinh tế, xã hội, mà còn gắn
với các yếu tố tự nhiên. Nông nghiệp là tập hợp các phân ngành như trồng trọt, chăn
nuôi, chế biến nông sản và công nghệ sau thu hoạch…
Trong nông nghiệp có hai loại chính: thứ nhất, đó là nông nghiệp thuần nông
tức là lĩnh vực sản xuất nông nghiệp có đầu vào hạn chế, không có sự cơ giới hóa
trong sản xuất, sản phẩm đầu ra chủ yếu phục vụ cho chính gia đình của mỗi người
nông dân; thứ hai, nông nghiệp chuyên sâu là lĩnh vực sản xuất nông nghiệp được
chuyên môn hóa trong tất cả các khâu sản xuất nông nghiệp, gồm cả việc sử dụng
máy móc trong trồng trọt, chăn nuôi, hoặc trong quá trình chế biến sản phẩm nông
nghiệp. Sản phẩm đầu ra chủ yếu dùng vào mục đích thương mại, làm hàng hóa bán
ra trên thị trường hay xuất khẩu. Ngày nay, nông nghiệp hiện đại vượt ra khỏi sản
xuất nông nghiệp truyền thống, nó không những tạo ra các sản phẩm lương thực,
thực phẩm phục vụ cho con người mà còn tạo ra các loại khác như: sợi dệt, chất đốt,
cây cảnh, sinh vật cảnh, chất hóa học, lai tạo giống...
1.1.2) Đặc điểm
Trong nông nghiệp, ruộng đất là tư liệu sản xuất đặc biệt. Đối tượng của sản
xuất nông nghiệp là những cây trồng và vật nuôi, chúng là những sinh vật. Trong sản
xuất nông nghiệp, sự hoạt động của lao động và tư liệu sản xuất có tính thời vụ. Sản
xuất nông nghiệp được tiến hành trên một địa bàn rộng lớn và mang tính khu vực.
6
1.2/ Các lý thuyết liên quan
1.2.1) Lý thuyết năng suất theo qui mô
Theo lý thuyết năng suất theo qui mô (Robert S.Pindyck và Daniel
L.Rubinfeld, 1999, trích từ Võ Thị Thanh Hương, 2007), việc đo lường sản lượng gia
tăng tương ứng với sự gia tăng của tất cả các yếu tố đầu vào là vấn đề cốt lõi để tìm
ra bản chất của quá trình sản xuất trong dài hạn. Năng suất tăng dần theo qui mô khi
sản lượng tăng hơn hai lần trong khi các yếu tố đầu vào tăng gấp đôi (Lê Bảo Lâm và
cộng sự, 1999). Đối với các xí nghiệp có chi phí trung bình dài hạn là cố định cho dù
sản lượng tăng, khi đó năng suất không đổi theo qui mô (David Begg và cộng sự,
1995). Hay nói cách khác, khi tăng gấp đôi số lượng yếu tố sản xuất được sử dụng thì
sản lượng cũng tăng gấp đôi tương ứng, năng suất không đổi theo qui mô (Lê Bảo
Lâm và cộng sự, 1999). Đối với các xí nghiệp có chi phí trung bình dài hạn tăng theo
đà sản lượng tăng (David Begg và cộng sự, 1995), hay tỉ lệ tăng của sản lượng nhỏ
hơn tỉ lệ tăng của các yếu tố sản xuất, khi đó năng suất giảm theo qui mô.
1.2.2) Lý thuyết về tăng trưởng và phát triển nông nghiệp
1.2.2.1.Mô hình Ricardo
Ricardo cho rằng giới hạn của đất làm cho lợi nhuận của người sản xuất có xu
hướng giảm và giới hạn của đất làm cho năng suất lao động nông nghiệp thấp (David
Ricardo, 1823, trích từ Đinh Phi Hổ, 2006). Mô hình cho thấy nguồn gốc của tăng
trưởng kinh tế là tài nguyên đất nông nghiệp; lợi nhuận của người sản xuất là nguồn
gốc của tích lũy vốn đầu tư và là yếu tố quyết định mở rộng sản xuất.
1.2.2.2. Mô hình Harrod-Domar
Harrod-Domar cho rằng nguồn gốc tăng trưởng kinh tế là do lượng vốn sản
xuất tăng thêm có được từ đầu tư và tiết kiệm của quốc gia (Roy Harrod-Evsey
Domar, 1940, trích từ Đinh Phi Hổ và cộng sự, 2006).
Harrod-Domar đã chỉ ra rằng vốn đầu tư có nguồn gốc từ tiết kiệm. Trong lĩnh
vực nông nghiệp, đặc biệt là đối với các hộ trồng cà phê tại Đăk Nông, để có vốn
mua phân bón, thuốc trừ sâu, thuê lao động chăm sóc cà phê, họ đã dùng vốn tích lũy
trong kinh doanh để trang trải, đối với những hộ không có vốn đầu tư, họ sử dụng
vốn vay từ định chế chính thức và phi chính thức.
1.2.2.3. Mô hình Kaldor
Kaldor cho rằng tăng trưởng kinh tế phụ thuộc phát triển kỹ thuật hoặc trình
độ công nghệ (Kaldor, trích từ Đinh Phi Hổ và cộng sự, 2006). Mô hình Kaldor cho
thấy trong nông nghiệp, nhất là những nước đang phát triển, cần chú ý phát triển kỹ
thuật, đưa phương tiện cơ giới hóa vào canh tác để tăng năng suất, hiệu quả kinh tế.
7
Đối với Việt Nam hiện nay, lợi thế giá rẻ về nhân công đang mất dần do tốc
độ tăng tiền lương nhanh hơn tốc độ tăng năng suất (Nguyễn Hoàng Bảo, 2006).
Trong ngành cà phê, nhất là ngành cà phê của tỉnh Đăk Nông, nếu cứ tiếp tục sử
dụng lao động phổ thông, không ứng dụng kỹ thuật mới vào canh tác, ít đưa phương
tiện cơ giới vào sản xuất và chế biến cà phê thì rất khó để tăng năng suất, hiệu quả
kinh tế ngành hàng này.
1.2.2.4. Mô hình Sung Sang Park
Park cho rằng tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào quá trình tích lũy vốn sản
xuất và quá trình tích lũy trình độ công nghệ. Tích lũy vốn sản xuất được thực hiện
một cách liên tục nhờ vào hoạt động đầu tư, trong khi tích lũy công nghệ phụ thuộc
vào đầu tư phát triển con người (Sung Sang Park, 1992, trích từ Đinh Phi Hổ và cộng
sự, 2006).
Sung Sang Park đã kế thừa và phát triển lý thuyết Harrod-Domar. Lý thuyết
của Park đã nêu thêm một điểm mới là tích lũy công nghệ phụ thuộc vào đầu tư phát
triển con người, hay nói cách khác là tăng vốn con người1.
Qua mô hình cho thấy, trong nông nghệp cần đầu tư thâm canh, đầu tư để
nâng cao trình độ, tay nghề của người sản xuất để có thể ứng dụng cơ giới hóa vào
canh tác, trồng trọt.
1.2.2.5. Mô hình Tân cổ điển
Trường phái Tân cổ điển cho rằng nguồn gốc của tăng trưởng tùy thuộc vào
cách thức kết hợp hai yếu tố đầu vào là vốn (K) và lao động (L) (Alfred Marshall,
1890, trích từ Đinh Phi Hổ và cộng sự, 2006).
Mô hình cho thấy các nước đang phát triển thường lựa chọn cách thức tăng
trưởng theo chiều rộng như lựa chọn công nghệ thâm dụng lao động. Tuy nhiên, cách
thức này lại hạn chế việc nâng cao năng suất lao động. Do đó đối với những nông hộ
trồng cây công nghiệp, nếu có điều kiện thì nâng cao hệ số vốn/lao động và năng suất
lao động sẽ đạt hiệu quả kinh tế cao hơn.
1.2.3) Hiệu quả kinh tế
Hiệu quả kinh tế phản ánh mối quan hệ tỷ số giữa đầu ra có ích với đầu vào
được sử dụng. Đầu vào có thể tính theo số lao động, vốn hay thời gian lao động hao
phí, chi phí thường xuyên. Đầu ra thường dùng giá trị tăng thêm (Lê Dân, 2007).
1
Vốn con người là các kỹ năng được tạo ra bởi giáo dục và đào tạo, vốn con người là yếu tố của quá trình sản
xuất kết hợp với vốn hữu hình và các lao động không có kỹ năng để tạo ra sản phẩm (Nguyễn Quốc Huy, 1998
trích trong Mincer, 1989).
8
Hoàng Hùng (2007) cho rằng, hiệu quả kinh tế được xem như là tỷ lệ giữa kết
quả thu được với chi phí bỏ ra. Nó được tính toán khi kết thúc một quá trình sản xuất
kinh doanh.
1.2.4) Kiến thức nông nghiệp
Kiến thức nông nghiệp có thể xem như một tổng thể các kiến thức về kỹ thuật,
kinh tế và cộng đồng mà người nông dân có được để ứng dụng vào hoạt động sản
xuất của mình. Theo Đinh Phi Hổ (2007), kiến thức là động lực mạnh mẽ nhất của
sản xuất. Kiến thức nông nghiệp của nông dân phụ thuộc vào mức độ mà họ tiếp cận
với các hoạt động cộng đồng ở vùng nông thôn. Với tất cả các nguồn lực đầu vào
giống nhau, hai nông dân với sự khác nhau về trình độ kỹ thuật nông nghiệp sẽ có kết
quả sản xuất khác nhau. Kiến thức nông nghiệp cũng là một yếu tố đầu vào của sản
xuất. Để sản xuất, người nông dân phải có đất; có tiền mua các yếu tố đầu vào như
giống, phân bón, thuốc trừ sâu bệnh; và có lao động để tiến hành sản xuất. Tuy
nhiên, nông dân phải có đủ kiến thức mới có thể phối hợp các nguồn lực đó đạt hiệu
quả.
Các tỉnh Tây Nguyên nói chung hay tỉnh Đăk Nông nói riêng, đa số các hộ
nông dân có kiến thức nông nghiệp rất hạn chế, nhất là những hộ đồng bào dân tộc
thiểu số, vì vậy qua mô hình lý thuyết của các nhà khoa học trên, chúng ta phải có
biện pháp để nâng cao kiến thức nông nghiệp cho hộ nông dân, giúp họ có thể phối
hợp sử dụng các nguồn lực đầu vào hiệu quả.
1.2.5) Năng suất lao động
Năng suất lao động nông nghiệp được đo lường bởi GDP khu vực nông
nghiệp tính cho một lao động nông nghiệp.
Năng suất lao động nông nghiệp Việt Nam còn rất thấp so với các nước trong
khu vực. Năng suất lao động nông nghiệp của Việt Nam chỉ khoảng 244 USD, tương
đương với 75% của Trung Quốc, 33% so với Indonesia, 25% so với Thái Lan, 18%
so với Philippines và 4% so với Malaysia (World Bank, 2000, trích từ Đinh Phi Hổ,
2007). Với năng suất thấp như vậy thì sản phẩm nông nghiệp Việt Nam rất khó cạnh
tranh trên thế giới về giá cả, chất lượng. Nếu không có sự đột phá về năng suất lao
động thì nền nông nghiệp không thể chuyển hẳn sang giai đoạn phát triển cao được.
Năng suất lao động phụ thuộc chủ yếu vào hai yếu tố: năng suất đất (giá trị
sản phẩm tính trên 1 ha) và năng suất đất – lao động (diện tích đất nông nghiệp tính
trên 1 lao động).
1.2.6) Lý thuyết về thay đổi công nghệ trong nông nghiệp
1.2.6.1. Khái niệm
Công nghệ là phát triển và ứng dụng của các dụng cụ, máy móc, nguyên liệu
và quy trình để giúp đỡ giải quyết những vấn đề của con người. Nó thể hiện kiến
9