1 504 1 10 20170526

  • 14 trang
  • file .pdf
48 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH
HOÀN THIỆN HỆ THỐNG CẢNH BÁO SỚM THIÊN TAI
Ở VIỆT NAM NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÒNG NGỪA,
GIẢM NHẸ THIỆT HẠI
TS. Phạm Thị Thanh Ngà
Thực tập sinh Chương trình khoa học và công nghệ ASEAN-US
TS. Tạ Doãn Trịnh1
Viện Chiến lược và Chính sách khoa học và công nghệ
Tóm tắt:
Sự tàn phá của thiên tai không chỉ liên quan đến mức độ nguy hiểm của hiện tượng mà còn
phụ thuộc vào khả năng phòng, tránh của cộng đồng. Cảnh báo sớm là cách nhận biết sớm
về thiên tai, là thành phần chính của giảm nhẹ rủi ro, một công cụ quan trọng để bảo vệ
cuộc sống và giảm thiểu các thiệt hại về vật chất, kinh tế mà thiên tai có thể gây ra. Hoạt
động hiệu quả của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai đòi hỏi sự đầy đủ của bốn thành phần
trong hệ thống, được kết nối chặt chẽ và kiểm soát bằng các cơ chế, chính sách pháp luật
liên quan đến các cấp quản lý từ trung ương đến địa phương. Bài viết sẽ đi sâu phân tích
vị trí của hệ thống cảnh báo sớm thiên trong hệ thống các văn bản liên quan đến quản lý
thiên tai từ đầu những năm 1990 cho đến khi Luật Phòng, chống thiên tai chính thức có
hiệu lực tháng 5/2014. Trong đó, bốn thành phần chính của hệ thống cảnh báo sớm thiên
tai sẽ được nghiên cứu để thấy rõ những khoảng cách giữa chính sách và thực tế triển khai
nhằm đưa ra những khuyến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm, nâng cao hiệu
quả quản lý rủi ro thiên tai tại Việt Nam.
Từ khóa: Quản lý rủi ro thiên tai; Cảnh báo sớm thiên tai; Phòng, chống thiên tai.
Mã số: 15051401
1. Vị trí của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai trong hệ thống các văn
bản chính sách về phòng chống thiên tai của Việt Nam
Việt Nam là một trong những quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng của
nhiều thiên tai, khoảng 70% dân số phải đối mặt với những hiện tượng thời
tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn và lũ lụt. Hàng năm, thiên tai đã làm cho
hàng trăm người bị chết và bị thương, thiệt hại vật chất tới hàng ngàn tỷ
đồng. Không chỉ gây hại về người và tài sản, thiên tai còn gây ra những hậu
quả nghiêm trọng kéo dài như làm mất nhà cửa của nhiều người, làm ngưng
trệ sản xuất do các cơ sở hạ tầng bị phá hủy, tác động xấu đến môi trường,
1
Liên hệ tác giả: [email protected]
JSTPM Tập 4, Số 2, 2015 49
và gây những hậu quả về kinh tế - xã hội. Chẳng hạn, chỉ riêng cơn bão
Xangsane năm 2006 đã gây thiệt hại gần 1 tỉ USD tại 15 tỉnh miền Trung.
Trung bình mỗi năm, thiên tai gây thiệt hại tương đương khoảng 1,5% giá
trị GDP.
Sự tàn phá của thiên tai không chỉ liên quan đến mức độ nguy hiểm của
hiện tượng mà còn phụ thuộc vào khả năng phòng, tránh của con người.
Cảnh báo sớm là cách nhận biết sớm về thiên tai, là thành phần chính của
công tác giảm nhẹ rủi ro thiên tai, một công cụ cực kỳ quan trọng để bảo vệ
cuộc sống và giảm thiểu các thiệt hại về vật chất, kinh tế do thiên tai gây ra.
Do vậy, cảnh báo sớm thiên tai đã được đề cập trong Pháp lệnh Phòng,
chống lụt, bão năm 1993 (Pháp lệnh số 09/L-CTN ngày 20/3/1993) và tiếp
tục trong Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Phòng,
chống lụt, bão năm 2000 (Pháp lệnh số 27/2000/PL-UBTVQH10). Tuy
nhiên, các quy định được nêu ra trong Pháp lệnh còn đơn giản, chưa tập
trung để xây dựng thành hệ thống mà mới chỉ quy định về cơ quan chịu
trách nhiệm đưa ra cảnh báo, dự báo về bão, lũ và cơ quan chịu trách nhiệm
truyền tin trong các Nghị định số 32/CP ngày 20/5/1996 và Quyết định số
581/QĐ-TTg ngày 25/7/1997, đặc biệt, chưa yêu cầu sự tham gia của cộng
đồng để cảnh báo thiên tai. Các thiên tai khác như động đất, sóng thần, sạt
lở,... chưa được đề cập trong các văn bản pháp luật khi đó.
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có những nỗ lực ứng phó với thiên
tai qua việc giảm thiểu rủi ro, đẩy mạnh công tác chuẩn bị, xây dựng, và
hoàn thiện khung pháp lý trong lĩnh vực quản lý thiên tai với Chiến lược
Quốc gia phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 đã được Thủ
tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 172/2007/QĐ-TTg và Luật
Phòng, chống thiên tai số 33/2013/QH13 được Quốc hội ban hành ngày
19/6/2013 và có hiệu lực từ 01/5/2014. Chiến lược bắt đầu nhấn mạnh đến
việc xây dựng và hiện đại hóa hệ thống cảnh báo sớm thiên tai, nhưng vẫn
chưa bao gồm các định chế pháp luật và điều khoản pháp lý về tài chính
cho hệ thống cấp quốc gia cũng như địa phương. Luật Phòng, chống thiên
tai quy định cộng đồng có quyền tham gia vào lập kế hoạch phòng, chống
thiên tai ở địa phương. Tuy nhiên, giảm nhẹ rủi ro thiên tai trong bối cảnh
biến đổi khí hậu vẫn là những thách thức lớn, nhất là trong việc xây dựng
khả năng cảnh báo sớm với tất cả các loại thiên tai được đề cập đến trong
Luật Phòng, chống thiên tai để cộng đồng có thể sẵn sàng ứng phó.
Hội nghị Thế giới về Giảm nhẹ thiên tai lần thứ 2 vào tháng 01/2005 đã
thông qua "Khung hành động Hyogo 2005-2015" với cách tiếp cận mang
tính chiến lược và tổng hợp trong quản lý rủi ro thiên tai, trong đó nhấn
mạnh đến tầm quan trọng của cảnh báo sớm là công cụ chính để giảm thiểu
rủi ro, khuyến khích phát triển các hệ thống cảnh báo sớm theo hướng chú
50 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
trọng đến những người sẽ bị tác động, đặc biệt là cảnh báo phải kịp thời và
dễ hiểu đối với cộng đồng, cũng như phải bao gồm các hướng dẫn về cách
hành động để ứng phó (UNISDR, 2005a). Sau 15 năm thực hiện Khung
hành động Hyogo, Hội nghị thế giới về Giảm nhẹ thiên tai lần thứ 3 tổ chức
vào tháng 3/2015 tại Sendai đã tổng kết và đưa ra Khung hành động mới
với 4 ưu tiên, bao gồm: (i) hiểu biết về rủi ro thiên tai; (ii) tăng cường quản
lý rủi ro; (iii) đầu tư để giảm nhẹ rủi ro thiên tai; (iv) tăng cường phòng
chống thiên tai cho ứng phó hiệu quả. Để thấy rõ được những vấn đề ưu
tiên cần chú trọng trong khung hành động Sendai 2015-2030, phần 2 dưới
đây sẽ phân tích về nguyên tắc của hệ thống cảnh báo sớm để đảm bảo
được tầm quan trọng đối với phòng, chống thiên tai.
2. Nguyên tắc đối với hệ thống cảnh báo sớm thiên tai
Hệ thống cảnh báo sớm là sự kết hợp của các công cụ và quá trình được
thực thi trong khuôn khổ pháp luật do cấp nhà nước quản lý chứ không đơn
thuần là các dự báo, cảnh báo. Gần đây, Cơ quan của Liên Hiệp quốc về
Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai (United Nations Office for Disaster Risk
Reduction - UNISDR) nhấn mạnh một hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả và
hoàn chỉnh cần bao gồm bốn thành phần chính đó là: (i) hiểu biết về rủi ro
thiên tai; (ii) tăng cường quản lý rủi ro; (iii) đầu tư để giảm nhẹ rủi ro thiên
tai; (iv) tăng cường phòng chống thiên tai cho ứng phó hiệu quả. Đối với hệ
thống này, bốn yếu tố không những được liên kết với nhau theo trình tự hợp
lý mà còn có mối liên hệ hai chiều trực tiếp và tương tác lẫn nhau để đảm
bảo năng lực của hệ thống, từ những hiểu biết về thiên tai và tính dễ bị tổn
thương đến công tác chuẩn bị và khả năng ứng phó. Thiếu một trong bốn
thành phần nêu trên có thể dẫn đến thất bại của cả hệ thống. Việc ban hành
cảnh báo là trách nhiệm tầm quốc gia, vì thế vai trò và trách nhiệm của các
bên liên quan cần được xác định rõ bằng các quy định, quy chế vận hành từ
cấp quốc gia đến địa phương.
Nguồn: Theo ISDR-PPEW 2005a, UN 2006
Hình 1. Bốn thành phần chính của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai
JSTPM Tập 4, Số 2, 2015 51
2.1. Hiểu biết về rủi ro
Rủi ro xuất phát từ sự kết hợp của thiên tai và tính dễ bị tổn thương ở
những vùng cụ thể. Đánh giá rủi ro đòi hỏi việc thu thập và phân tích một
cách hệ thống các dữ liệu, cân nhắc đến bản chất tự nhiên biến động của
thiên tai cũng như tính dễ bị tổn thương do các quá trình hoạt động của
chính con người như đô thị hóa, sự biến động của sử dụng đất nông nghiệp,
phá hủy môi trường và biến đổi khí hậu. Các đánh giá rủi ro và bản đồ rủi
ro sẽ giúp đưa ra các ưu tiên cho hệ thống cảnh báo sớm và hướng dẫn để
chuẩn bị ứng phó giảm nhẹ thiệt hại.
2.2. Giám sát và cảnh báo
Cảnh báo là phần trung tâm của hệ thống và cần được xây dựng trên nền
tảng khoa học vững chắc để đưa ra những dự báo, cảnh báo thiên tai từ bão,
mưa, lũ lụt, với độ chính xác cao, kịp thời và liên tục. Việc giám sát, theo
dõi liên tục các tham số liên quan là yếu tố tiên quyết để có những cảnh báo
chính xác trong thời gian phù hợp. Trên cơ sở đó, có thể đưa ra những
quyết sách về chuẩn bị ứng phó như sơ tán dân, di dời và bảo vệ tài sản,
công trình nhằm hạn chế những thiệt hại có thể xảy ra.
Tuy là yếu tố quan trọng nhất, nhưng không phải là yếu tố duy nhất cấu
thành nên hệ thống. Đây là một quan niệm cũ về hệ thống cảnh báo sớm,
bởi vì thực tế đã cho thấy, kể cả những hệ thống dự báo có chất lượng cao
về mặt kỹ thuật vẫn chưa đủ để đạt được những giảm thiểu về thiệt hại như
mong muốn. Yếu tố con người trong hệ thống cảnh báo sớm vẫn là quan
trọng nhất (Basher, 2006). Sự thất bại của hệ thống thường xuất hiện ở yếu
tố “Thông tin liên lạc” và “Sự chuẩn bị ứng phó”. Ví dụ như, ứng phó với
siêu bão Xangsane cấp 13 vào năm 2006, tại miền Trung đã thực hiện cuộc
di dân kỷ lục cho 180.000 người, nên đã hạn chế tối đa về thương vong do
cơn bão này là 72 người chết so với số người chết tại Philippines là 110
người (CCFSC).
2.3. Phổ biến các cảnh báo và thông tin liên lạc
Cảnh báo cần phải nhanh chóng thông tin đến những người có nguy cơ chịu
tác động trực tiếp và gián tiếp của thiên tai. Bản tin cảnh báo cần phải chứa
đựng những thông tin rõ ràng, ngắn gọn nhưng hữu ích đối với công tác
chuẩn bị ứng phó giúp bảo vệ người và tài sản hữu hiệu nhất. Các hệ thống
thông tin liên lạc từ các cấp trung ương, tỉnh, đến cộng đồng cần phải được
thiết lập sẵn sàng. Việc sử dụng các kênh đa thông tin liên lạc (như điện
thoại, fax, internet, ti vi, radio, loa truyền thanh và đặc biệt là các phương
tiện hiện đại như liên lạc vệ tinh) là cần thiết để đảm bảo tối đa cảnh báo
đến được các cấp chính quyền và người dân kịp thời, cũng như tránh trường
hợp xảy ra sự cố đối với một trong các kênh thông tin.
52 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
2.4. Khả năng ứng phó
Yêu cầu quan trọng để nâng cao khả năng phòng chống là cộng đồng phải
hiểu rõ về nguy cơ, nhận được các cảnh báo kịp thời, và thực hiện ứng phó
sớm. Các kế hoạch phòng, chống và ứng phó với thiên tai phải được xây
dựng, thử nghiệm và thực hành thường xuyên, trong đó, cộng đồng được
đào tạo, tuyên truyền về phương thức đảm bảo an toàn về người và tài sản,
nơi trú ẩn khi xảy ra thiên tai các cấp độ khác nhau.
Để hệ thống cảnh báo sớm thiên tai gồm bốn thành phần trên có thể được
xây dựng, củng cố và vận hành hiệu quả, trước tiên, cần phải có nền tảng
luật pháp quy định và thực thi các kế hoạch, chính sách về quản lý rủi ro
thiên tai từ cấp quốc gia đến cấp địa phương. Theo báo cáo của các quốc
gia về thực hiện Khung hành động Hyogo, đã có những tiến bộ rõ rệt trong
giai đoạn 2005-2009 trong việc tăng cường pháp chế quản lý rủi ro thiên tai
để giải quyết những thiếu sót trong việc chuẩn bị và ứng phó thảm họa
(Llosa, S., Zodrow, I. 2011). Đến năm 2011, đã có 48 quốc gia báo cáo
những thành tựu đáng kể về phát triển chính sách và luật pháp quốc gia
trong quản lý rủi ro thiên tai và thực hiện Khung hành động Hyogo, trong
đó, gần một nửa là các nước có thu nhập thấp hoặc trung bình thấp.
Trên cơ sở nguyên tắc của hệ thống cảnh báo sớm cùng với các yêu cầu
của từng thành phần trong hệ thống được khuyến nghị ở Hội nghị Quốc tế
về cảnh báo sớm lần thứ 3 tại Đức vào năm 2006 (UNEP, 2012), trong
mục 3 chúng tôi sẽ đi vào phân tích chi tiết các thành phần trên trong hệ
thống cảnh báo sớm thiên tai ở Việt Nam, với mục tiêu đưa ra những
khuyến nghị cụ thể đóng góp vào việc hoàn thiện và nâng cao hiệu quả
hoạt động của hệ thống.
3. Hiện trạng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai so với các yêu cầu của
văn bản chính sách
Việt Nam cũng là một trong những nước trong khu vực sớm đưa ra chiến
lược về quản lý thiên tai từ năm 1990 cùng với việc thành lập Ủy ban
phòng chống lụt bão Trung ương (CCFSC), Chiến lược và hành động quốc
gia về phòng chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 được Chính phủ
thông qua vào tháng 11/2007, với mục tiêu chính là tích hợp quản lý rủi ro
thiên tai với phát triển kinh tế - xã hội. Theo truyền thống, Việt Nam
thường tập trung vào việc chuẩn bị ứng phó với thiên tai bằng nhiều biện
pháp công trình như xây dựng và nâng cấp hệ thống đê, kè bờ. Các hoạt
động giảm nhẹ rủi ro thiên tai đã được đề cập đến trong Chiến lược nhưng
vẫn tập trung nhiều vào ứng phó bằng việc kết hợp các biện pháp công trình
và phi công trình. Cách tiếp cận chiến lược mới về giảm nhẹ rủi ro thiên tai
không chỉ nhằm ứng phó mà còn tăng khả năng phòng ngừa để giảm nhẹ
JSTPM Tập 4, Số 2, 2015 53
tổn thất do thiên tai gây ra, đồng thời giảm nhẹ nguy cơ xảy ra thiên tai.
Khái niệm giảm nhẹ rủi ro thiên tai là một cách tiếp cận toàn diện để ứng
phó với rủi ro thiên tai và đã trở thành nguyên tắc hướng dẫn cho hành
động của quốc tế về thiên tai.
Gần đây nhất, cùng với Luật Phòng, chống thiên tai, Chính phủ đã ban hành
Nghị định số 66/2014/NĐ-CP ngày 04/07/2014 quy định chi tiết, hướng
dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng, chống thiên tai, Quyết định số
44/2014/QĐ-TTg ngày 15/8/014 của Thủ tướng Chính phủ quy định chi tiết
về cấp độ rủi ro thiên tai, Quyết định số 46/2014/QĐ-TTg ngày 15/8/2014
của Thủ tướng Chính phủ qui định về dự báo, cảnh báo và truyền tin thiên
tai đã thực sự hoàn thiện khung pháp lý về quản lý thiên tai ở Việt Nam.
Các nguyên tắc của hệ thống cảnh báo sớm đã được đảm bảo theo thể chế,
văn bản pháp luật. Ở cấp quốc gia, hai thành phần đầu trong bốn thành phần
của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai (hiểu biết về rủi ro thiên tai, tăng
cường quản lý rủi ro) thuộc trách nhiệm của Bộ Tài nguyên và Môi trường
và Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam; thành phần thứ ba (đầu tư để giảm
nhẹ rủi ro thiên tai) thuộc trách nhiệm của các cơ quan truyền thông (Đài
Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, Bộ Thông tin và Truyền
thông…); thành phần thứ tư (tăng cường phòng chống thiên tai cho ứng
phó hiệu quả) thuộc trách nhiệm của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng,
chống thiên tai (trước đây là Ủy ban Phòng chống lụt bão Trung ương) và
Uỷ ban Quốc gia tìm kiếm, cứu nạn. Các thành phần này được kết nối theo
chiều dọc xuống các địa phương, để đảm bảo ở các tỉnh có những đơn vị
chịu trách nhiệm về cảnh báo, truyền tin, và chỉ đạo ứng phó.
Để phân tích sự hoạt động của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai từ trung
ương đến địa phương ở Việt Nam, nhóm tác giả đã nghiên cứu các báo cáo
về quản lý thiên tai của các tổ chức trong và ngoài nước, cùng với những
khảo sát thực tế các cơ quan phòng chống thiên tai ở trung ương và một số
địa phương miền Trung thường xuyên chịu nhiều thiên tai như Đà Nẵng,
Quảng Nam, Quảng Ngãi, qua đó cho thấy thực trạng liên quan đến bốn
thành phần cơ bản của Hệ thống so với các yêu cầu đặt ra như sau:
3.1. Đối với hiểu biết về rủi ro
Các vấn đề cơ bản bao gồm:
- Sự hợp tác của các cơ quan liên quan để thực hiện đánh giá rủi ro thiên
tai và nguy cơ tổn thương;
- Xác định đặc tính của các thảm họa tự nhiên, xây dựng bản đồ thảm
họa dựa trên số liệu lịch sử đã được đánh giá với những tác động đến
cộng đồng;
54 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
- Phân tích về tính dễ bị tổn thương của cộng đồng đối với tất cả các loại
thiên tai, có tính đến các yếu tố về giới, người khuyết tật, đa dạng về
kinh tế, môi trường;
- Sự tích hợp các đánh giá rủi ro vào kế hoạch quản lý rủi ro và thông tin
cảnh báo, cũng như cơ sở dữ liệu về rủi ro có thể được truy cập dễ dàng.
Trong báo cáo tiến độ quốc gia về việc thực hiện Khung hành động Hyogo
của Việt Nam giai đoạn 2009-2011 (MARD, 2010), hiện trạng “Ưu tiên cho
hành động 2: Xác định, đánh giá, giám sát rủi ro thiên tai và tăng cường
cảnh báo sớm” thừa nhận Việt Nam chưa có các đánh giá rủi ro một cách hệ
thống cho đa thiên tai, đồng thời cũng chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia về
bản đồ rủi ro thiên tai, mà các dữ liệu hiện tại tương đối phân tán do nhiều
đơn vị khác nhau quản lý sau khi thực hiện các dự án.
Có thể thấy, đây là phần thiếu hụt nhất hiện nay trong Hệ thống từ trung
ương đến địa phương. Các cơ quan chịu trách nhiệm cảnh báo là các cơ
quan khí tượng thủy văn và các cơ quan chỉ đạo, các ban chỉ huy phòng
chống lụt bão đều chưa có bản đồ rủi ro thiên tai và mức độ dễ bị tổn
thương cấp quốc gia và cấp địa phương, hoặc nếu có thì các tài liệu này đã
quá cũ. Việc thành lập các bản đồ như vậy ở cấp quốc gia và địa phương
đòi hỏi nguồn lực lớn và sự tham gia của chuyên gia từ nhiều lĩnh vực. Bên
cạnh đó, Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban
hành ngày 15/8/2014 quy định chi tiết về cấp độ rủi ro thiên tai mới chỉ
phân cấp rủi ro tương ứng với cường độ của thiên tai, chưa tính đến mức độ
dễ bị tổn thương của cộng đồng và môi trường. Do vậy, việc triển khai các
thành phần khác của Hệ thống sẽ không được đồng bộ, gây lúng túng khi
lập kế hoạch ứng phó và khi cần tích hợp rủi ro thiên tai vào kế hoạch phát
triển kinh tế - xã hội.
3.2. Đối với giám sát và cảnh báo
Thành phần trung tâm của hệ thống yêu cầu:
- Cơ chế, thể chế cho hoạt động của hệ thống với vai trò, trách nhiệm của
các cơ quan đưa ra cảnh báo;
- Hệ thống giám sát liên tục được thiết lập đảm bảo cho dữ liệu được thu
nhận, xử lý theo thời gian thực và lưu trữ lâu dài;
- Hệ thống dự báo và cảnh báo thiên tai có thể đưa ra những cảnh báo dựa
trên các dữ liệu thu thập, nền tảng khoa học với những mô hình phù hợp,
đồng thời các thông tin cảnh báo được truyền tải theo phương thức
nhanh và hiệu quả nhất với những thông tin phù hợp với yêu cầu của
người sử dụng.
JSTPM Tập 4, Số 2, 2015 55
Mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn là một trong những cơ sở dữ liệu
lâu năm nhất và được phát triển liên tục, đặc biệt, được Chính phủ tăng
cường đầu tư trong những năm gần đây. Đến năm 2012, cả mạng lưới đã có
1.300 trạm đo điểm, bao gồm 233 trạm thủy văn, 185 trạm khí tượng, 19
trạm hải văn, 155 trạm đo không khí và nước, hơn 700 trạm đo mưa, 6 trạm
thám không, 8 trạm đo gió trên cao, 7 trạm quan trắc radar (WB, 2010). Với
sự gia tăng về số lượng các trạm, các thông tin về khí tượng thủy văn đã
được nâng cao đáng kể, phục vụ đắc lực cho việc giám sát và đưa ra các
cảnh báo về mưa, bão, lũ một cách kịp thời, với thời hạn dự báo bão lên đến
72 giờ. Tuy nhiên, so với các nước tiên tiến như Nhật Bản, nơi có mạng
lưới 1.300 trạm khí tượng tự động với mật độ trung bình 17 km/trạm, thì
mật độ trung bình tại Việt Nam còn thấp, khoảng 120 km/trạm; hơn nữa,
mật độ trạm của nước ta phân bố không đều, có nơi cách nhau đến 1.000
km. Đây là một trong những khó khăn lớn nhất để hệ thống cảnh báo sớm
thiên tai phát huy hiệu quả, vì với thông tin đầu vào không đầy đủ thì khó
có được những dự báo chính xác, kể cả những mô hình tiên tiến nhất. Việc
sử dụng dữ liệu viễn thám để thay thế các trạm đo thưa thớt là một giải
pháp nhằm nâng cao chất lượng cảnh báo, tuy vậy, vẫn còn nhiều hạn chế
về nguồn dữ liệu, khả năng khai thác, đặc biệt là ở cấp địa phương.
Ngoài ra, sự hạn chế về chia sẻ dữ liệu trong và ngoài mạng lưới cũng dẫn
đến những thách thức đối với hoạt động của những thành phần khác trong
hệ thống, đặc biệt là các dữ liệu về thiên tai trong lịch sử để xây dựng
những bản đồ nguy cơ, nâng cao nhận thức về nguy cơ và chủ động ứng
phó với thiên tai.
3.3. Đối với phổ biến các cảnh báo và thông tin liên lạc cần phải đảm bảo:
(i) tổ chức và quá trình ra quyết định được thể chế hóa với đầy đủ quyền
hạn và trách nhiệm; (ii) hệ thống và thiết bị thông tin liên lạc hiệu quả đến
được toàn thể cộng đồng bằng mọi hình thức, hai chiều, có dự phòng; (iii)
các thông tin cảnh báo dễ hiểu và có thể thực hiện.
Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 và Quyết định số 46/2014/QĐ-TTg
ngày 15/8/2014 của Thủ tướng Chính phủ quy định về dự báo, cảnh báo, và
truyền tin thiên tai đã đảm bảo cho thành phần thứ ba này của Hệ thống
được thể chế hóa hoàn thiện, với sự huy động hệ thống truyền tin của các
cơ quan truyền hình, truyền thanh, báo, bưu chính viễn thông, quân đội,
duyên hải, và nội bộ các đơn vị khác. Ngoài thông tin cảnh báo về hiện
tượng, thông tin chỉ đạo để chuẩn bị ứng phó cũng được truyền tải đến cộng
đồng. Đây là một nỗ lực lớn trong hệ thống đã được triển khai từ nhiều năm
qua để ứng phó với thiên tai. Đặc biệt, ở thôn xóm, loa truyền thanh từ lâu
đã và đang phát huy tác dụng rất hữu hiệu trong việc thông tin triển khai kế
hoạch ứng phó với bão, lũ. Tuy nhiên, các phương thức truyền tin cũng cần
56 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
phải được đa dạng hóa hơn nữa, cập nhật công nghệ mới như liên lạc vệ
tinh để có thể đảm bảo thông tin không bị gián đoạn trong sự cố thiên tai.
Các cảnh báo bằng tin nhắn SMS gần đây đã được áp dụng, nhưng chưa có
cơ chế đặc thù cho trường hợp thiên tai, nên các địa phương cho rằng tốn
kém khi muốn gửi tin đến nhiều đối tượng. Đặc biệt, các thông tin vẫn chỉ
là một chiều (hình 2), từ các cơ quan dự báo và chỉ đạo đến cộng đồng,
chứ chưa có chiều ngược lại về diễn biến của thiên tai, để cơ quan đưa ra
cảnh báo và chỉ đạo có thể hiểu biết rõ hơn về thực tế xảy ra, cập nhật kịp
thời những thay đổi về dự báo và chỉ đạo ứng phó. Đây là một hướng đi
cần thiết để Hệ thống có được khả năng giảm thiểu thiệt hại nhờ thông tin
phản hồi.
Trung tâm dự báo Viện Vật lý địa cầu
KTTV TƯ (VAST)
Thông tin dự báo
Ban Chỉ đạo TƯ về phòng, Ủy ban tìm kiếm và cứu
chống thiên tai (CCFSC) nạn TƯ (VINASACOM)
Thông tin cảnh báo và ứng phó
Văn phòng thường trực
CCFSC và VINASACOM
Ủy ban phòng chống lụt
Trung tâm dự báo bão cấp Bộ
KTTV khu vực
Ban Chỉ huy phòng chống lụt bão và tìm
kiếm cứu nạn cấp tỉnh/huyện/xã
Hình 2. Quy trình quản lý của cảnh báo thiên tai
Nguồn: CCFSC website
Hơn nữa, cần phải nhấn mạnh đến việc nâng cao khả năng “kịp thời” của
các bản tin cảnh báo cũng như tăng cường về thời hạn dự báo. Hiện nay,
quá trình thu nhập, xử lý dữ liệu để đưa ra các bản tin cảnh báo trung bình
mất khoảng 3 - 4 giờ, sau khi chuyển đến các cơ quan phòng chống thiên tai
trung ương, sau đó thông tin chỉ đạo ứng phó mất khoảng 0,5 - 1 giờ mới
được phổ biến đến cấp dưới. Như vậy, trường hợp 3 giờ ra một bản tin thì
thời gian cảnh báo đến được những người sẽ chịu tác động của thiên tai bị
chậm hơn so với các thông tin tiếp theo. Một nghiên cứu về lợi ích của cảnh
báo sớm của Schroeter và nnk (2008) đã chỉ ra tương quan giữa thời gian
chuẩn bị và thiệt hại cho trường hợp lũ quét như sau: thời hạn dự báo trước
12 giờ sẽ có khả năng giảm đến 60% thiệt hại, trong khi nếu dự báo trước
được 1h chỉ giảm được 20% thiệt hại.
JSTPM Tập 4, Số 2, 2015 57
3.4. Đối với khả năng ứng phó: (i) Các cảnh báo phải đáng tin cậy do cơ
quan có thẩm quyền chịu trách nhiệm; (ii) Có kế hoạch chuẩn bị và ứng
phó với mỗi loại thiên tai, trong đó, các bản đồ rủi ro thiên tai và mức độ
dễ bị tổn thương phải được sử dụng để lập kế hoạch; (iii) Khả năng ứng
phó của cộng đồng phải được đánh giá và củng cố; (iv) Nhận thức và giáo
dục cộng đồng phải được tăng cường thường xuyên về mọi vấn đề từ nguy
cơ, nội dung của cảnh báo thiên tai, độ tin cậy, cách phòng ngừa, giảm
nhẹ thiệt hại.
Báo cáo quốc gia về tiến độ thực hiện Khung hành động Hyogo của Việt
Nam giai đoạn 2009-2011 (MARD, 2010) đánh giá mức độ đạt được thấp
(chỉ số đạt được 2 trên thang điểm 5) trong việc nâng cao khả năng ứng phó
của cộng đồng, do thực tế còn nhiều hạn chế trong quản lý rủi ro ở tất cả
các cấp và đặc biệt khả năng tự chủ động của cộng đồng còn thấp. Những
năm qua, xây dựng năng lực ứng phó với thiên tai là một trong những trọng
tâm của các dự án ODA và các chương trình, dự án của các tổ chức phi
chính phủ cho Việt Nam tập trung vào cộng đồng ở cấp huyện, xã. Nhưng
nhìn chung, kết quả của các chương trình, dự án này mới chỉ dừng lại ở
mức độ cải thiện việc nhận thức nguy hiểm để thực hiện tuân thủ lệnh di
dời, trú ẩn.
Như đã đề cập ở trên, khoảng trống trong thành phần đầu tiên “nhận thức
rủi ro” của Hệ thống dẫn đến những bất cập ở ba thành phần khác. Các kế
hoạch chuẩn bị ứng phó thiên tai ở các địa phương hiện nay qua khảo sát
chủ yếu dựa vào hiểu biết và kinh nghiệm của các cấp chính quyền. Dữ liệu
lịch sử của địa phương cũng không được lưu trữ, đánh giá một cách khoa
học để phục vụ công tác phòng chống thiên tai. Một hạn chế đáng kể là, đội
ngũ cán bộ ở địa phương chỉ làm công tác kiêm nhiệm về phòng chống
thiên tai, thậm chí cũng chưa có những chương trình đào tạo mang tính
quốc gia cho đội ngũ cán bộ này về kỹ năng công nghệ và quản lý trong
giảm nhẹ thiệt hại.
4. Một số đề xuất về chính sách để hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm
thiên tai của Việt Nam
Qua phân tích thực tế, quá trình cảnh báo sớm thiên tai hiện nay ở Việt
Nam còn chưa hoàn thiện ở tất cả các thành phần, đặc biệt, sự liên kết giữa
các thành phần cần phải củng cố không những về khía cạnh kỹ thuật mà
quan trọng là yếu tố quản lý để tạo ra hệ thống mang tính đa ngành, đa thiên
tai, đa giai đoạn ứng phó. Để hệ thống cảnh báo sớm thiên tai phát huy tối
đa hiệu quả, ngoài nền tảng khoa học kỹ thuật cần phải có sự tham gia tích
cực của cộng đồng chịu tác động rủi ro, nâng cao giáo dục cộng đồng về
nhận thức các nguy cơ thiên tai, các cảnh báo được truyền tải hiệu quả đến
tất cả các thành phần trong cộng đồng, và đảm bảo sự chuẩn bị sẵn sàng để
58 Nghiên cứu đề xuất giải pháp chính sách…
ứng phó. Một Hệ thống như vậy sẽ đảm bảo hiệu quả về mặt kinh tế cũng
như sự chủ động ứng phó với thiên tai đang ngày càng trở nên tàn khốc, bất
thường trong bối cảnh của biến đổi khí hậu hiện nay. Hình mẫu thành công
của hệ thống cảnh báo sớm như trên được đề cập trong báo cáo đánh giá
toàn cầu về giảm nhẹ thiên tai gần đây (Rogers và Tsirkunov, 2011) là hệ
thống cảnh báo sớm đa thiên tai của Thượng Hải được phát triển bởi cơ
quan khí tượng Trung Quốc kết hợp với chính quyền Thượng Hải cùng sự
hỗ trợ của Tổ chức Khí tượng thế giới.
Hệ thống cảnh báo sớm của Thượng Hải vẫn đảm bảo tuân thủ nguyên tắc
bốn thành phần cơ bản, nhưng về mặt hình thức, hệ thống thể hiện ở hai
hướng tiếp cận kỹ thuật và quản lý như hình 3. Như vậy, về mặt kỹ thuật,
ngoài các nền tảng hệ thống giám sát và phát hiện, hệ thống dự báo và hệ
thống phổ biến các thông tin cảnh báo, thì cần có thêm cơ sở dữ liệu đa
thiên tai, đặc biệt là hệ thống hỗ trợ ra quyết định đối với công tác ứng phó
cùng với mạng lưới liên kết đa cơ quan, để dữ liệu có thể dễ dàng chia sẻ,
thông tin có thể tư vấn trước khi đưa ra cảnh báo cho đại chúng. Hệ thống
quản lý đảm bảo cho việc thời gian chuẩn bị ngắn hơn để triển khai ứng phó
sớm hơn.
Hệ thống giám sát và phát hiện đa thiên tai
Hệ thống thông tin dự báo và cảnh báo
Hệ thống kỹ thuật
Hệ thống hỗ trợ ra quyết định
Hệ thống phổ biến các thông tin cảnh báo
Hệ thống cảnh báo Cơ sở dữ liệu thông tin đa thiên tai
sớm đa thiên tai
Hệ thống mạng lưới đa ngành
Cơ chế phối hợp đa ngành
Hệ thống quản lý Hệ thống bảo đảm an toàn cộng đồng
Cơ chế phòng chống liên tỉnh (khu vực)
Hình 3. Mô hình hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai
Nguồn: Rogers & Tsirkunov, 2011
Rõ ràng, để hệ thống cảnh báo sớm thiên tai đạt được hiệu quả cần phải
thực hiện hàng loạt các qui định về phối hợp liên ngành, giám sát và cảnh
báo, phân tích rủi ro, lập kế hoạch cho tình trạng khẩn cấp và các biện pháp
ứng phó. Qua phân tích thực trạng hệ thống cảnh báo thiên tai của Việt
Nam, so sánh với mô hình hệ thống được cộng đồng quốc tế đánh giá là
hiệu quả, và tham khảo các khuyến cáo mới nhất của UNISDR, nhóm